Έκζεμα μωρού - Ατοπική δερματίτιδα: Αίτια, συμπτώματα και καθημερινή φροντίδα

Το έκζεμα, γνωστό ιατρικά ως ατοπική δερματίτιδα, είναι μία από τις συχνότερες δερματικές παθήσεις στη βρεφική ηλικία. Υπολογίζεται ότι εμφανίζεται περίπου στο 15-20% των παιδιών, ενώ τα πρώτα συμπτώματα συχνά ξεκινούν μέσα στους έξι πρώτους μήνες ζωής. Αν το μωρό σας έχει κόκκινες, ξηρές ή κνησμώδεις περιοχές στο δέρμα, δεν σημαίνει ότι κάνετε κάτι λάθος. Το έκζεμα μωρού δεν προκαλείται από κακή υγιεινή και, με τη σωστή καθημερινή φροντίδα, τα περισσότερα βρέφη ανακουφίζονται σημαντικά.

Τι είναι η ατοπική δερματίτιδα;

Η ατοπική δερματίτιδα είναι μια χρόνια φλεγμονώδης πάθηση του δέρματος. Συνήθως παρουσιάζει εξάρσεις και υφέσεις, με περιόδους κατά τις οποίες το δέρμα είναι ήρεμο και άλλες όπου τα συμπτώματα εντείνονται. Το πρόβλημα σχετίζεται, μεταξύ άλλων, με τον δερματικό φραγμό, δηλαδή το εξωτερικό στρώμα του δέρματος που φυσιολογικά συγκρατεί την υγρασία και εμποδίζει την είσοδο ερεθιστικών ουσιών.

Σε αρκετά παιδιά, το δέρμα παράγει μικρότερη ποσότητα μιας πρωτεΐνης που ονομάζεται φιλαγγρίνη. Η σχέση της φιλαγγρίνης με το έκζεμα είναι καλά τεκμηριωμένη. Όταν η πρωτεΐνη αυτή δεν υπάρχει σε επαρκή ποσότητα ή δεν λειτουργεί σωστά, το δέρμα χάνει νερό πιο εύκολα. Παράλληλα, σαπούνια, αλλεργιογόνα, βακτήρια και άλλες ερεθιστικές ουσίες μπορούν να εισχωρούν ευκολότερα. Το ανοσοποιητικό σύστημα αντιδρά προκαλώντας φλεγμονή, ξηρότητα και φαγούρα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το μωρό έχει λοίμωξη ή «αδύναμο» ανοσοποιητικό. Η ατοπική δερματίτιδα οφείλεται σε συνδυασμό κληρονομικών ιδιαιτεροτήτων του δερματικού φραγμού και αυξημένης ανοσολογικής ευαισθησίας. Μπορεί να εμφανίζεται συχνότερα σε οικογένειες όπου υπάρχει έκζεμα, άσθμα ή αλλεργική ρινίτιδα, όμως το οικογενειακό ιστορικό δεν είναι απαραίτητο.

Πώς φαίνεται το έκζεμα στα μωρά;

Τα συμπτώματα του εκζέματος σε ένα βρέφος μπορεί να διαφέρουν από εκείνα που εμφανίζονται σε μεγαλύτερα παιδιά ή ενήλικες. Συνηθισμένα συμπτώματα έκζεματος σε μωρά είναι:

• Κόκκινο, τραχύ ή ξεφλουδισμένο δέρμα
• Ξηρές περιοχές με τραχιά υφή
• Μικρές ρωγμές ή σημεία ευαισθησίας
• Έντονος κνησμός
• Υγρό στην επιφάνεια του δέρματος ή κιτρινωπές κρούστες σε περίοδο έξαρσης
• Ανησυχία στον ύπνο και συχνό τρίψιμο ή ξύσιμο

Τους πρώτους μήνες ζωής, το έκζεμα στα μάγουλα του μωρού είναι ιδιαίτερα συχνό. Κόκκινες ή ξηρές πλάκες μπορεί να εμφανιστούν επίσης στο μέτωπο και στο τριχωτό της κεφαλής. Επειδή τα μικρά βρέφη δεν μπορούν πάντα να ξυστούν αποτελεσματικά, συχνά τρίβουν το πρόσωπό τους στα σεντόνια. Άλλα μωρά ξύνουν το δέρμα με τα χέρια τους, ειδικά όταν βγάλουν τα γαντάκια.

Καθώς το μωρό μεγαλώνει και κινείται περισσότερο, η κατανομή του εξανθήματος μπορεί να αλλάξει. Στα μεγαλύτερα βρέφη, το έκζεμα εμφανίζεται συχνά στις πτυχές πίσω από τα γόνατα και στο εσωτερικό των αγκώνων. Μπορεί επίσης να επηρεάσει τον λαιμό, τους καρπούς, τους αστραγάλους και τον κορμό.

Ένα εξάνθημα γύρω από το στόμα μπορεί να οφείλεται εν μέρει στο σάλιο. Τα πολλά σάλια, η πιπίλα ή υπολείμματα τροφών ερεθίζουν το ήδη ευαίσθητο δέρμα. Η κατάσταση αυτή συχνά αποκαλείται ερεθιστική δερματίτιδα από το σάλιο, όμως ένα μωρό μπορεί να έχει ταυτόχρονα ερεθισμό από το σάλιο και ατοπική δερματίτιδα.

Ποια είναι τα αίτια του εκζέματος στα μωρά;

Δεν υπάρχει μία μόνο απάντηση για τα αίτια ατοπικής δερματίτιδας. Συνήθως, το έκζεμα προκύπτει από τον συνδυασμό πολλών παραγόντων:

• Κληρονομική προδιάθεση για πιο ευάλωτο δερματικό φραγμό
• Ιδιαιτερότητες στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος
• Ξηρότητα και απώλεια νερού από το δέρμα
• Ερεθιστικές ουσίες, όπως σαπούνια, απορρυπαντικά και σάλιο
• Ζέστη, ιδρώτας και τριβή
• Περιβαλλοντικά αλλεργιογόνα σε ορισμένα παιδιά

Μια έξαρση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι εντοπίσατε μία συγκεκριμένη αιτία. Το έκζεμα μπορεί να επιδεινωθεί μετά από ένα κρυολόγημα, κατά την οδοντοφυΐα ή απλώς εξαιτίας μιας αλλαγής του καιρού.

Συνηθισμένοι καθημερινοί παράγοντες που το επιδεινώνουν

Ο ξηρός αέρας στο σπίτι μπορεί να επιβαρύνει το δέρμα, ιδιαίτερα τον χειμώνα όταν λειτουργεί η θέρμανση. Η εναλλαγή του κρύου εξωτερικού αέρα με τα ζεστά και ξηρά δωμάτια μπορεί να κάνει το δέρμα να «τραβάει» και να σκάει.

Τα ισχυρά προϊόντα καθαρισμού αποτελούν έναν ακόμη συχνό ερεθιστικό παράγοντα. Αποφύγετε τα σαπούνια, τα αφρόλουτρα και τα έντονα αρωματισμένα προϊόντα για μωρά. Συστατικά όπως το λαουρυλοθειικό νάτριο, γνωστό και ως SLS, καθώς και τα αρώματα, μπορεί να ερεθίσουν το ευαίσθητο δέρμα. Το απορρυπαντικό και το μαλακτικό ρούχων μπορεί επίσης να αφήνουν κατάλοιπα, ειδικά όταν περιέχουν έντονα αρώματα.

Η υπερθέρμανση και η εφίδρωση συχνά αυξάνουν τη φαγούρα. Μέσα στο σπίτι, τα μωρά δεν χρειάζονται πολλά και βαριά ρούχα. Συνήθως αρκεί μία λεπτή στρώση περισσότερη από αυτή που φορά ένας ενήλικας στον ίδιο χώρο, όχι πολλά χοντρά ρούχα.

Το μαλλί και ορισμένα συνθετικά υφάσματα μπορεί να τρίβουν το δέρμα. Τα μαλακά βαμβακερά ή άλλα λεία, διαπνέοντα υλικά είναι συνήθως πιο άνετα. Ελέγξτε επίσης τις ραφές, τις ετικέτες και τα σκληρά λάστιχα ή τελειώματα στα ρούχα.

Μερικά μωρά φαίνεται να παρουσιάζουν έξαρση μετά την έκθεσή τους σε τροφικά αλλεργιογόνα μέσω του μητρικού γάλακτος, όμως η σχέση αυτή χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση. Το γάλα, το αυγό και το σιτάρι είναι από τις τροφές που συχνά θεωρούνται υπεύθυνες. Ωστόσο, η αφαίρεση τροφών από τη διατροφή της μητέρας χωρίς ιατρική καθοδήγηση μπορεί να προκαλέσει διατροφικές ελλείψεις και δεν βελτιώνει αξιόπιστα το έκζεμα. Ο παιδίατρος πρέπει να εκτιμήσει αν υπάρχει πραγματική πιθανότητα τροφικής αντίδρασης.

Τα ακάρεα της οικιακής σκόνης και τα αλλεργιογόνα από κατοικίδια μπορεί να επιδεινώσουν το έκζεμα σε ορισμένα παιδιά, ιδιαίτερα όταν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό αλλεργιών. Δεν σημαίνει όμως ότι κάθε έξαρση οφείλεται στη σκόνη ή σε ένα κατοικίδιο. Το υπερβολικό καθάρισμα και τα ισχυρά χημικά σπρέι μπορεί επίσης να ερεθίσουν το δέρμα.

Καθημερινή φροντίδα για το έκζεμα του μωρού

Η σωστή καθημερινή ρουτίνα αποτελεί τη βάση της θεραπείας έκζεματος μωρού. Δεν εξαλείφει την προδιάθεση, βοηθά όμως στην αποκατάσταση του δερματικού φραγμού, περιορίζει την απώλεια υγρασίας και μπορεί να μειώσει πολλές εξάρσεις.

Ενυδάτωση δύο ή τρεις φορές την ημέρα

Χρησιμοποιήστε ένα παχύρρευστο, άοσμο μαλακτικό προϊόν τουλάχιστον δύο φορές την ημέρα και συχνότερα όταν το δέρμα είναι πολύ ξηρό. Οι κρέμες και οι αλοιφές είναι συνήθως πιο αποτελεσματικές από τις λοσιόν, επειδή περιέχουν περισσότερο λίπος και δημιουργούν πιο προστατευτικό φραγμό.

Όταν αναζητάτε κρέμα για έκζεμα μωρού, προτιμήστε προϊόντα με:

• Σύνθεση χωρίς άρωμα
• Κεραμίδια, που υποστηρίζουν τον δερματικό φραγμό
• Βαζελίνη ή αλοιφές με βάση την παραφίνη
• Απλά και περιορισμένα συστατικά
• Ένδειξη για ευαίσθητο ή επιρρεπές σε έκζεμα δέρμα

Για πολύ ξηρές ή σκασμένες περιοχές, ιδιαίτερα πριν από τον ύπνο, συχνά είναι καταλληλότερη μια αλοιφή. Μια κρέμα μπορεί να απλώνεται πιο εύκολα κατά τη διάρκεια της ημέρας. Οι λοσιόν έχουν πιο λεπτόρρευστη υφή και μπορεί να εξατμίζονται γρήγορα, αφήνοντας ξανά το δέρμα ξηρό.

Απλώστε αρκετή ποσότητα με απαλές κινήσεις, χωρίς έντονο τρίψιμο. Όταν χρησιμοποιείτε προϊόν σε βαζάκι, προτιμήστε καθαρό κουταλάκι ή αντλία, ώστε να περιορίζεται η επιμόλυνση. Αν ένα προϊόν προκαλεί επανειλημμένα τσούξιμο, νέο εξάνθημα ή έντονη ενόχληση στο μωρό, διακόψτε το και ζητήστε συμβουλή από παιδίατρο ή φαρμακοποιό.

Το μπάνιο με τη μέθοδο «μουλιάζω και σφραγίζω»

Το μπάνιο δεν προκαλεί έκζεμα, όμως το παρατεταμένο, καυτό μπάνιο και η συχνή χρήση σαπουνιού μπορεί να αφαιρέσουν τα φυσικά λιπίδια του δέρματος. Κρατήστε το μπάνιο σύντομο και ήπιο:

1. Γεμίστε την μπανιέρα με χλιαρό νερό, περίπου 36-37°C. Ελέγξτε τη θερμοκρασία με τον καρπό σας ή με θερμόμετρο μπάνιου.
2. Περιορίστε τη διάρκεια στα πέντε έως δέκα λεπτά.
3. Χρησιμοποιήστε καθαριστικό χωρίς σαπούνι και άρωμα μόνο στα σημεία που είναι πραγματικά βρόμικα.
4. Αποφύγετε τα αφρόλουτρα, τα αρωματισμένα έλαια μπάνιου και τα σφουγγάρια ή γάντια απολέπισης.
5. Βγάλτε προσεκτικά το μωρό και στεγνώστε το ταμποναριστά. Μην τρίβετε το δέρμα.
6. Απλώστε μαλακτική κρέμα μέσα σε τρία λεπτά, όσο το δέρμα παραμένει ελαφρώς νωπό.

Αυτή είναι η μέθοδος «μουλιάζω και σφραγίζω». Το νερό ενυδατώνει προσωρινά την εξωτερική στιβάδα του δέρματος και το μαλακτικό προϊόν βοηθά να διατηρηθεί αυτή η υγρασία. Δώστε ιδιαίτερη προσοχή στα μάγουλα, στις πτυχές και στα τραχιά σημεία, αποφεύγοντας να έρθουν παχύρρευστα προϊόντα σε επαφή με τα μάτια.

Δεν χρειάζεται απαραίτητα να κάνετε πλήρες μπάνιο στο μωρό κάθε μέρα. Ανάμεσα στα μπάνια μπορεί να αρκεί ένα γρήγορο πλύσιμο στο πρόσωπο, τον λαιμό, τα χέρια και την περιοχή της πάνας, ανάλογα με την καθημερινή σας ρουτίνα και τις οδηγίες του γιατρού.

Άνετα ρούχα και κατάλληλη θερμοκρασία στο δωμάτιο

Ντύνετε το μωρό με μαλακές βαμβακερές στρώσεις και αφαιρέστε μία αν ο αυχένας ή η πλάτη του είναι ζεστά και ιδρωμένα. Πλύνετε τα καινούργια ρούχα πριν τα φορέσει. Επιλέξτε ήπιο απορρυπαντικό χωρίς άρωμα και αποφύγετε το μαλακτικό. Ένα επιπλέον ξέβγαλμα μπορεί να βοηθήσει αν το μωρό αντιδρά στα προϊόντα πλυντηρίου.

Κρατήστε τα νύχια κοντά και λιμαρισμένα. Τα βαμβακερά φορμάκια ύπνου μπορούν να περιορίσουν το ακούσιο ξύσιμο τη νύχτα. Τα γαντάκια ίσως βοηθήσουν ορισμένα μωρά, αλλά πρέπει να εφαρμόζουν με ασφάλεια, χωρίς να είναι στενά ή τόσο χαλαρά ώστε να αποτελούν κίνδυνο.

Τον χειμώνα, όταν ο αέρας στο σπίτι είναι ξηρός, η συστηματική χρήση ενυδατικού προϊόντος έχει συνήθως μεγαλύτερη σημασία από την αγορά ειδικού εξοπλισμού. Αν χρησιμοποιείτε υγραντήρα, καθαρίζετέ τον σχολαστικά και συχνά, καθώς μια βρόμικη συσκευή μπορεί να συγκεντρώσει μούχλα και βακτήρια.

Πότε χρειάζεται θεραπεία με συνταγή;

Η ενυδάτωση προστατεύει το δέρμα, αλλά δεν αρκεί πάντα για να υποχωρήσει μια ενεργή φλεγμονώδης έξαρση. Αν το δέρμα είναι έντονα κόκκινο, παχύ, πολύ κνησμώδες ή το εξάνθημα επεκτείνεται, ο γιατρός μπορεί να συνταγογραφήσει κορτικοστεροειδές για τοπική χρήση.

Σε ήπια έξαρση, μπορεί να συστηθεί υδροκορτιζόνη 1% για το σώμα. Χρησιμοποιήστε την μόνο σύμφωνα με τις οδηγίες παιδιάτρου ή άλλου κατάλληλου επαγγελματία υγείας. Απλώστε λεπτό στρώμα στις φλεγμονώδεις περιοχές, όχι σε φυσιολογικό δέρμα, και μην τη χρησιμοποιείτε ως καθημερινή ενυδατική κρέμα. Το μαλακτικό και το κορτικοστεροειδές μπορούν να ενταχθούν στην ίδια ρουτίνα, αλλά ακολουθήστε τη σειρά και τα χρονικά διαστήματα που σας έχει υποδείξει ο γιατρός.

Πολλοί γονείς ανησυχούν για την ασφάλεια των κορτικοστεροειδών. Όταν χρησιμοποιούνται στη σωστή ισχύ, ποσότητα και διάρκεια, αποτελούν καθιερωμένη θεραπεία για το έκζεμα. Μεγαλύτερος κίνδυνος υπάρχει όταν χρησιμοποιείται ισχυρό σκεύασμα χωρίς ιατρική παρακολούθηση, πολύ συχνά ή για μεγάλο διάστημα σε εκτεταμένες περιοχές. Επειδή το δέρμα των μωρών είναι λεπτότερο, η ιατρική καθοδήγηση είναι απαραίτητη.

Για ευαίσθητες περιοχές, όπως το πρόσωπο, τα βλέφαρα, ο λαιμός ή οι δερματικές πτυχές, ο γιατρός μπορεί να εξετάσει τη χρήση αναστολέα καλσινευρίνης, όπως τακρόλιμους ή πιμεκρόλιμους. Πρόκειται για συνταγογραφούμενα φάρμακα που χρησιμοποιούνται σε επιλεγμένες περιπτώσεις, ιδιαίτερα όταν η επαναλαμβανόμενη χρήση κορτικοστεροειδών δεν είναι κατάλληλη. Μην εφαρμόζετε ποτέ στο μωρό κρέμα που έχει συνταγογραφηθεί για άλλο άτομο.

Αλλεργίες και έκζεμα στα μωρά

Οι αλλεργίες και έκζεμα σε μωρά μπορεί να συνυπάρχουν, όμως η σχέση τους συχνά παρερμηνεύεται. Σύμφωνα με κλινικές εκτιμήσεις, περίπου 30-40% των μωρών με μέτριο έως σοβαρό έκζεμα παρουσιάζουν τροφικές αλλεργίες. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε έκζεμα προκαλείται από κάποια τροφή.

Το έκζεμα είναι κυρίως πάθηση του δερματικού φραγμού και του ανοσοποιητικού συστήματος. Η τροφική αλλεργία είναι διαφορετική ανοσολογική αντίδραση, η οποία μπορεί να εμφανίζεται παράλληλα. Ένα μωρό μπορεί να έχει και τις δύο καταστάσεις, όμως το έκζεμα από μόνο του δεν αποδεικνύει τροφική αλλεργία.

Ο αλλεργιολογικός έλεγχος πρέπει να γίνεται με καθοδήγηση γιατρού, ιδιαίτερα αν το μωρό εμφανίζει άμεσα συμπτώματα μετά το φαγητό, όπως κνίδωση, πρήξιμο, επαναλαμβανόμενους εμετούς, βήχα, συριγμό ή ξαφνική υπνηλία και αδυναμία. Οι εκτεταμένες εξετάσεις αλλεργίας μπορεί να δώσουν παραπλανητικά θετικά αποτελέσματα. Μην αφαιρείτε γάλα, αυγό, σιτάρι ή άλλες τροφές από τη διατροφή σας κατά τον θηλασμό χωρίς οδηγία γιατρού ή διαιτολόγου. Αν το μωρό έχει ξεκινήσει στερεές τροφές, μην καθυστερείτε την εισαγωγή σημαντικών τροφών και μην τις αποκλείετε χωρίς ιατρική συμβουλή.

Πότε να επικοινωνήσετε με παιδίατρο ή δερματολόγο

Ζητήστε ιατρική συμβουλή αν η συστηματική ενυδάτωση και η υδροκορτιζόνη που σας έχει συστηθεί από επαγγελματία υγείας δεν ελέγχουν το εξάνθημα. Το μωρό μπορεί να χρειάζεται διαφορετική θεραπεία, άλλη διάγνωση ή ένα σαφές πλάνο για τις εξάρσεις.

Επικοινωνήστε σύντομα με γιατρό αν το έκζεμα:

• Είναι εκτεταμένο ή επιδεινώνεται σταδιακά
• Δεν βελτιώνεται παρά τη συνεπή φροντίδα
• Προκαλεί σοβαρή διαταραχή στον ύπνο
• Παρουσιάζει υγρό ή κιτρινωπές κρούστες
• Συνοδεύεται από αυξανόμενη κοκκινίλα, θερμότητα ή πρήξιμο
• Εμφανίζεται μαζί με πυρετό ή γενική κακουχία του μωρού

Τα σημεία αυτά μπορεί να υποδηλώνουν λοίμωξη του δέρματος. Φουσκάλες που εξαπλώνονται γρήγορα και είναι επώδυνες, μικρές βαθιές πληγές ή υψηλός πυρετός χρειάζονται άμεση ιατρική αξιολόγηση.

Ο δερματολόγος μπορεί επίσης να βοηθήσει όταν η διάγνωση δεν είναι ξεκάθαρη, όταν το πρόσωπο επηρεάζεται επανειλημμένα ή όταν το έκζεμα δυσκολεύει το τάισμα, τον ύπνο και την καθημερινότητα της οικογένειας. Δεν χρειάζεται να περιμένετε μέχρι το εξάνθημα να γίνει σοβαρό.

Συνηθισμένοι μύθοι για το έκζεμα στα μωρά

«Το έκζεμα είναι μεταδοτικό»

Δεν είναι. Το μωρό δεν μπορεί να κολλήσει ατοπική δερματίτιδα από άλλο παιδί και η πάθηση δεν μεταδίδεται με την επαφή, τις πετσέτες ή τα κλινοσκεπάσματα.

«Προκαλείται επειδή το μωρό δεν είναι καθαρό»

Η κακή υγιεινή δεν προκαλεί έκζεμα. Αντίθετα, το υπερβολικό πλύσιμο, το καυτό νερό και τα ισχυρά σαπούνια μπορεί να καταστρέψουν τον δερματικό φραγμό και να επιδεινώσουν τα συμπτώματα. Για το μωρό αρκεί ο ήπιος καθαρισμός.

«Θα το ξεπεράσει μόνο του»

Πολλά παιδιά παρουσιάζουν βελτίωση καθώς μεγαλώνουν. Περίπου το 50% μπορεί να εμφανίσει σημαντική βελτίωση μέχρι την ηλικία των πέντε ετών, όμως όσο η πάθηση είναι ενεργή χρειάζεται σωστή αντιμετώπιση. Ορισμένα παιδιά συνεχίζουν να έχουν ξηρό ή ευαίσθητο δέρμα, ενώ το έκζεμα μπορεί να επανεμφανιστεί αργότερα ως έκζεμα στα χέρια, αλλεργική ρινίτιδα ή άσθμα. Η βελτίωση είναι συχνή, αλλά δεν αποτελεί λόγο για να αγνοούνται επίμονα συμπτώματα.

Πρακτικές οδηγίες για τη θεραπεία του εκζέματος μωρού

Σκεφτείτε τη φροντίδα ως μια σταθερή καθημερινή συνήθεια και όχι ως μια προσπάθεια να τα κάνετε όλα τέλεια. Ενυδατώνετε το δέρμα δύο ή τρεις φορές την ημέρα, κάνετε σύντομα μπάνια με χλιαρό νερό, αποφεύγετε τα αρώματα και την υπερθέρμανση και αντιμετωπίζετε τη φλεγμονή μόνο με φάρμακα που έχουν συστηθεί για το συγκεκριμένο μωρό.

Η πιο αποτελεσματική φροντίδα δέρματος μωρού με έκζεμα είναι συχνά και η πιο απλή: μαλακά ρούχα, ήπιος καθαρισμός, αρκετό μαλακτικό προϊόν και έγκαιρη αντιμετώπιση μόλις ξεκινήσει μια έξαρση. Αν δεν είστε βέβαιοι ότι το εξάνθημα είναι έκζεμα, αν η φαγούρα κρατά το μωρό ξύπνιο ή αν το δέρμα φαίνεται μολυσμένο, μιλήστε με τον παιδίατρο ή τον δερματολόγο σας. Η έγκαιρη και κατάλληλη θεραπεία έκζεματος βοηθά στην προστασία του δερματικού φραγμού και κάνει την καθημερινότητα πιο εύκολη για όλη την οικογένεια.