เบบี้บลูส์ กับ ซึมเศร้าหลังคลอด: แตกต่างอย่างไร, สัญญาณเตือน และเมื่อใดควรขอความช่วยเหลือ
คุณเพิ่งคลอดลูก ชีวิตเหมือนถูกจับโยนกลับหัวกลับหาง แต่ทุกคนรอบตัวก็บอกแต่ว่า “ช่วงนี้ควรเป็นช่วงที่มีความสุขที่สุดในชีวิตนะ”
ในความเป็นจริง คุณอาจแอบร้องไห้ในห้องน้ำ หงุดหงิดใส่แฟน หรือยังนอนตาค้างตอนตี 3 ทั้งที่ลูกหลับแล้ว พร้อมกับคิดวนไปมาในหัวว่า
“เรามีอะไรผิดปกติรึเปล่า ทำไมเราถึงเป็นแบบนี้”
ถ้าคุณกำลังรู้สึกคล้ายๆ แบบนี้อยู่ คุณไม่ได้แย่ คุณไม่ใช่แม่ที่ไม่ดี และคุณไม่ได้อยู่คนเดียวเลย
บทความนี้จะเล่าให้ฟังแบบตรงไปตรงมาว่า
เบบี้บลูส์ กับ ซึมเศร้าหลังคลอด ต่างกันอย่างไร, ภาวะวิตกกังวลหลังคลอดหน้าตาเป็นแบบไหน, และเมื่อไหร่ที่อาการหลังคลอดพวกนี้ยังอยู่ในกลุ่ม “ฮอร์โมนเหวี่ยงแบบปกติ” หรือเมื่อไหร่ที่ควรขอความช่วยเหลือเพิ่ม
ถ้าแค่ประโยคใดประโยคหนึ่งดูเหมือนกำลังพูดถึงคุณอยู่ อย่าเพิ่งปิดบทความนี้ สำหรับผู้หญิงบางคน ข้อมูลเหล่านี้ช่วยชีวิตเอาไว้ได้จริงๆ
Baby blues: ภาวะอารมณ์เหวี่ยงหลังคลอดแบบที่ถือว่า “ปกติ” คืออะไร
คุณหมอ พยาบาล หรือพยาบาลผดุงครรภ์ในไทยหลายคนมักจะเตือนเรื่อง เบบี้บลูส์ ตั้งแต่ฝากครรภ์ แต่พอคลอดจริง กลับบ้านจริง ถึงจะเข้าใจว่าที่เขาพูดไว้หมายถึงอะไร
เบบี้บลูส์พบบ่อยแค่ไหน
ในงานวิจัยทั้งในไทยและต่างประเทศพบว่า แม่มือใหม่มากถึงประมาณ 70 - 80% มีอาการเบบี้บลูส์หรืออารมณ์เหวี่ยงหลังคลอด
พูดง่ายๆ คือในคุณแม่ 10 คน จะมีอย่างน้อย 7 - 8 คนที่มีอาการหลังคลอดแบบนี้ในระดับใดระดับหนึ่ง
ภาวะนี้เกี่ยวข้องกับหลายอย่างพร้อมกัน เช่น
- ฮอร์โมนตั้งครรภ์ (เอสโตรเจน โปรเจสเตอโรน) ลดลงแบบฮวบฮาบหลังคลอด
- การอดนอนและนอนขาดช่วง
- ร่างกายกำลังฟื้นตัวจากการคลอดหรือการผ่าตัดคลอด
- ความช็อกเบาๆ จากการต้องรับผิดชอบชีวิตตัวเล็กๆ ตลอด 24 ชั่วโมง
นี่ไม่ใช่สัญญาณว่า “คุณอ่อนแอ” แต่เป็นการตอบสนองของร่างกายและสมองต่อการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในเวลาอันสั้นมาก
เบบี้บลูส์เริ่มเมื่อไหร่ อยู่ได้นานแค่ไหน
ส่วนใหญ่คุณแม่จะเริ่มสังเกตว่าอารมณ์เหวี่ยงๆ เปลี่ยนขึ้นลงง่ายหลังคลอดได้ไม่นาน
-
เบบี้บลูส์มักเริ่มเมื่อไหร่
โดยทั่วไปคือ วันที่ 2 - 3 หลังคลอด
มักเริ่มชัดๆ ตอนกลับบ้านจากโรงพยาบาล หรือช่วงที่อะดรีนาลีนจากการคลอดเริ่มลดลง -
ช่วงที่หนักที่สุดคือเมื่อไหร่
หลายคนบอกว่าอาการจะเหมือนระเบิดในวันที่ ประมาณวันที่ 5 หลังคลอด
บางคนเรียกวันนี้ว่า “วัน meltdown” เลยก็มี -
เบบี้บลูส์อยู่ได้นานแค่ไหน
โดยมากจะ ค่อยๆ ดีขึ้นภายใน 2 สัปดาห์แรกหลังคลอด
หลังจากนั้นอาจยังเหนื่อยง่าย อ่อนไหว ร้องไห้บ้าง แต่ความเหวี่ยงแรงๆ จะน้อยลงเรื่อยๆ
ถ้าหลังจากคลอดเกิน 2 สัปดาห์ แล้วอาการยังหนักเหมือนเดิม หรือหนักขึ้น นั่นเป็นสัญญาณสำคัญว่าควรคุยกับแพทย์หรือพยาบาลประจำคลินิก/รพ.สต. เกี่ยวกับ ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด ซึ่งต่างจากเบบี้บลูส์
อาการเบบี้บลูส์ที่พบได้บ่อย
อาการเบบี้บลูส์จะดูเละเทะ ปนกันไปหมดในวันเดียว
เมื่อกี้ยังหัวเราะกับหน้าตาตลกๆ ของลูก อีกแป๊บเดียวกลับมานั่งร้องไห้เพราะขนมปังไหม้
อาการเบบี้บลูส์ที่พบได้บ่อย เช่น
-
อารมณ์แปรปรวนขึ้นลงเร็ว
เดี๋ยวดี เดี๋ยวหงุดหงิด เดี๋ยวร้องไห้ไม่รู้ตัว -
น้ำตาไหลง่าย
ร้องไห้แบบ “ไม่รู้ร้องทำไม”
มักจะเป็นช่วงเย็นๆ หรือตอนคนมาเยี่ยมกลับไปแล้ว -
หงุดหงิดง่าย
เผลอเสียงดังใส่แฟนหรือคนในบ้าน รู้สึกรำคาญไปหมด -
กังวลมากกว่าปกติ
โดยเฉพาะเรื่องให้นมลูก เรื่องลูกนอน เรื่องทำอะไร “ถูกไหม” -
นอนไม่ค่อยหลับแม้ลูกจะหลับแล้ว
เหนื่อยมากแต่สมองไม่ chịuปิด -
รู้สึกว่างานในแต่ละวันมันเยอะเกินรับไหว
แค่ให้นม เปลี่ยนผ้าอ้อม อาบน้ำตัวเอง ก็รู้สึกหมดแรงเหมือนวิ่งมาราธอน
ในภาวะเบบี้บลูส์ ถึงจะยากลำบาก แต่โดยรวมมักยังมีลักษณะเหล่านี้อยู่
- ยังมีช่วงเวลา ที่รู้สึกดีหรือยิ้มกับลูกได้บ้าง แม้จะสั้น
- ยังพอทำกิจวัตรประจำวันได้ แม้จะรู้สึกเหนื่อยมาก
- อาการค่อยๆ เบาลง และมักดีขึ้นชัดเจนหลังผ่านไปประมาณ 2 สัปดาห์
ถ้าประสบการณ์ของคุณใกล้เคียงแบบนี้ น่าจะยังอยู่ในกลุ่ม แม่ใหม่ อาการเบบี้บลูส์ การได้พัก ได้รับกำลังใจ และมีคนช่วยงานบ้าน จะช่วยให้ผ่านช่วงนี้ไปได้ง่ายขึ้นมาก
ภาวะซึมเศร้าหลังคลอดคืออะไร
ซึมเศร้าหลังคลอด หรือ ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด (postpartum depression) ไม่ใช่แค่เบบี้บลูส์ที่อยู่ยาวนานกว่าเดิมเล็กน้อย แต่ถือเป็น “โรคหนึ่ง” ที่ควรได้รับการรักษาอย่างจริงจังเหมือนโรคทางร่างกายอื่นๆ
จากข้อมูลของกรมสุขภาพจิตและงานวิจัยในไทย ประเมินว่า อย่างน้อย 10 - 15% ของคุณแม่หลังคลอด มีภาวะซึมเศร้าหลังคลอดในช่วง 1 ปีแรก
คิดง่ายๆ คืออย่างน้อย 1 ใน 10 ของคุณแม่หลังคลอด และตัวเลขจริงอาจสูงกว่านี้ เพราะหลายคนไม่กล้าบอกใครว่าอาการหนักแค่ไหน
ซึมเศร้าหลังคลอดเริ่มเมื่อไหร่ได้บ้าง
จุดนี้มักทำให้หลายคนสับสน
ภาวะซึมเศร้าหลังคลอดอาจ
- เริ่มตั้งแต่ ไม่กี่สัปดาห์แรกหลังคลอด ดูตอนแรกคล้ายเบบี้บลูส์ แต่ไม่ดีขึ้นตามเวลา
- หรือเริ่ม ช่วงใดช่วงหนึ่งภายใน 1 ปีหลังคลอด แม้คลอดมาหลายเดือนแล้ว
มักเกิดช่วงที่เครียดเป็นพิเศษ เช่น กลับไปทำงาน เปลี่ยนรูปแบบให้นม หย่านม หรือมีปัญหาทางการเงิน/ครอบครัวแทรกเข้ามา
ดังนั้นถ้าลูกคุณอายุ 4 เดือน หรือ 9 เดือน แล้วคุณคิดว่า
“ตอนนี้ยังจะเป็นซึมเศร้าหลังคลอดได้อีกเหรอ”
คำตอบคือ ได้ค่ะ ยังถือว่าอยู่ใน “ภาวะหลังคลอด” เหมือนกัน
อาการซึมเศร้าหลังคลอดที่พบบ่อย
ประสบการณ์ของแต่ละคนไม่เหมือนกัน แต่มี อาการซึมเศร้าหลังคลอด บางอย่างที่มักพบร่วมกัน
ถ้าคุณมีอาการเหล่านี้หลายข้อ เกือบทุกวันต่อเนื่องนานกว่า 2 สัปดาห์ ควรเริ่มมองหาความช่วยเหลือเรื่องซึมเศร้าหลังคลอดได้แล้ว
-
รู้สึกเศร้าหรือว่างเปล่าตลอดเวลา
เหมือนมีเมฆหมอกดำทึบในหัว ใจหนัก รู้สึกสิ้นหวังหรือชาชินไปหมด -
ไม่สนุก ไม่เพลิดเพลินกับสิ่งที่เคยชอบ
ดูซีรีส์ ฟังเพลง เล่นโทรศัพท์ หรือแม้แต่กอดลูก ก็รู้สึกเฉยๆ ไม่อิน ไม่สนุก -
รู้สึกไม่ค่อยผูกพันกับลูก
ดูแลลูกตามหน้าที่ แต่ในใจไม่รู้สึกรัก ไม่รู้สึกผูกพัน บางครั้งอาจมีความรู้สึกโกรธหรือหงุดหงิดกับลูกโดยไม่ตั้งใจ -
กังวลรุนแรง หรือมีอาการตื่นตระหนก (panic)
ใจเต้นแรง มือสั่น แน่นหน้าอก หายใจไม่ทั่วท้อง รู้สึกเหมือนจะเป็นลม หรือควบคุมตัวเองไม่ได้ -
รู้สึกผูกพันกับลูกยาก
ไม่ได้รู้สึก “รักตั้งแต่แรกเห็น” แบบที่คนชอบเล่าให้ฟัง หรืออาจรู้สึกว่างเปล่า เหนื่อย เบื่อ หรือโกรธก็ได้ -
ใช้ชีวิตประจำวันไม่ไหว
เรื่องเล็กๆ ในชีวิตประจำวันกลายเป็นเรื่องใหญ่ไปหมด เช่น ไม่มีกำลังจะแปรงฟัน อาบน้ำ แต่งตัว หรือแม้แต่ตอบไลน์ใครสักคน -
หลีกเลี่ยงคนรอบตัว
ไม่อยากเจอใคร ไม่อยากรับโทรศัพท์หรือแชตจากเพื่อน ญาติ บางคนโกหกว่าตัวเอง “โอเคดี” ทั้งที่ในใจรู้สึกแย่มาก -
การนอนเปลี่ยนไปมาก
นอนไม่หลับแม้ลูกหลับแล้ว หรือบางคนรู้สึกอยากนอนทั้งวันหนีความจริง -
การกินเปลี่ยนไปชัดเจน
กินได้น้อยมาก หรือกลับกัน กินเยอะมากเพื่อปลอบใจตัวเอง -
รู้สึกผิด เหนือบ่ากว่าใคร หรือคิดว่าตัวเองเป็น “แม่ที่แย่”
โทษตัวเองตลอดเวลา ทั้งที่ถ้ามองจากข้างนอก ความผิดพลาดเหล่านั้นอาจเล็กนิดเดียว หรือไม่ผิดเลยด้วยซ้ำ -
มีความคิดทำร้ายตัวเองหรือทำร้ายลูก
ตั้งแต่ภาพหรือความคิดแล่นเข้ามาในหัวโดยไม่อยากคิด ไปจนถึงเริ่มคิดวางแผนจริงจัง
สองข้อสุดท้ายอยากบอกให้ชัดๆ ตรงนี้ว่า
การมีความคิดอยากทำร้ายตัวเองหรือทำร้ายลูก ไม่ได้ทำให้คุณเป็นคนใจร้ายหรือเป็น “แม่ปีศาจ” แต่มันสะท้อนว่าคุณกำลังป่วยหนักและต้องการความช่วยเหลือด่วนๆ ไม่ใช่การถูกตัดสินหรือตำหนิ
แล้วภาวะวิตกกังวลหลังคลอดล่ะ
คุณแม่บางคนไม่ได้รู้สึก “เศร้า” เป็นหลัก แต่รู้สึก “กลัว” นำมาเลย
หัวใจเต้นรัว ตกใจง่าย เช็กลูกหายใจอยู่ไหมทุก 3 นาที เปิดดู Google ดูดวงผื่นเล็กๆ บนตัวลูกตอนตี 2 ซ้ำแล้วซ้ำอีก
แบบนี้อาจเป็น ภาวะวิตกกังวลหลังคลอด (postpartum anxiety) ซึ่งอาจเกิดเดี่ยวๆ หรือเกิดร่วมกับซึมเศร้าหลังคลอดก็ได้
สัญญาณของภาวะวิตกกังวลหลังคลอด
ความกังวลเล็กน้อยถือว่าเป็น ภาวะหลังคลอด ที่พบได้ปกติ แต่ถ้าเริ่มเลยเถิดไปถึงระดับนี้ อาจเข้าเกณฑ์ “วิตกกังวลหลังคลอด”
-
คิดกังวลเกินกว่าปกติจนปิดสวิตช์ไม่ลง
ความคิดวนซ้ำไปมา ห้ามไม่อยู่ ต่อให้คนอื่นบอกว่าปลอดภัยก็ยังไม่สบายใจ -
ความคิดวิ่งเร็วไปเรื่อยๆ
สมองกระโดดจาก “ถ้าลูกหายใจไม่ออกล่ะ” ไป “ถ้าพลาดเราจะเป็นแม่ที่ไม่ดี” ไป “ถ้าเราไม่มีใครช่วยล่ะ” จนรู้สึกหมดแรงโดยแทบไม่ได้ทำอะไร -
เช็กซ้ำๆ หรือถามย้ำขอความมั่นใจตลอดเวลา
เช่น เช็กลมหายใจลูกทั้งคืน เปิดดูจอเบบี้มอนิเตอร์ไม่หยุด ถามแฟนหรือคนที่บ้านซ้ำๆ ว่า “แบบนี้โอเคไหม” -
มีอาการทางกายชัดเจน
แน่นหน้าอก ใจสั่น หายใจไม่ทั่วท้อง มือสั่น เหงื่อออก รู้สึกเหมือนจะมีเรื่องร้ายแรงเกิดขึ้นตลอดเวลา -
ผ่อนคลายไม่ได้เลย
ถึงลูกจะหลับดี ปลอดภัยอยู่ข้างๆ แต่ร่างกายกับหัวใจยังตื่นตัวเต็มที่ ไม่มีช่วงรู้สึก “โล่ง” จริงๆ -
เลี่ยงสถานการณ์บางอย่างเพราะกลัว “ถ้า…”
เช่น ไม่กล้านอนเพราะกลัวลูกเป็นอะไรตอนตัวเองหลับ ไม่กล้าออกไปข้างนอกกับลูก ไม่กล้าให้ใครอุ้มลูกเลย
บางคนมีอาการวิตกกังวลหลังคลอดแบบชัดมาก แต่ไม่ได้รู้สึกเศร้าจัด ก็เลยคิดว่า “งั้นไม่น่าใช่ซึมเศร้าหลังคลอด”
แต่ในความจริง ภาวะสุขภาพจิตหลังคลอดมักมาพร้อมกันเป็นแพ็ก ทั้ง เบบี้บลูส์ ภาวะวิตกกังวลหลังคลอด และซึมเศร้าหลังคลอด ผสมกันไป
เบบี้บลูส์ vs ซึมเศร้าหลังคลอด: ความแตกต่างสำคัญ
ลองเปรียบเทียบไปทีละข้อ แล้วค่อยๆ ถามตัวเองเบาๆ ว่าตอนนี้คุณอยู่ฝั่งไหนมากกว่ากัน
นี่คือหัวใจของคำถามที่หลายคนสงสัยว่า
“เบบี้บลูส์ กับ ซึมเศร้าหลังคลอด ต่างกันอย่างไร”
1. เรื่องเวลา
-
เบบี้บลูส์
- เริ่ม: โดยมาก วันที่ 2 - 3 หลังคลอด
- พีค: ช่วง ประมาณวันที่ 5
- ดีขึ้น: มักจะ ค่อยๆ ทุเลาใน 2 สัปดาห์แรก หลังคลอด
-
ซึมเศร้าหลังคลอด
- เริ่ม: ได้ตลอดช่วง 1 ปีแรกหลังคลอด
- บางครั้งเริ่มจากเบบี้บลูส์ที่ ไม่ยอมดีขึ้น
- หรือเพิ่งมาเริ่มทีหลัง ทั้งที่ตอนแรกเหมือนจะไม่มีอะไร
ถ้าคุณยังมีอาการหนักๆ ต่อเนื่อง หรือเพิ่งเริ่มมีอาการชัดหลังพ้น อาการหลังคลอด 2 สัปดาห์ ไปแล้ว ให้คิดถึงภาวะซึมเศร้าหลังคลอดมากกว่าเบบี้บลูส์
2. เรื่องความรุนแรงของอาการ
-
เบบี้บลูส์
- อาจร้องไห้บ่อย อารมณ์เหวี่ยงง่าย รู้สึกเหนื่อยมาก
- แต่ยังมี “ช่วงที่หัวใจโล่งๆ” หรือยิ้มกับลูกได้บ้าง
- ยังพอจัดการงานพื้นฐานได้ ถ้ามีคนช่วยประคอง
-
ซึมเศร้าหลังคลอด
- ความรู้สึกจะหนัก นาน ต่อเนื่อง เหมือนมีอะไรทับจิตใจอยู่ตลอด
- ความสุข ความสนุกหายไปเกือบหมด
- แค่ผ่านวันหนึ่งให้จบก็รู้สึกเหมือนไม่ไหว
- บางครั้งจะมีความคิดด้านลบแรงๆ เช่น ไม่อยากอยู่แล้ว เสียดายที่มีลูก หรืออยากหนีไปจากทุกอย่าง
3. เรื่องระยะเวลา
-
เบบี้บลูส์
- ระยะสั้น มักอยู่ภายใน ไม่เกิน 2 สัปดาห์หลังคลอด
- อาการค่อยๆ ลดลง ไม่หนักขึ้นเรื่อยๆ
-
ซึมเศร้าหลังคลอด
- อยู่นานเกิน 2 สัปดาห์ และถ้าไม่ได้รับการดูแล มักยืดไปอีกหลายเดือน
- บางคนอาการค่อยๆ แย่ลงจากเดิม
ถ้าคุณเริ่มถามตัวเองว่า
“เบบี้บลูส์อยู่ได้นานแค่ไหน ทำไมเราคลอดมา 4 สัปดาห์แล้วยังรู้สึกแย่มาก”
นั่นคือ สัญญาณเตือนซึมเศร้าหลังคลอด ที่ดีมาก ควรใช้จังหวะนี้ปรึกษาแพทย์หรือบุคลากรสาธารณสุขได้เลย
หรือมันแค่ “เหนื่อย นอนไม่พอ” เฉยๆ
ความจริงคือ การอดนอนทำให้อะไรๆ แย่ลงไปหมด คุณแม่ทุกคนรู้ดี
แต่ลองถามตัวเองแบบตรงๆ ไม่ต้องโกหกใจตัวเองดูว่า
-
ถ้าอยู่ดีๆ คุณได้นอนเต็มอิ่มสัก 1 สัปดาห์ คุณคิดว่าตัวเองจะ “กลับมาเป็นตัวเองคนเดิม” ได้มากน้อยแค่ไหน
หรือแม้แต่คิดภาพว่าตัวเองได้พัก ก็ยังรู้สึกว่ามันไม่ช่วยอะไรเลย -
ในแต่ละวันยังมีช่วงที่รู้สึก “โอเค” อยู่บ้างไหม ต่อให้เป็นช่วงสั้นๆ
หรือทั้งวันเต็มไปด้วยความรู้สึกหนัก มืดหม่น สิ้นหวัง แทบไม่มีช่องว่างให้หายใจ -
คนรอบตัวเคยพูดไหมว่า “ช่วงนี้ดูไม่เหมือนเดิมเลยนะ” หรือ “ดูเครียด ดูเศร้ามากกว่าปกติ”
ความรู้สึกจากข้างในตัวคุณเองมีความหมายมาก
ถ้าข้างในมีเสียงเบาๆ บอกว่า “เราน่าจะต้องขอความช่วยเหลือแล้วมั้ง” ลองเชื่อเสียงนั้นดู มันมักเป็นเสียงที่มองอะไรได้ชัดกว่าที่คิด
ควรขอความช่วยเหลือเมื่อไหร่ การขอความช่วยเหลือไม่ใช่ความอ่อนแอ
คุณแม่จำนวนมากในไทยไม่ยอมขอความช่วยเหลือเรื่องซึมเศร้าหลังคลอด เพราะกลัวคนมองไม่ดี กลัวโดนหาว่า “ใจไม่สู้” หรือคิดว่า “แม่คนอื่นยังทนไหว เราก็ควรไหว”
คุณไม่จำเป็นต้องรอให้ตัวเองพังสุดๆ ก่อน ถึงจะมีสิทธิ์ได้รับการดูแล
ควรเริ่มคุยกับใครสักคนถ้า
- อารมณ์เศร้า หรือความกังวลยืดเยื้อเกิน 2 สัปดาห์หลังคลอด
- นอนไม่หลับแม้ลูกหลับแล้ว เพราะสมองหยุดคิดไม่ได้เลย
- รู้สึกเหมือนไม่ผูกพันกับลูก หรือรู้สึกเฉยๆ ไม่รู้สึกอะไรกับลูก
- ทำงานบ้านหรือเรื่องพื้นฐานประจำวันไม่ค่อยไหว
- เริ่มหลบหน้าเพื่อน ญาติ หรือโกหกว่าตัวเอง “โอเคดี” ทั้งที่ไม่ใช่
- มีความคิดน่ากลัวบางอย่าง แล้วรู้สึกไม่กล้าบอกใคร
ต้องรีบขอความช่วยเหลือแบบด่วนมาก ถ้า
- มี ความคิดอยากทำร้ายตัวเอง หรืออยากจบชีวิตตัวเอง
- มี ความคิดอยากทำร้ายลูก โดยเฉพาะถ้ารู้สึกว่าตัวเองอาจเผลอทำจริง
- เริ่มรู้สึกว่า “ไม่ค่อยอยู่กับตัวเอง” สับสน เหมือนหลุดจากความจริง หรือเห็น/ได้ยินสิ่งที่คนอื่นบอกว่าไม่มีอยู่จริง มีความวุ่นวาย กระสับกระส่ายมากผิดปกติ
ถ้าอยู่ในประเทศไทย
- ถ้ารู้สึกว่าอาจทำอะไรหุนหันพลันแล่นกับตัวเองหรือลูก ให้รีบไปโรงพยาบาลใกล้บ้านทันที หรือโทร 1669 (กู้ชีพฉุกเฉิน)
- สามารถโทรปรึกษาสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ตลอด 24 ชั่วโมง ได้เช่นกัน มีทีมให้คำปรึกษาเบื้องต้นและประเมินว่าควรไปที่ไหนต่อ
- ถ้าติดตามที่โรงพยาบาลเดิมอยู่แล้ว สามารถโทรกลับไปที่โรงพยาบาลเพื่อขอพบจิตแพทย์หรือทีมสุขภาพจิตได้
หลายคนกลัวว่า ถ้าบอกความจริง กลัวลูกจะถูกพรากไปจากตัวเอง
ในความเป็นจริง บุคลากรสาธารณสุขและจิตแพทย์ในไทย ตั้งใจจะช่วยให้แม่กับลูกอยู่ด้วยกันอย่างปลอดภัยที่สุด การรักษามีเป้าหมายเพื่อให้คุณกลับมาแข็งแรง ไม่ใช่ลงโทษหรือเอาลูกออกจากอ้อมกอดคุณ
จะเริ่มคุยกับใคร แล้วควรพูดอย่างไรดี
คุณไม่จำเป็นต้องเดินเข้าไปในห้องตรวจแล้วอธิบายทุกอย่างแบบเป๊ะๆ
แค่เริ่มต้นพูด แค่ประโยคสั้นๆ ก็ถือว่าเป็นก้าวที่สำคัญมากแล้ว
บอกคนใกล้ตัวสักคนก่อน
ถ้าเป็นไปได้ ลองเลือกคนที่ไว้ใจสักคนแล้วเล่าให้ฟัง เช่น
- แฟนหรือคู่ชีวิต
- เพื่อนสนิท
- คุณแม่ พี่สาว หรือญาติที่เข้าใจคุณ
ประโยคง่ายๆ ที่อาจใช้ได้ เช่น
- “ช่วงนี้รู้สึกว่าตัวเองเอาไม่ค่อยอยู่แล้ว”
- “มันไม่ใช่แค่เหนื่อยหรือนอนไม่พอ รู้สึกเศร้าและกังวลทั้งวันเลย”
- “เราเริ่มกลัวความคิดบางอย่างของตัวเอง เลยอยากไปคุยกับหมอ”
บางคนอธิบายไม่ออก ลองเซฟบทความลักษณะนี้ในโทรศัพท์แล้วเปิดให้เขาอ่าน หรือส่งลิงก์ไปให้ พร้อมบอกว่า
“เราเหมือนในนี้หลายข้อเลย”
คุยกับบุคลากรสาธารณสุข
ในประเทศไทย คุณสามารถคุยกับ
- แพทย์ที่ดูแลฝากครรภ์หรือหมอเด็กของลูก
- พยาบาล/พยาบาลผดุงครรภ์ ที่แผนกฝากครรภ์ หรือแผนกเด็ก
- จิตแพทย์หรือพยาบาลจิตเวช ที่โรงพยาบาลชุมชนหรือโรงพยาบาลศูนย์/ทั่วไป
- คลินิกสุขภาพจิต หรือ คลินิกจิตเวช ในโรงพยาบาลรัฐและเอกชน
คุณอาจเริ่มต้นด้วยประโยคเช่น
“ตั้งแต่คลอดมารู้สึกเศร้ามาก กังวลมากต่อเนื่องเกิน 2 สัปดาห์แล้ว เลยกังวลว่าตัวเองอาจเป็นซึมเศร้าหลังคลอด อยากให้หมอช่วยประเมินให้หน่อยค่ะ”
แล้วค่อยเล่าอาการแบบเฉพาะเจาะจง เช่น
ไม่ค่อยรู้สึกผูกพันกับลูก เคยมีความคิดว่าตัวเองหายไปได้ก็ดี มีภาพหรือความคิดอยากทำร้ายตัวเองแล่นมาในหัว ฯลฯ
คุณมีสิทธิ์ที่จะได้รับการรับฟังและการประเมินอย่างจริงจัง ถ้ารู้สึกว่าถูกมองข้ามหรือถูกบอกว่า “คิดมากไปเอง” สามารถขอพบหมอคนอื่น หรือไปโรงพยาบาลอีกแห่งได้ ไม่ผิดอะไรเลย
การประเมินซึมเศร้าหลังคลอด: แบบประเมินเอดินเบอระ
ในประเทศไทย โรงพยาบาลและสถานบริการสุขภาพหลายแห่งใช้แบบประเมินสั้นๆ ชื่อว่า
Edinburgh Postnatal Depression Scale (EPDS) หรือ แบบประเมินอาการซึมเศร้าหลังคลอดเอดินเบอระ
เป็นคำถาม 10 ข้อ ถามถึงความรู้สึกของคุณในช่วง 7 วันที่ผ่านมา เช่น
- รู้สึกเศร้า กังวล หรือหดหู่บ่อยแค่ไหน
- ยังหัวเราะ หรือรู้สึกอยากทำอะไรบางอย่างเหมือนเดิมไหม
- นอนหลับเป็นอย่างไร
- เคยมีความคิดทำร้ายตัวเองไหม
แต่ละข้อจะมีตัวเลือกให้ตอบ เช่น “บ่อยมาก”, “บางครั้ง”, “แทบไม่มี”, “ไม่เลย”
เมื่อรวมคะแนนแล้ว แพทย์หรือพยาบาลจะใช้เป็นข้อมูลประกอบการประเมินว่า คุณอาจมีภาวะซึมเศร้าหลังคลอดหรือควรได้รับการดูแลเพิ่มเติมหรือไม่
EPDS ไม่ใช่ผลวินิจฉัยโรค 100% แต่เป็นเครื่องมือคัดกรองที่ช่วยให้ไม่หลุดเคสที่ควรได้รับการช่วยเหลือ
ถ้าคุณกังวล ลองค้นหา “Edinburgh Postnatal Depression Scale ภาษาไทย” แล้วลองทำเองเบื้องต้นได้ จากนั้นเซฟผล หรือจดคะแนนไปคุยกับหมอในวันนัดก็ได้
ทางเลือกการรักษา: คุณมีสิทธิ์ที่จะรู้สึกดีขึ้น
ภาวะซึมเศร้าหลังคลอดและภาวะวิตกกังวลหลังคลอด “รักษาได้”
แม่จำนวนมากกลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นชัดเจน เมื่อได้รับการดูแลที่เหมาะสม
คุณไม่จำเป็นต้องทนฝืนใช้ชีวิตแบบนี้ไปตลอดปีแรกของลูก
1. การบำบัดพูดคุย (จิตบำบัด)
แนวทางที่ใช้บ่อยในไทย เช่น
-
การบำบัดแบบ CBT (Cognitive Behavioural Therapy)
ช่วยให้เห็นว่าความคิดแบบไหนกำลังทำให้เรารู้สึกแย่ และค่อยๆ ฝึกเปลี่ยนมองมุมใหม่ที่สมเหตุสมผลกว่า ไม่โทษตัวเองตลอดเวลา -
การให้คำปรึกษาหรือจิตบำบัดรายบุคคล
ได้เล่าเรื่องการคลอด ความเปลี่ยนแปลงของบทบาทจาก “ผู้หญิงธรรมดา” เป็น “แม่คนหนึ่ง” ปัญหาความสัมพันธ์ และความรู้สึกต่างๆ ในพื้นที่ปลอดภัย
ในโรงพยาบาลรัฐหลายแห่งมี คลินิกสุขภาพจิต/จิตเวช ที่สามารถขอพบจิตแพทย์และนักจิตวิทยาได้ (บางแห่งต้องใช้ใบส่งตัว)
นอกจากนี้ยังมีมูลนิธิและองค์กรไม่แสวงหากำไรหลายแห่งที่ทำงานด้านสุขภาพจิตแม่และเด็กโดยตรง จัดกลุ่มให้คำปรึกษาแม่หลังคลอด หรือกลุ่มออนไลน์ที่พูดคุยอย่างตรงไปตรงมา
2. ยารักษาอาการซึมเศร้า
บางครั้งแค่จิตบำบัดอาจไม่เพียงพอ โดยเฉพาะถ้าอาการหนัก หรือมีความคิดทำร้ายตัวเอง
แพทย์อาจแนะนำให้ใช้ ยาต้านเศร้า ร่วมด้วย
คุณแม่หลายคนกังวลเรื่องการกินยาขณะให้นมลูก ซึ่งเป็นเรื่องที่ควรถามหมอให้เคลียร์ใจ
ประเด็นสำคัญคือ
- มียาต้านเศร้าหลายตัวที่ถูกศึกษาในแม่ที่ให้นมลูกแล้ว
- ในประเทศไทย จิตแพทย์มักเลือกยาที่มีข้อมูลความปลอดภัยสูงในแม่ที่ให้นม เช่น sertraline หรือยากลุ่มที่ใกล้เคียง แต่อย่างไรก็ต้องขึ้นกับการประเมินรายบุคคล
- การตัดสินใจใช้ยาเป็นการชั่งน้ำหนักระหว่าง “ประโยชน์และความเสี่ยง” ของทั้งแม่และลูกไปพร้อมกัน
อย่าลืมว่า การปล่อยให้ซึมเศร้าหลังคลอดอยู่โดยไม่รักษา ก็มีความเสี่ยงต่อทั้งแม่และลูกเช่นกัน เช่น แม่เหนื่อยล้าเรื้อรัง ดูแลลูกไม่เต็มที่ หรือมีปัญหาความผูกพันในระยะยาว
ห้ามหยุดยาเองทันทีโดยไม่ปรึกษาแพทย์ และอย่าเริ่มยาที่คนอื่นแนะนำต่อๆ กันมาเองโดยไม่มีหมอดูแล
3. การช่วยเหลือในชีวิตประจำวันและสังคมรอบตัว
ต่อให้มียาและมีหมอดีแค่ไหน ถ้าในชีวิตจริงไม่มีใครช่วยแบ่งเบาเลย การฟื้นตัวก็จะยากขึ้น
สิ่งเล็กๆ แต่สำคัญที่ช่วยได้ เช่น
-
ช่วยงานบ้านเล็กๆ น้อยๆ
ใครสักคนช่วยซักผ้า ล้างจาน ซื้อข้าวกล่องมาให้ หรืออุ้มลูกให้แม่ไปอาบน้ำสบายๆ 15 นาที ก็มีค่ามากแล้ว -
จัดระบบการนอนให้แม่ได้พักมากขึ้น
เช่น ให้แฟนตื่นมาช่วยช่วงดึกบ้าง ใช้นมที่ปั๊มเก็บไว้หรือเสริมนมผงในบางมื้อเพื่อให้แม่ได้นอนยาวขึ้น หรือให้ญาติช่วยอุ้มช่วงเช้าเพื่อให้แม่หลับต่อ -
กลุ่มเพื่อนแม่ลูกอ่อนหรือกลุ่มออนไลน์
ลองมองหากลุ่มแม่ๆ ในชุมชน กลุ่มในไลน์/เฟซบุ๊กที่พูดคุยกันจริงจังเรื่องสุขภาพจิตหลังคลอด ไม่ใช่โชว์แต่รูปสวยๆ ลูกเลี้ยงง่ายอย่างเดียว -
ตั้งขอบเขตกับคนที่ทำให้รู้สึกแย่
ลดการพบปะคนที่ชอบเปรียบเทียบหรือวิจารณ์ เลือกบอกความต้องการตรงๆ เช่น “ตอนนี้อยากได้คนช่วยล้างจานมากกว่าคนมาอุ้มลูกถ่ายรูป”
สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่ความฟุ่มเฟือย
แต่เป็นส่วนหนึ่งของ การป้องกันซึมเศร้าหลังคลอด และช่วยให้แม่คนหนึ่งผ่าน “ภาวะหลังคลอด” ที่หนักหนาไปได้แบบไม่ต้องฝืนจนเกินแรง
คุณไม่ได้ล้มเหลว และคุณไม่ได้อยู่คนเดียว
ภาพแม่หลังคลอดที่เราเห็นในโซเชียลมักเป็นภาพผ้าห่มนุ่มๆ แม่หน้าสดแต่ยังดูสวย ลูกนอนยิ้มตาปรือ นมพุ่งแรง ชีวิตดูลงตัว
แต่เบื้องหลังของหลายๆ บ้านจริงๆ คือการตื่นตอนตี 4 ตัวเหนียว หน้ามัน ใจล้า และรู้สึกเหมือนตัวเองไม่ใช่คนเดิมอีกต่อไป
อยากให้คุณเก็บสิ่งนี้ไว้ในใจให้แน่นที่สุด
- รู้สึกอ่อนไหว เหนื่อยง่าย ร้องไห้เก่งใน 2 สัปดาห์แรกหลังคลอด มักจะเป็นอาการเบบี้บลูส์ที่พบได้บ่อย
- แต่ถ้าความรู้สึกเศร้า ว่างเปล่า หรือกังวลหนักๆ ยังอยู่ต่อเนื่องเกินกว่านั้น หรือเริ่มกระทบการใช้ชีวิตของคุณ นี่ไม่ใช่สิ่งที่ต้องทน “กัดฟันผ่านไปเอง” แต่มันคือปัญหาสุขภาพ ที่คุณมีสิทธิ์ได้รับการรักษา
คำว่า ซึมเศร้าหลังคลอด, เบบี้บลูส์, ภาวะหลังคลอด, ภาวะวิตกกังวลหลังคลอด ฟังดูซับซ้อน
แต่สิ่งที่สำคัญที่สุดคือ วันนี้คุณรู้สึกอย่างไร และยังใช้ชีวิตได้ไหวแค่ไหน
ถ้าคุณอ่านมาถึงตรงนี้แล้วแอบคิดในใจว่า
“นี่มันเราเลย” หรือ “คล้ายๆ เราอยู่หลายข้อ”
ลองทำ 3 อย่างนี้
- เล่าให้ใครสักคนที่คุณไว้ใจฟังก่อน
- นัดพบแพทย์ หรือไปที่โรงพยาบาล/คลินิกใกล้บ้าน เพื่อคุยเรื่องอาการหลังคลอดของคุณ
- ถ้ามีความคิดอยากทำร้ายตัวเองหรือทำร้ายลูกตอนนี้ ให้โทร 1669 ไปโรงพยาบาลใกล้บ้าน หรือโทร สายด่วนสุขภาพจิต 1323 ทันที
การยอมรับว่าตัวเองต้องการความช่วยเหลือเรื่องซึมเศร้าหลังคลอด ไม่ได้แปลว่าคุณเป็นแม่ที่ล้มเหลว
ตรงกันข้ามเลย มันคือการยอมลุกขึ้นปกป้องตัวเองและลูก ด้วยวิธีที่รับผิดชอบที่สุดเท่าที่คนเป็นแม่คนหนึ่งจะทำได้แล้ว
คุณกำลังทำสิ่งที่ยากมากอยู่ทุกวัน คือการให้ชีวิตและดูแลมนุษย์ตัวเล็กๆ อีกหนึ่งคน
การดูแลใจของตัวเองไปพร้อมๆ กัน ไม่ได้ทำให้คุณเป็นแม่ที่แย่ แต่ทำให้คุณเป็นแม่ที่เข้มแข็งและซื่อสัตย์กับตัวเองยิ่งกว่าเดิมต่างหาก
เราในฐานะนักพัฒนาแอป Erby ขอปฏิเสธความรับผิดชอบต่อการตัดสินใจใด ๆ ที่คุณทำโดยอาศัยข้อมูลนี้ ซึ่งจัดทำขึ้นเพื่อวัตถุประสงค์ในการให้ข้อมูลทั่วไปเท่านั้นและไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ส่วนบุคคล
