Bebeklerde İnek Sütü Protein Alerjisi (CMPA): Belirtiler, Tanı ve Beslenme Önerileri

Bebeğiniz her beslenmeden sonra ağlıyor, sık sık süt çıkarıyor ya da geçmeyen bir döküntüyle uğraşıyorsa, gecenin bir yarısı internette çözüm aramanız çok anlaşılır. Bu tabloya yol açabilecek durumlardan biri inek sütü protein alerjisidir. Ancak bebeklerde süt alerjisi; reflü, kolik, egzama veya laktoz intoleransı ile kolayca karıştırılabilir.

İyi haber şu: inek sütü alerjisi yönetilebilen bir durumdur ve çocukların büyük bölümü zamanla bu alerjiyi atlatır. Öncelikle belirtileri doğru değerlendirmek, ardından aile hekimi, çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı veya çocuk alerji uzmanından destek almak gerekir.

İnek sütü protein alerjisi nedir?

İnek sütü protein alerjisi, bağışıklık sisteminin inek sütündeki bazı proteinleri zararlı bir madde gibi algılayıp tepki vermesidir. Bu tepki ciltte, sindirim sisteminde, solunum yollarında ya da birden fazla sistemde belirti oluşturabilir.

Kısaca CMPA olarak da anılan bu durum, bebeklik dönemindeki en sık gıda alerjilerinden biridir ve yaklaşık her 100 bebekten 2-3’ünde görülebilir. Belirtiler yaşamın ilk haftalarında başlayabileceği gibi mama, ek gıda içinde süt ürünleri veya karma beslenme uygulamaları başladıktan sonra da ortaya çıkabilir.

“CMPA nedir?” sorusunun yanıtında sık karışan bir nokta vardır: Bu alerji, sütte bulunan doğal şeker olan laktoza değil, süt proteinlerine karşı gelişir. Kazein ve whey proteinleri başlıca sorumlu proteinler arasındadır.

İnek sütü proteinleri yalnızca süt, yoğurt, peynir, tereyağı, krema ve bebek mamalarında bulunmaz. Bazı bisküvilerde, fırın ürünlerinde, çorbalarda, soslarda, hazır patates püresi ürünlerinde ve işlenmiş gıdalarda da süt türevleri yer alabilir.

Bebeklerde görülen iki süt alerjisi tipi

İnek sütü alerjisi temel olarak iki farklı biçimde görülebilir. Belirtilerin ortaya çıkış zamanı ve görünümü değiştiği için tanı koymak her zaman kolay olmayabilir.

IgE aracılı süt alerjisi: Hızlı başlayan reaksiyonlar

IgE aracılı inek sütü alerjisi, bebek inek sütü proteiniyle temas ettikten sonra genellikle dakikalar içinde, en geç iki saat içinde belirti verir. IgE, ani gelişen alerjik reaksiyonlarda rol oynayan bir antikor türüdür.

Belirtiler çoğunlukla ani ve dikkat çekicidir:

• Kurdeşen benzeri kabarık, kaşıntılı döküntüler
• Dudaklarda, yüzde, göz kapaklarında veya dilde şişme
• Ağız çevresinde kızarıklık
• Beslenmenin hemen ardından ani kusma
• Öksürük, hırıltı, gürültülü solunum veya nefes darlığı
• Solukluk, gevşeklik, normalden farklı uyku hali veya tepkisizlik

Nadiren de olsa IgE aracılı reaksiyonlar anafilaksiye dönüşebilir. Bebeğinizde nefes alma güçlüğü, dil veya boğazda şişme, baygınlık, belirgin halsizlik ya da bir beslenme sonrasında birden fazla sistemi ilgilendiren belirtiler varsa vakit kaybetmeden 112’yi arayın.

Hızlı gelişen reaksiyonlar aileler için kaygı vericidir; ancak hekim açısından önemli bir ipucu da sağlar. Bebeğiniz mama ya da süt ürünü aldıktan kısa süre sonra tekrarlayan şekilde kurdeşen döküyor veya kusuyorsa, muayenede belirtilerin ne kadar sürede başladığını mutlaka belirtin.

IgE dışı inek sütü alerjisi: Gecikmeli belirtiler

IgE dışı inek sütü alerjisi, özellikle küçük bebeklerde daha sık görülebilir ve fark edilmesi daha güç olabilir. Belirtiler beslenmeden hemen sonra değil, saatler hatta günler sonra başlayabilir.

Bu gecikmeli tip daha çok sindirim sistemi ve cildi etkiler. Sık rastlanan inek sütü alerjisi belirtileri şunlardır:

• Düzenli nemlendirici ve hekimin önerdiği tedaviye rağmen devam eden egzama
• Dışkıda kan veya mukus görülmesi
• Uzun süren kusma ya da huzursuzlukla birlikte sık süt çıkarma
• Beklenen şekilde düzelmeyen reflü benzeri yakınmalar
• Beslenme sırasında veya sonrasında ağlama, geriye doğru kasılma, gaz ve huzursuzluk
• Meme veya biberonu reddetme, emerken ya da içerken sıkıntı yaşama
• Süregelen ishal veya kabızlık
• Yetersiz kilo alımı ya da büyüme-gelişme geriliği

Pek çok bebek süt çıkarır, akşam saatlerinde ağlar veya egzama yaşayabilir. Tek başına bu bulgulardan biri, doğrudan süt alerjisi olduğu anlamına gelmez. Belirtiler inatçıysa, şiddetliyse, birden fazla sistemi etkiliyorsa ya da beslenme ve kilo alımını bozuyorsa değerlendirme gerekir.

Örneğin hafif reflüsü olan, rahat beslenen ve kilosu düzenli artan bir bebekte alerji olmayabilir. Buna karşılık reflü benzeri şikâyetlere ağrılı beslenme, egzama, mukuslu veya kanlı dışkı eşlik ediyorsa ayrıntılı değerlendirme önemlidir.

Bebekler inek sütü proteinine nasıl maruz kalır?

Bebeklerde inek sütü alerjisi; yalnızca mama ile beslenenlerde değil, yalnız anne sütü alan veya karma beslenen bebeklerde de gelişebilir.

Mama ile beslenen bebekler

Standart bebek mamalarının büyük bölümü inek sütünden üretilir. Bu nedenle mamayla beslenen bir bebekte inek sütü proteinine maruziyet doğrudan ve düzenlidir. Belirtiler, mama kullanımının başlamasından kısa süre sonra fark edilebilir.

Bebeğin doğumdan hemen sonra biberon kullanmış olması şart değildir. Bazı aileler sorunları anne sütüne ek olarak mama verilmeye başlandığında, mama markası değiştirildiğinde veya günlük mama miktarı arttığında fark eder.

Emzirme ve süt alerjisi

Emzirme ve inek sütü alerjisi söz konusu olduğunda durum biraz farklıdır. Annenin tükettiği süt ürünlerindeki çok küçük miktarlardaki inek sütü proteinleri anne sütüne geçebilir. Bu nedenle sadece anne sütü alan bir bebek de bazı durumlarda annenin tükettiği süt ürünlerine tepki verebilir.

Anne sütü alan bebeklerde belirtiler çoğu zaman daha hafif seyretse de bu her zaman geçerli değildir. Dışkıda kan çizgileri, egzama, huzursuz beslenme ve devam eden rahatsızlık hissi hekimlerin değerlendirdiği bulgular arasında yer alır.

Tanı sürecinde genellikle emzirmenin kesilmesi önerilmez. Anne sütü bebeğin beslenmesi ve rahatlaması için çok değerlidir. Anneye süt ürünlerinden uzak durma denemesi önerilirse, bu süreçte annenin kalsiyum, iyot, D vitamini, protein ve enerji gereksinimlerinin karşılanmasına dikkat edilmelidir.

Süt alerjisi nasıl anlaşılır? İzlenmesi gereken belirtiler

Ebeveynler çoğu zaman bebeklerinde bir şeylerin yolunda gitmediğini hisseder. Bu gözlemi önemseyin; ancak belirtilerin tekrar edip etmediğini ve neyle ilişkili olduğunu da takip edin. Beslenme saatlerini, dışkı ve idrar durumunu, uyku düzenini, ciltteki değişiklikleri ve süt ürünü maruziyetini not etmek hekime yardımcı olur.

Aşağıdaki bebekte süt alerjisi belirtileri, özellikle günler veya haftalar boyunca devam ediyorsa dikkatle değerlendirilmelidir:

• Düzenli nemlendirme ve önerilen tedaviye rağmen gerilemeyen egzama
• Dışkıda kan veya mukus görülmesi
• Özellikle ağrı eşlik eden, hemen her beslenme sonrası ortaya çıkan yoğun süt çıkarma ya da kusma
• Beslenme sırasında veya sonrasında süren ağlama ve huzursuzluk
• Memeyi ya da biberonu reddetme, emerken ağlayarak geri çekilme
• Beklenen kilo artışının olmaması veya bezlerin eskisine göre daha az ıslanması
• Uzamış ishal ya da kabızlık
• Tekrarlayan karın şişliği, ıkınma ve karın ağrısını düşündüren davranışlar
• Sütle temas sonrası aniden ortaya çıkan kurdeşen, yüz şişmesi veya kusma

Bebekte kanlı dışkı süt alerjisi ile ilişkili olabilse de, bezde kan görülmesi her zaman bir sağlık profesyoneliyle görüşülmesi gereken bir durumdur. Kabızlığa bağlı anal fissür, enfeksiyonlar ve başka bağırsak sorunları da dışkıda kana neden olabilir. Sosyal medyada paylaşılan bez fotoğraflarına bakarak tanı koymak doğru değildir.

Benzer şekilde, küçük bebeklerde devam eden kusma da değerlendirilmelidir. Kusmuk yeşil renkteyse, kan içeriyorsa, fışkırır tarzda oluyorsa ya da bebeğiniz susuz, ateşli, aşırı uykulu veya genel durumu bozuk görünüyorsa acil tıbbi yardım alın.

CMPA neden reflü veya kolikle karıştırılır?

Belirtiler gerçekten birbirine benzeyebilir. İnek sütü protein alerjisi olan bebeklerde reflüye benzer yakınmalar görülebilir; fakat reflüsü olan her bebekte alerji yoktur. Bebeklerin sindirim sistemi henüz olgunlaşma sürecinde olduğu için reflü sık görülür ve çoğu zaman aylar içinde kendiliğinden hafifler.

Kolik de tabloyu karmaşıklaştırabilir. Bazı bebekler belirgin bir neden olmadan uzun süre ağlayabilir. Bu durum aileler için son derece yorucudur. Ancak tek başına sürekli ağlama, süt alerjisini doğrulamak için yeterli değildir.

Hekim değerlendirme yaparken bütün tabloyu ele alır:

• Belirtiler ne zaman başladı?
• Yakınmalar süt ürünü veya mama tüketimiyle bağlantılı mı?
• Egzama, dışkıda kan, mukus veya kusma da var mı?
• Ailede egzama, astım, alerjik rinit ya da gıda alerjisi öyküsü bulunuyor mu?
• Bebek yaşına uygun şekilde kilo alıyor mu?
• İnek sütü proteini çıkarıldığında belirtiler azalıyor, yeniden verildiğinde geri geliyor mu?

Özellikle son madde, tanı sürecinde oldukça değerlidir.

İnek sütü alerjisi nasıl teşhis edilir?

IgE dışı inek sütü protein alerjisi için tek başına kesin tanı koyduran bir test yoktur. Ani reaksiyon şüphesinde deri prick testi veya kanda spesifik IgE testi yararlı olabilir. Ancak gecikmeli, IgE dışı alerjilerde bu testler normal çıkabilir.

Birçok bebekte tanı için en güvenilir yaklaşım, doktor gözetiminde yapılan eliminasyon ve yeniden yükleme uygulamasıdır. İnek sütü proteini belirli bir süre beslenmeden çıkarılır, belirtiler takip edilir; ardından planlı biçimde yeniden verilerek şikâyetlerin geri dönüp dönmediği gözlenir.

Hekim önerisi olmadan uzun süreli kısıtlayıcı diyetlere başlamayın veya bebeğinizi süresiz özel mamayla beslemeyin. Bazen belirtiler tesadüfen düzelebilir, fizyolojik reflü zaman içinde azalabilir. Gereksiz kısıtlamalar ise beslenmeyi zorlaştırabilir ve besin yetersizliklerine yol açabilir.

Emziriyorsanız

Aile hekiminiz, çocuk doktorunuz, çocuk alerji uzmanı veya diyetisyeniniz; emzirmeye devam ederken sizin beslenmenizdeki tüm süt ürünlerini 2-4 hafta süreyle çıkarmanızı önerebilir.

Bu dönemde ürün etiketlerini dikkatle okumak gerekir. Süt proteini şu ifadelerle de karşınıza çıkabilir:

• Süt
• Kazein veya kazeinat
• Whey, peynir altı suyu proteini
• Tereyağı
• Krema
• Peynir
• Yoğurt
• Süt tozu
• Yağsız süt tozu
• Ayran veya yayık altı suyu

Diyetisyen desteği, uygun alternatifleri seçmek ve yeterli kalsiyum ile iyot alımını sağlamak açısından faydalıdır. Bitkisel içeceklerin besin içeriği birbirinden farklıdır. Yulaf, badem veya pirinç içecekleri bebekler ve küçük çocuklar için ana süt alternatifi olarak uygun kabul edilmez.

Deneme döneminde bebeğinizin belirtileri gerilerse, hekiminiz gerçekten inek sütü proteininin sorumlu olup olmadığını anlamak için kontrollü yeniden tanıtım önerebilir.

Bebeğiniz mama ile besleniyorsa

İnek sütü protein alerjisi şüphesinde hekimler çoğunlukla ileri derecede hidrolize mama önerebilir. Bu mamalarda süt proteinleri daha küçük parçalara ayrılmıştır ve alerjik reaksiyon oluşturma ihtimali daha düşüktür.

Belirtileri ağır olan, kilo alımı yetersiz seyreden veya hidrolize mamaya rağmen şikâyetleri devam eden bebeklerde aminoasit bazlı mama gerekebilir. Bu mamalarda proteinler en temel yapı taşlarına kadar parçalanmıştır.

Laktozsuz standart mamalar, süt alerjisi tedavisi için uygun değildir. Çünkü laktoz çıkarılmış olsa bile inek sütü proteinleri içerirler. Keçi sütü ve koyun sütü bazlı ürünler de güvenli alternatif sayılmaz; protein yapıları benzer olduğu için birçok bebekte reaksiyona yol açabilir.

Soya mama neden ilk seçenek değildir?

Soya mamaya ulaşmak kolay olduğu için aileler bunu bir alternatif olarak düşünebilir. Ancak özellikle küçük bebeklerde, inek sütü alerjisinde soya mama genellikle ilk tercih değildir.

İnek sütü protein alerjisi olan bebeklerin yaklaşık %30-50’sinde soya proteinine karşı da hassasiyet görülebilir. Bu durum özellikle IgE dışı alerjisi olanlarda daha sık olabilir. Soya mama, ancak belirli koşullarda ve hekim önerisiyle, çoğu zaman daha büyük bebeklerde değerlendirilebilir.

Lütfen kendi kendinize tanı koymayın veya mamayı tek başınıza değiştirmeyin

Uykusuz kaldığınızda ve bebeğiniz huzursuz olduğunda mama değiştirmek pratik bir çözüm gibi görünebilir. Yine de tıbbi öneri olmadan peş peşe mama değiştirmek ya da kendi kendinize CMPA tanısı koymak doğru yaklaşım değildir.

Bunun birkaç nedeni vardır. Sık mama değişimi, belirtilerin gerçek nedenini anlamayı zorlaştırabilir. Özel mamaların tadı standart mamalardan farklı olabilir ve bazı bebekler başlangıçta bu mamaları kabul etmeyebilir. Eliminasyon diyeti gerekiyorsa bebeğin kilo artışı, sıvı alımı ve beslenme yeterliliği de düzenli izlenmelidir.

Bebeklerde süt alerjisi şüpheniz varsa aile hekiminizle veya çocuk doktorunuzla görüşün. Varsa belirti günlüğünüzü yanınızda götürün. Telefonunuza aldığınız kısa notlar bile muayenede çok işe yarayabilir.

İnek sütü alerjisi ile laktoz intoleransı arasındaki fark

Bu iki durum sıkça birbirine karıştırılır, oysa birbirinden farklı mekanizmalara sahiptir.

İnek sütü alerjisi, süt proteinlerine karşı bağışıklık sistemi tepkisidir. Ciltte döküntü, sindirim sorunları, kusma ve IgE aracılı olgularda kurdeşen veya şişme gibi ani alerjik reaksiyonlara neden olabilir.

Laktoz intoleransı ise süt şekeri olan laktozun yeterince sindirilememesidir. Gaz, karın şişliği, sulu dışkılama ve karın rahatsızlığı gibi sindirim şikâyetleri yapabilir. Kurdeşen, yüzde şişme, dışkıda kan veya anafilaksiye yol açmaz.

Doğuştan, primer laktoz intoleransı bebeklerde çok nadirdir. Mide-bağırsak enfeksiyonu sonrasında bağırsak geçici olarak hassaslaştığında kısa süreli laktoz intoleransı görülebilir. Bu durum, inek sütü protein alerjisiyle aynı değildir.

Bu nedenle “laktoz olabilir” denildiğinde, belirtilerin gerçekten laktoz intoleransına uyup uymadığını sorgulamak gerekir. Çünkü uygulanacak beslenme yaklaşımı farklıdır.

Bebeğim süt alerjisini atlatır mı?

Ailelerin en çok merak ettiği konu budur: Çocukların büyük bölümü inek sütü protein alerjisini 3-5 yaşına kadar atlatır. Pek çok çocukta tolerans daha erken dönemde gelişir.

Çocuğunuzun doktoru, süt proteinini yeniden denemek için ne zaman ve nasıl ilerlenmesi gerektiğini belirler. Hafif IgE dışı alerjilerde, “süt merdiveni” olarak bilinen aşamalı evde yeniden tanıtım planı uygulanabilir. Daha önce ani ve ciddi reaksiyon yaşamış çocuklarda ise yeniden deneme çocuk alerji uzmanının planlamasıyla yapılmalıdır.

Süt alerjisi bir süre beslenme zamanlarını stresli hale getirebilir. Ancak bu durum emzirmede başarısız olduğunuz, yanlış mama seçtiğiniz veya gebelikte süt ürünü tüketerek alerjiye neden olduğunuz anlamına gelmez. Bebeğinizdeki değişimi fark edip destek aramanız, onun için yapabileceğiniz en doğru şeylerden biridir.