Bé khóc sau khi bú: 8 nguyên nhân thường gặp và quy trình xử lý từng bước

Bạn vừa cho con bú xong, bế con vào lòng, tưởng đâu sắp được nghỉ một chút… thì con lại khóc ré lên. Mặt đỏ bừng, người cong lại, đôi chân gập sát bụng. Bạn đã kiểm tra tã, con không lạnh, vừa mới bú xong. Vậy vì sao bé khóc sau bú?

Nếu đây là cảnh quen thuộc lúc 2 giờ sáng, bạn không hề cô đơn. Rất nhiều bố mẹ mới ở Việt Nam đều bối rối y như vậy trong vài tháng đầu. Tin vui là: có một số nguyên nhân rất thường gặp khiến bé khóc sau khi bú, và bạn có thể kiểm tra dần từng bước.

Hãy coi bài viết này như một sơ đồ xử lý bình tĩnh, thực tế để lần lượt loại trừ nguyên nhân, thay vì cuống cuồng tìm đủ thứ thông tin trên mạng.

Quy trình xử lý đơn giản: bắt đầu từ điều dễ nhất

Khi bé khóc sau khi bú mẹ hoặc bú bình, bạn có thể lần lượt nghĩ đến:

1. Đầy hơi, mắc ợ - bé cần được vỗ ợ?
2. Bé nuốt nhiều hơi do tư thế bú, tư thế bế.
3. Cho bé bú quá no, nhất là bú bình.
4. Trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh.
5. Bé no rồi nhưng vẫn muốn mút để được an ủi.
6. Mất cân bằng sữa đầu - sữa cuối khi cho bú mẹ.
7. Bé nhạy cảm với một số loại thực phẩm trong sữa mẹ.
8. Khóc colic, khóc dạ đề lặp đi lặp lại theo khung giờ nhất định.

Bạn không cần phải chẩn đoán chính xác ngay. Chỉ cần loại trừ dần từng khả năng và để ý xem con đáp ứng tốt với điều chỉnh nào.

1. Đầy hơi, mắc ợ: "thủ phạm" hàng đầu

Đầy hơi ở trẻ sơ sinh sau khi bú rất hay gặp và có thể khiến con khó chịu rõ rệt. Không khí bị nuốt vào mắc lại, bụng căng tức và bé khóc để báo cho bạn biết.

Dấu hiệu bé bị đầy hơi, mắc ợ sau bú

Bạn có thể để ý:

• Bé kéo chân gập lên bụng sau khi bú.
• Bé quặn người sau khi bú, ưỡn người, cong lưng.
• Bụng bé cứng, to hơn bình thường.
• Bé bứt rứt, xoay trở liên tục, rên ư ử.
• Bé không khóc ngay sau khi bú, mà vài phút sau mới bắt đầu.

Một số bé nuốt không khí nhiều hơn các bé khác. Ngậm ti chưa đúng, bú vội vàng, khóc giữa chừng khi đang bú, hoặc núm vú bình chảy quá nhanh đều làm bé nuốt nhiều hơi hơn.

Cách vỗ ợ cho bé hiệu quả

Rất nhiều bố mẹ được dặn là "nhớ vỗ ợ cho bé" nhưng lại không được hướng dẫn cụ thể. Nếu bạn chưa tự tin về cách vỗ ợ cho bé sơ sinh, hãy thử vài tư thế sau và xem bé hợp với tư thế nào:

1. Vỗ ợ cho bé trên vai

   • Bế bé thẳng đứng, áp vào vai bạn.
   • Một tay đỡ đầu và cổ bé vững vàng.
   • Tay còn lại vỗ nhẹ hoặc xoa tròn vùng lưng trên.
   • Có thể lắc nhẹ người hoặc đung đưa rất êm nếu bé thích.

2. Cho bé ngồi trên đùi

   • Đặt bé ngồi trên đùi bạn, quay ngang hoặc quay mặt ra ngoài.
   • Một tay đỡ ngực và cằm bé, giữ nhẹ phần hàm, không bóp vào cổ.
   • Hơi cho bé nghiêng người về phía trước.
   • Tay kia xoa hoặc vỗ lưng theo vòng tròn, hoặc vuốt nhẹ từ dưới lên trên.

3. Cho bé nằm sấp trên đùi

   • Đặt bé nằm sấp ngang trên đùi bạn.
   • Đầu bé cao hơn ngực một chút.
   • Xoa hoặc vỗ nhẹ lưng cho bé.

Có bé ợ ngay sau vài giây, có bé cần vài phút. Nếu sau khoảng 5 phút bé không ợ nhưng vẫn thoải mái, không khóc, thường là ổn.

Vỗ ợ lúc nào cho hợp lý

Khi bé khóc sau khi bú mẹ hoặc bú bình, bạn có thể:

• Vỗ ợ giữa chừng cữ bú, nhất là khi bé bú rất nhanh.
• Vỗ ợ lại sau khi bú xong.
• Nếu bé bú bình, có thể ngắt quãng nhiều lần hơn nếu thấy bé nuốt ực ực.

Những khoảng nghỉ ngắn giúp bé ợ sớm, tránh để khí tích lại gây đầy hơi ở trẻ sơ sinh.

Cách làm bé đỡ đầy hơi sau bú

Nếu đã vỗ ợ mà bé vẫn có vẻ khó chịu vì đầy hơi:

• Bài tập đạp xe cho trẻ sơ sinh
  Đặt bé nằm ngửa, nhẹ nhàng cầm hai chân bé, gập - duỗi như động tác đạp xe. Động tác này giúp khí trong ruột dịch chuyển và thoát ra dễ hơn.

• Massage bụng cho bé đầy hơi
  Làm ấm tay, có thể dùng thêm chút dầu massage hoặc kem an toàn cho bé. Xoa bụng bé theo vòng tròn quanh rốn, theo chiều kim đồng hồ (cùng chiều di chuyển của nhu động ruột). Chỉ ấn rất nhẹ, không đè mạnh.

• Cho bé nằm sấp (tummy time)
  Cho bé nằm sấp trên ngực bố mẹ hoặc trên thảm, có người trông. Tư thế này giúp giảm áp lực lên lưng, khí dễ di chuyển. Tránh cho nằm sấp ngay sau khi vừa bú no để hạn chế bé ọc sữa.

Nếu chỉ cần vỗ ợ, massage, đạp xe nhẹ nhàng mà bé đã dịu hẳn, rất có thể đầy hơi là nguyên nhân chính khiến bé khóc sau khi bú.

2. Cho bé bú quá no: khi cái bụng nhỏ bị "nạp" quá mức

Dạ dày của trẻ sơ sinh cực nhỏ. Ngày đầu mới sinh, thể tích chỉ cỡ hạt anh đào. Vài tuần sau cũng chỉ tương đương quả trứng gà nhỏ, chứ không phải cái bát to.

Khi bú mẹ, phần lớn bé tự điều chỉnh khá tốt. Với bú bình, việc cho bé bú quá no lại dễ xảy ra hơn vì:

• Dòng sữa từ bình thường nhanh, bé không kịp nhận ra mình no.
• Người lớn hay có xu hướng "cố cho hết bình".
• Nhiều người nghĩ rằng cho uống càng nhiều sữa thì bé ngủ càng ngon.

Dấu hiệu cho thấy bé bú quá no

Một số biểu hiện thường gặp:

• Bé khóc sau khi bú bình, vẻ mặt khó chịu, quằn quại chứ không giống đói.
• Bé nôn trớ sau khi bú thành từng lượng khá nhiều, hoặc ọc sữa thường xuyên.
• Bụng bé phình to, căng cứng sau cữ bú.
• Bé nấc cụt, nuốt ực ực, hay sặc.
• Sữa chảy tràn khóe miệng khi đang bú.

Nếu bạn thấy sữa chảy ào ạt ra ngoài, hoặc bé trông "no căng" nhưng lại khóc, đó là gợi ý khá rõ về việc cho bé bú quá no.

Cho bú bình kiểu "từ tốn" (paced feeding) để tránh bú quá no

Cách cho bú này giúp bé có thời gian nhận biết mình đã no, tương tự như khi bú mẹ. Rất hữu ích nếu bạn thấy bé khóc sau khi bú bình:

• Bế bé hơi dựng người, không để nằm phẳng.
• Cầm bình gần nằm ngang, để sữa chảy chậm hơn, không dốc bình thẳng đứng.
• Để bé chủ động ngậm núm, không ấn núm vào mạnh.
• Trong cữ bú, thỉnh thoảng hạ bình xuống để sữa không chảy nữa, cho bé nghỉ một chút.
• Quan sát dấu hiệu bé no: bú chậm lại, quay đầu đi, đẩy núm ra, tay thả lỏng.

Với trẻ sơ sinh, nhiều cữ nhỏ, gần nhau thường dễ chịu hơn là cố "nhồi" thật nhiều rồi giãn cách. Điều này càng quan trọng nếu bé hay bị bé ọc sữa hoặc nghi trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh.

3. Trào ngược: khi sữa "quay đầu" đi lên

Nhiều bé bị trào ngược dạ dày - thực quản sinh lý, hay gọi tắt là trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh. Sữa cùng một ít acid dạ dày trào ngược từ dạ dày lên thực quản, gây cay rát, khiến bé khóc sau bú.

Mức độ nhẹ thì rất phổ biến trong vài tháng đầu đời và thường giảm dần khi bé lớn hơn, biết lẫy, biết ngồi, thời gian nằm phẳng ít đi.

Dấu hiệu trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh

Bạn có thể để ý:

• Bé ưỡn người, cong lưng ngay sau bú, trông rất đột ngột.
• Bé khóc trong hoặc ngay sau cữ bú.
• Bé ọc sữa nhiều, ợ ướt, có nước sữa trào lên miệng.
• Ho, khụt khịt, buồn nôn trong lúc bú.
• Rất khó chịu khi đặt nằm phẳng, dễ khóc thét.

Bé ọc sữa đơn thuần nhưng vẫn vui vẻ, tăng cân tốt, đôi khi người ta gọi vui là "ổn dù ọc". Điều đáng lo hơn là khi bé ọc sữa kèm đau, la khóc dai dẳng, bú kém, chậm tăng cân.

Cách giảm khó chịu do trào ngược

Nếu bạn nghi con bị trào ngược:

• Bế bé thẳng người sau khi bú khoảng 20 - 30 phút
  Ẵm bé áp vào ngực, đỡ đầu, hoặc ôm bé ở tư thế dựng người. Hạn chế bồng bế nhún nhảy mạnh trong thời gian này.

• Chia nhỏ cữ, cho bú ít một nhưng nhiều lần hơn
  Dạ dày bớt căng, sữa ít bị đẩy ngược lên.

• Chú ý tư thế bú
  Khi cho bú mẹ hoặc bú bình, nên để đầu bé cao hơn mông một chút, không để bé ngửa phẳng hoàn toàn.

• Vỗ ợ thường xuyên
  Khí mắc trong dạ dày có thể đẩy sữa lên, nên kết hợp tốt việc vỗ ợ với các cách giảm trào ngược.

Khi nào cần đưa bé đi khám vì nghi trào ngược

Bạn nên cho bé đi khám tại bác sĩ nhi, phòng khám sản - nhi, hoặc bệnh viện nếu:

• Bé tăng cân kém, tụt kênh tăng trưởng.
• Bé ọc sữa màu xanh, vàng hoặc nâu sẫm như bã cà phê.
• Có vệt máu trong chất nôn hoặc trong phân.
• Bé dường như đau gần như suốt ngày, khóc kéo dài, bỏ bú.
• Bất kỳ điều gì khiến bạn cảm thấy "có gì đó không ổn".

Bác sĩ có thể đánh giá xem bé chỉ bị trào ngược sinh lý hay nặng hơn, cần theo dõi và điều trị thêm.

4. Bụng đã no nhưng bé vẫn muốn… mút

Đôi khi, bé khóc sau bú không phải vì đói mà vì bé muốn mút cho đỡ căng thẳng, được an ủi.

Động tác mút rất có tác dụng trấn an trẻ nhỏ. Nó giúp hệ tiêu hóa hoạt động nhịp nhàng, làm bé bớt kích thích, cảm thấy an toàn hơn.

Cách nhận biết con đang mút để được an ủi

Có thể là:

• Bé tự nhả vú hoặc bình, nhưng chỉ ít phút sau lại tìm vú, tìm núm.
• Bé mút được vài hơi rồi ngủ thiếp đi, đặt xuống thì lại khóc đòi ôm, đòi mút tiếp.
• Chỉ cần cho mút tay bố mẹ hoặc ngậm ti giả là bé nín ngay.

Nếu thời gian bú rất dài nhưng bé vẫn tăng cân tốt, tã ướt nhiều, không có dấu hiệu thiếu sữa thì nhiều khả năng một phần thời gian đó là mút không nhằm mục đích ăn.

Cách cho bé mút không lấy sữa

• Cho bé mút ti mẹ để được dỗ dành
  Nếu mẹ thoải mái và không đau rát, bạn có thể cho bé mút vú để trấn an, nhất là buổi tối. Nhiều bé "dính mẹ" hơn vào những giờ này.

• Dùng ti giả (núm vú giả)
  Ở Việt Nam, rất nhiều bé dùng ti giả để ngủ hoặc thư giãn. Với bé bú mẹ hoàn toàn, thường nên đợi vài tuần đầu khi bú mẹ đã ổn định, bé ngậm ti tốt rồi hãy tập ti giả để tránh rối loạn núm vú.
  Sau đó, ti giả có thể là "trợ thủ" đắc lực cho những bé no rồi nhưng vẫn muốn mút.

Nếu bé khóc sau bú nhưng chỉ cần được mút (mà không thêm sữa) là nín, đây là gợi ý khá rõ rằng bé đang cần được an ủi chứ không phải thực sự đói.

5. Mất cân bằng sữa đầu - sữa cuối khi bú mẹ

Khi cho bú mẹ, sữa không giống nhau từ đầu đến cuối cữ:

• Sữa đầu cữ thường loãng, nhiều nước, giúp bé giải khát.
• Sữa cuối cữ đặc và béo hơn, giúp bé no lâu, cũng dễ tiêu hơn với nhiều bé.

Nếu bé hay đổi bên quá sớm, lúc nào cũng bú mỗi bên một chút rồi sang bên kia, bé có thể nhận rất nhiều sữa đầu mà ít sữa cuối. Sữa đầu nhiều đường lactose hơn, đôi khi khiến bé đầy hơi, bụng óc ách khó chịu.

Dấu hiệu gợi ý mất cân bằng sữa đầu - sữa cuối

• Bé rất hay xì hơi, bé đầy hơi nhiều, bụng sôi, ị xì xoẹt.
• Phân lỏng, có bọt, màu xanh, mùi chua.
• Bé khóc sau bú mẹ, nhất là sau những cữ ngắn.
• Bé đòi bú rất nhiều lần, mỗi lần một chút, dường như không bao giờ "no hẳn".

Vấn đề không phải là "bú đúng 20 phút mỗi bên", mà là để bé có đủ thời gian ở một bên cho đến khi thực sự xong bên đó.

Cách giúp bé nhận được nhiều sữa cuối hơn

• Ưu tiên cho bé bú hết một bên (bé tự nhả ra hoặc ngủ sâu) rồi mới đề nghị đổi bên khác.
• Không nên đang bú được vài phút đã đổi bên chỉ vì thấy bên kia căng.
• Cữ sau, bạn bắt đầu bằng bên còn lại để hai bên vú được "luân phiên công bằng".

Nếu bé vẫn rất quấy khóc, bạn lo lắng về lượng sữa hoặc cách bú, nên tìm một bác sĩ nhi, chuyên viên tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ, hoặc đến phòng tư vấn sữa mẹ ở các bệnh viện phụ sản lớn để được hướng dẫn trực tiếp.

6. Nhạy cảm với thức ăn qua sữa mẹ

Nhạy cảm hoặc dị ứng với thành phần trong sữa mẹ ít gặp hơn rất nhiều so với những gì các nhóm mạng xã hội hay "rỉ tai" nhau, nhưng vẫn có thể xảy ra. Thủ phạm thường gặp nhất là protein sữa bò từ thực phẩm mẹ ăn, đi vào sữa mẹ.

Tình trạng này khác với chuyện bé thỉnh thoảng đầy hơi, ọc sữa nhẹ. Thường đi kèm một loạt triệu chứng dai dẳng.

Dấu hiệu gợi ý bé nhạy cảm với thức ăn

Bạn nên nói chuyện với bác sĩ nếu nhận thấy:

• Bé khóc sau bú kéo dài nhiều ngày, vỗ ợ, massage vẫn không cải thiện nhiều.
• Phân của bé có nhầy, có vệt máu.
• Da bé khô, đỏ, chàm sữa, nổi mẩn dai dẳng.
• Bé nôn nhiều, phun thành vòi, chứ không chỉ bé ọc sữa ít.
• Gia đình có người bị dị ứng, chàm, hen suyễn.

Những dấu hiệu này có thể gợi ý dị ứng đạm sữa bò hoặc nhạy cảm với thành phần khác, nhưng vẫn cần bác sĩ đánh giá để loại trừ những nguyên nhân khác.

Nghi ngờ bé dị ứng hay nhạy cảm thì làm gì

Đừng tự ý kiêng khem quá nhiều khi chưa được tư vấn, vì mẹ sau sinh rất cần dinh dưỡng đầy đủ. Thay vào đó:

• Đưa bé đi khám bác sĩ nhi hoặc đến cơ sở y tế uy tín.
• Hỏi ý kiến về việc thử chế độ loại trừ trong thời gian ngắn nếu bác sĩ thấy phù hợp.
• Nếu được khuyên loại bỏ đạm sữa bò, mẹ kiêng các loại sữa bò, phô mai, bơ, sữa chua, bánh kẹo có sữa… trong 2 - 4 tuần và theo dõi.
• Ghi nhật ký đơn giản: mẹ ăn gì, bé có triệu chứng gì, thời điểm nào.

Nếu bé dùng sữa công thức, bác sĩ có thể cân nhắc đổi sang loại sữa thủy phân hoặc sữa chuyên biệt nếu nghi ngờ dị ứng đạm sữa bò.

Phần lớn bé dị ứng đạm sữa bò đáp ứng rất tốt sau khi được phát hiện và điều chỉnh dinh dưỡng phù hợp.

7. Colic, khóc dạ đề: khi cơn khóc theo "giờ giấc riêng"

Nếu bé khóc sau khi bú nhưng lần nào cũng rơi vào một khoảng thời gian cố định trong ngày, đặc biệt là cuối chiều - tối, rất có thể bé bị khóc dạ đề (colic) chứ không thuần túy do nguyên nhân bú.

Colic thường được mô tả là:

• Bé khóc trên 3 giờ mỗi ngày,
• Trên 3 ngày mỗi tuần,
• Kéo dài hơn 3 tuần,

nhưng khám vẫn thấy bé khỏe mạnh, tăng cân bình thường.

Colic ngoài đời thực trông như thế nào

Bố mẹ hay kể:

• Buổi sáng bé khá dễ chịu, ít quấy.
• Tầm 5 - 7 giờ tối trở đi, bé bắt đầu khóc dai dẳng, đỏ mặt, ưỡn người.
• Rất nhiều hơi, hay rút chân lên, cong người, gồng cứng.
• Dỗ cách nào cũng khó: bế đi lại, cho bú, vỗ ợ, ru ngủ… chỉ đỡ một chút rồi lại khóc.

Điều chỉnh cách cho bú và xử lý đầy hơi có thể giúp giảm phần nào, nhưng khóc dạ đề thường có "nhịp riêng" của nó, cứ đến giờ là tái diễn.

Nếu nghi ngờ con bị colic:

• Hãy chắc chắn bé vẫn bú được, tăng cân, đi tiểu, đi ngoài bình thường.
• Nói với bác sĩ nhi hoặc điều dưỡng tại cơ sở y tế về kiểu khóc lặp lại này.
• Tìm những tài liệu, hướng dẫn riêng về colic để biết thêm nhiều cách làm dịu bé cũng như cách bố mẹ nghỉ ngơi, "giữ lửa" trong giai đoạn mệt mỏi này.

Khó chịu nhất của colic là không rõ nguyên nhân cụ thể, nhưng điểm an ủi là tình trạng này thường giảm nhiều khi bé vào khoảng 3 - 4 tháng tuổi.

Khi nào bé khóc sau bú là dấu hiệu cần đi khám gấp

Phần lớn trường hợp bé khóc sau bú liên quan đến đầy hơi, mắc ợ, bú quá nhanh hoặc trào ngược nhẹ, có thể xử lý tại nhà. Tuy vậy, hãy đưa bé đi khám hoặc đến viện ngay nếu:

• Bé dưới 3 tháng tuổi mà sốt trên 38°C.
• Bé lả người, ít vận động, khó đánh thức, ít phản xạ.
• Bé nôn màu xanh, vàng hoặc nâu sẫm.
• Có máu trong chất nôn hoặc trong phân.
• Bé ít tè hơn hẳn mọi ngày, tã khô lâu, miệng khô, khóc không ra nước mắt, thóp lõm - gợi ý mất nước.
• Tiếng khóc khác thường: ré lên, khàn hẳn, hoặc bạn có cảm giác "có gì đó rất không ổn".

Khi phân vân không biết có nên đưa bé đi khám vì khóc sau bú hay không, hãy tin vào cảm giác của mình. Bố mẹ là người quan sát con nhiều nhất, bất kỳ điều gì làm bạn bất an đều xứng đáng được hỏi ý kiến nhân viên y tế.

Xâu chuỗi lại: cách tiếp cận bình tĩnh, có thứ tự

Khi bé khóc sau khi bú, bạn có thể tự nhắc mình đi theo "lộ trình" này:

1. Kiểm tra đầy hơi, mắc ợ trước tiên
   Vỗ ợ giữa cữ và sau cữ. Thử thay đổi tư thế vỗ ợ cho bé sơ sinh, tập bài đạp xe cho trẻ sơ sinh, massage bụng nhẹ để hỗ trợ thoát hơi.

2. Xem lại lượng sữa cho bé sơ sinh
   Bé bú bình có bị cho bú quá no không, có ọc sữa nhiều, bụng căng cứng không. Nếu có, hãy giảm lượng mỗi cữ, cho bú kiểu chậm rãi, nhiều cữ nhỏ.

3. Để ý dấu hiệu trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh
   Bé ưỡn người, khóc khi nằm phẳng, bé ọc sữa nhiều sau bú. Bế thẳng người sau bú 20 - 30 phút, tránh cho bú quá nhiều một lúc, và đưa bé đi khám nếu biểu hiện nặng.

4. Nghĩ đến nhu cầu mút để được an ủi
   Nếu bé no rồi nhưng chỉ cần được mút (ti mẹ, ti giả, tay bố mẹ) là nín, có thể con chỉ đang cần gần gũi, an tâm.

5. Xem lại cách cho bú mẹ
   Nếu bú mẹ, thử cho bé bú hết một bên trước khi đổi bên để hạn chế mất cân bằng sữa đầu - sữa cuối. Theo dõi thêm phân, bụng, mức độ quấy sau bú.

6. Nhìn tổng thể sức khỏe của bé
   Nếu bé khóc sau bú kéo dài, kèm theo phân có máu, da chàm, nôn nhiều, gia đình có cơ địa dị ứng, hãy đưa bé đi khám để được tư vấn thêm về khả năng nhạy cảm với thức ăn.

7. Để ý khung giờ khóc
   Nếu hầu như ngày nào đến một giờ nhất định bé cũng khóc nhiều, kéo dài, không phụ thuộc vào cữ bú, hãy tìm hiểu về colic và nhờ nhân viên y tế tư vấn.

Sẽ có ngày bạn làm mọi thứ "trật nhịp", thử đủ cách mà con vẫn khóc. Điều đó hoàn toàn bình thường, không có bố mẹ nào làm "chuẩn chỉnh" 100% cả.

Nhưng khi hiểu vì sao bé khóc sau bú, biết mình có thể kiểm tra theo từng bước rõ ràng, bạn sẽ dần đọc được "ngôn ngữ" riêng của con.
Và những đêm 2 giờ sáng bế con vừa bú xong mà vẫn khóc, rồi cũng sẽ bớt hoang mang hơn rất nhiều.