Dị ứng đạm sữa bò ở trẻ - Nhận biết, chẩn đoán và hướng dẫn xử trí cho phụ huynh

Trẻ quấy khóc sau mỗi cữ bú, nôn trớ liên tục hoặc nổi ban dai dẳng có thể khiến cha mẹ lo lắng, nhất là vào những đêm mất ngủ. Một khả năng cần nghĩ tới là dị ứng đạm sữa bò, thường được gọi tắt là CMPA. Tuy nhiên, tình trạng này rất dễ bị nhầm với trào ngược sinh lý, đau bụng co thắt, chàm da hoặc không dung nạp lactose.

Tin đáng mừng là dị ứng sữa bò có thể kiểm soát được và phần lớn trẻ sẽ hết dị ứng khi lớn lên. Điều quan trọng là nhận biết đúng dấu hiệu, sau đó đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi khoa, bác sĩ dinh dưỡng hoặc chuyên khoa dị ứng để được hướng dẫn phù hợp.

Dị ứng đạm sữa bò là gì?

Dị ứng sữa bò là phản ứng của hệ miễn dịch với các protein có trong sữa bò. Cơ thể trẻ nhận diện nhầm những protein này là tác nhân có hại và tạo ra phản ứng ở da, đường tiêu hóa, hô hấp hoặc đồng thời ở nhiều cơ quan.

Dị ứng đạm sữa bò gặp ở khoảng 2% đến 3% trẻ nhỏ, là một trong các dạng dị ứng thực phẩm phổ biến nhất ở trẻ sơ sinh. Triệu chứng có thể xuất hiện từ những tuần đầu đời hoặc sau khi trẻ bắt đầu dùng sữa công thức, ăn dặm có thực phẩm từ sữa, hay bú mẹ kết hợp bú bình.

Nhiều phụ huynh nhầm lẫn giữa dị ứng sữa và không dung nạp lactose. Trẻ bị dị ứng sữa phản ứng với protein sữa, không phải với lactose là loại đường tự nhiên có trong sữa. Hai nhóm protein thường liên quan là casein và whey.

Protein sữa bò có mặt trong sữa tươi, sữa chua, phô mai, bơ, kem, sữa công thức. Chúng cũng có thể ẩn trong bánh nướng, bánh quy, nước sốt, khoai tây nghiền chế biến sẵn và nhiều thực phẩm đóng gói khác.

Hai dạng dị ứng sữa ở trẻ

Dị ứng sữa ở trẻ thường được chia thành hai nhóm chính. Biểu hiện của mỗi nhóm khá khác nhau, khiến việc chẩn đoán đôi khi không đơn giản.

Dị ứng sữa IgE: phản ứng nhanh

Dị ứng sữa IgE là phản ứng xảy ra nhanh sau khi trẻ tiếp xúc với đạm sữa bò, thường trong vài phút đến tối đa khoảng 2 giờ. IgE là một loại kháng thể tham gia vào các phản ứng dị ứng tức thì.

Triệu chứng thường xuất hiện đột ngột, dễ nhận thấy, bao gồm:

• Mề đay nổi cao, ngứa, giống ban do mề đay
• Sưng môi, mặt, mí mắt hoặc lưỡi
• Đỏ quanh miệng
• Nôn ói đột ngột ngay sau bú hoặc ăn thực phẩm chứa sữa
• Ho, khò khè, thở rít, khó thở
• Da tái nhợt, mềm nhũn, lơ mơ hoặc buồn ngủ bất thường

Hiếm gặp hơn, trẻ có thể bị phản vệ, một phản ứng dị ứng nặng có thể đe dọa tính mạng. Hãy gọi cấp cứu 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất ngay nếu trẻ khó thở, sưng lưỡi hoặc họng, lả đi, không đáp ứng hoặc có triệu chứng ở nhiều cơ quan sau khi dùng sữa.

Những phản ứng nhanh thường khiến gia đình hoảng hốt, nhưng lại là dữ kiện quan trọng giúp bác sĩ nhận diện bệnh. Nếu trẻ lặp lại tình trạng nổi mề đay hoặc nôn ngay sau khi uống sữa công thức hay ăn thực phẩm từ sữa, hãy ghi rõ thời điểm xảy ra để báo với bác sĩ.

Dị ứng sữa không IgE: triệu chứng xuất hiện muộn

Dị ứng sữa không IgE thường gặp hơn ở trẻ nhỏ và khó phát hiện hơn. Các biểu hiện có thể xuất hiện sau vài giờ, thậm chí vài ngày kể từ khi trẻ dùng đạm sữa bò.

Dạng dị ứng sữa muộn ở trẻ chủ yếu ảnh hưởng đến đường tiêu hóa và da. Các triệu chứng dị ứng sữa thường gặp gồm:

• Chàm da kéo dài, không cải thiện dù chăm sóc da và điều trị theo hướng dẫn
• Phân có nhầy hoặc lẫn máu
• Nôn trớ nhiều, kéo dài, trẻ có vẻ khó chịu khi trớ
• Biểu hiện giống trào ngược nhưng không thuyên giảm như dự kiến
• Quấy khóc dai dẳng, ưỡn người, đầy hơi, khó chịu trong hoặc sau cữ bú
• Bỏ bú, sợ bú bình hoặc đang bú thì giật mình, khóc thét
• Tiêu chảy kéo dài hoặc táo bón dai dẳng
• Tăng cân kém, chững cân hoặc suy dinh dưỡng

Rất nhiều trẻ sơ sinh có nôn trớ, khóc chiều hoặc bị chàm da. Chỉ một dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để kết luận trẻ bị dị ứng sữa. Cần lưu ý hơn khi triệu chứng kéo dài, nặng dần, xuất hiện ở nhiều cơ quan hoặc ảnh hưởng rõ đến việc bú và tăng trưởng.

Ví dụ, một trẻ trào ngược nhẹ nhưng vẫn ngủ tốt, bú tốt và tăng cân đều chưa chắc bị dị ứng. Ngược lại, trẻ vừa nôn trớ, bú đau, có chàm da, phân nhầy hoặc có tia máu cần được đánh giá kỹ.

Trẻ tiếp xúc với đạm sữa bò bằng cách nào?

Trẻ có thể bị dị ứng sữa bò dù bú sữa công thức, bú mẹ hoàn toàn hay kết hợp cả hai.

Trẻ dùng sữa công thức

Phần lớn sữa công thức thông thường được sản xuất từ sữa bò. Với trẻ bị dị ứng sữa công thức, việc tiếp xúc với đạm sữa bò diễn ra trực tiếp và đều đặn, nên dấu hiệu có thể xuất hiện khá sớm sau khi bắt đầu dùng sữa.

Không phải trẻ nào cũng phản ứng ngay từ những ngày đầu sau sinh. Có gia đình chỉ nhận thấy vấn đề khi bắt đầu dặm thêm sữa công thức, đổi loại sữa, hoặc tăng số cữ bú bình trong ngày.

Trẻ bú mẹ và dị ứng sữa

Ở trẻ bú mẹ, tình huống có phần khác hơn. Một lượng nhỏ protein sữa bò từ chế độ ăn của mẹ có thể đi vào sữa mẹ. Vì vậy, trong một số trường hợp, trẻ bú mẹ hoàn toàn vẫn có thể phản ứng với thực phẩm từ sữa mà mẹ sử dụng.

Triệu chứng ở trẻ bú mẹ có thể nhẹ hơn trẻ uống sữa công thức, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Phân có vệt máu, chàm da, bú không yên, quấy khóc kéo dài là những dấu hiệu bác sĩ có thể cân nhắc.

Thông thường vẫn nên tiếp tục cho trẻ bú mẹ trong khi chờ tư vấn y tế. Sữa mẹ vẫn là nguồn dinh dưỡng và sự vỗ về quý giá cho trẻ. Nếu bác sĩ đề nghị mẹ thử chế độ không sữa, cần thực hiện cẩn thận để vẫn bảo đảm đủ canxi, i-ốt, vitamin D, protein và năng lượng.

Cách nhận biết dị ứng sữa: những dấu hiệu cần theo dõi

Cha mẹ thường là người đầu tiên cảm nhận được trẻ có điều gì đó không ổn. Hãy tin vào quan sát của mình, đồng thời cố gắng tìm quy luật. Một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi chú trên điện thoại về cữ bú, phân, giấc ngủ, da, tình trạng nôn trớ và các loại sữa trẻ đã dùng sẽ rất hữu ích khi đi khám.

Dưới đây là những triệu chứng dị ứng sữa ở trẻ sơ sinh cần lưu ý, nhất là khi kéo dài nhiều ngày hoặc nhiều tuần:

• Chàm da dai dẳng, không giảm dù dưỡng ẩm đều và điều trị theo chỉ định
• Phân có máu hoặc nhầy, có thể là biểu hiện của dị ứng đạm sữa bò
• Nôn trớ hoặc nôn ói nhiều, đặc biệt khi trẻ đau, khó chịu hoặc xảy ra sau hầu hết cữ bú
• Quấy khóc kéo dài, nhất là trong và sau khi ăn
• Từ chối bú, ngậm ti mẹ rồi nhả, quay mặt khỏi bình sữa hoặc khóc khi bú
• Tăng cân kém hoặc số lần tiểu ít hơn bình thường
• Tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài
• Bụng chướng, rặn nhiều, có biểu hiện đau bụng tái diễn
• Nổi mề đay, sưng mặt hoặc nôn ngay sau khi tiếp xúc với sữa

Trẻ đi ngoài ra máu cần được bác sĩ thăm khám. Nguyên nhân có thể là nứt hậu môn do táo bón, nhiễm khuẩn đường ruột hoặc dị ứng đạm sữa bò. Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào hình ảnh trên mạng xã hội.

Tương tự, nôn ói kéo dài ở trẻ nhỏ cũng cần được đánh giá y tế. Đưa trẻ đi khám ngay nếu chất nôn màu xanh, có máu, nôn vọt mạnh, hoặc trẻ có dấu hiệu mất nước, lừ đừ, sốt hay mệt nhiều.

Vì sao CMPA thường bị nhầm với trào ngược hoặc đau bụng?

Sự nhầm lẫn này là điều dễ hiểu. Trẻ bị dị ứng đạm sữa bò có thể có biểu hiện tương tự trào ngược, nhưng không phải trẻ nào hay trớ cũng bị dị ứng. Trào ngược rất thường gặp trong những tháng đầu vì hệ tiêu hóa của trẻ còn non nớt và đa số sẽ tự cải thiện theo thời gian.

Đau bụng co thắt cũng khiến việc nhận diện khó hơn. Có những trẻ khóc kéo dài mà không xác định rõ nguyên nhân, điều này thực sự rất mệt mỏi với cả gia đình. Tuy vậy, quấy khóc đơn thuần không đủ để khẳng định trẻ dị ứng sữa.

Bác sĩ sẽ xem xét toàn bộ diễn tiến:

• Triệu chứng bắt đầu từ khi nào?
• Có liên quan đến thời điểm trẻ dùng sữa hoặc thực phẩm chứa sữa không?
• Trẻ có chàm, phân máu, tiêu chảy hoặc nôn ói kèm theo không?
• Gia đình có tiền sử chàm, hen, viêm mũi dị ứng hoặc dị ứng thức ăn không?
• Trẻ có tăng cân đúng theo biểu đồ tăng trưởng không?
• Triệu chứng có giảm khi loại bỏ đạm sữa bò và tái xuất hiện khi dùng lại không?

Yếu tố cuối cùng thường có giá trị nhất trong chẩn đoán.

Chẩn đoán dị ứng sữa bò như thế nào?

Không có một xét nghiệm duy nhất nào khẳng định chắc chắn dị ứng sữa không IgE. Test lẩy da và xét nghiệm máu định lượng IgE đặc hiệu có thể hữu ích khi nghi ngờ phản ứng tức thì, nhưng thường âm tính ở những trường hợp dị ứng muộn.

Với nhiều trẻ, phương pháp đáng tin cậy là loại trừ rồi thử lại dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế. Nói đơn giản, đạm sữa bò sẽ được loại khỏi chế độ ăn trong một thời gian, theo dõi thay đổi triệu chứng, sau đó cho tiếp xúc lại theo kế hoạch để xem biểu hiện có quay trở lại hay không.

Không nên tự áp dụng chế độ kiêng khem kéo dài hoặc dùng sữa chuyên biệt vô thời hạn khi chưa có tư vấn chuyên môn. Có trẻ đỡ tình cờ, có trẻ tự hết trào ngược sinh lý theo thời gian, trong khi việc kiêng không cần thiết có thể làm việc nuôi dưỡng trở nên phức tạp hơn.

Nếu trẻ đang bú mẹ

Bác sĩ nhi khoa, bác sĩ dinh dưỡng hoặc chuyên khoa dị ứng có thể đề nghị mẹ loại bỏ hoàn toàn thực phẩm từ sữa trong 2 đến 4 tuần, đồng thời tiếp tục cho trẻ bú mẹ.

Mẹ cần đọc kỹ nhãn thành phần vì đạm sữa có thể được ghi dưới nhiều tên như:

• Sữa
• Casein hoặc caseinate
• Whey
• Bơ
• Kem
• Phô mai
• Sữa chua
• Bột sữa
• Bột sữa gầy
• Buttermilk, sữa bơ

Chuyên gia dinh dưỡng có thể hỗ trợ lựa chọn thực phẩm thay thế và bảo đảm mẹ nhận đủ canxi, i-ốt. Không phải mọi loại đồ uống có nguồn gốc thực vật đều có giá trị dinh dưỡng tương đương sữa, đặc biệt không nên dùng làm thức uống chính cho trẻ nhỏ nếu chưa được tư vấn.

Nếu trẻ cải thiện trong thời gian mẹ kiêng sữa, bác sĩ có thể hướng dẫn đưa sữa trở lại có kiểm soát để xác định liệu sữa bò có thực sự là nguyên nhân hay không.

Nếu trẻ dùng sữa công thức

Khi nghi ngờ CMPA, bác sĩ có thể chỉ định loại sữa thay thế cho trẻ dị ứng gọi là sữa thủy phân toàn phần, hay eHF. Protein sữa trong loại sữa này đã được cắt nhỏ thành các mảnh ít có khả năng kích hoạt phản ứng dị ứng hơn.

Một số trẻ có triệu chứng nặng, tăng cân kém hoặc vẫn phản ứng khi dùng eHF có thể cần sữa công thức axit amin, gọi là AAF. Trong loại sữa này, protein đã được phân tách về dạng đơn giản nhất.

Sữa công thức không lactose không phải lựa chọn để điều trị dị ứng sữa bò, vì sản phẩm này vẫn có thể chứa protein sữa bò. Sữa dê và sữa cừu cũng không phải phương án thay thế phù hợp, do cấu trúc protein tương tự sữa bò và có thể gây phản ứng ở nhiều trẻ bị CMPA.

Vì sao sữa đậu nành thường không phải lựa chọn đầu tiên?

Nhiều gia đình muốn thử sữa đậu nành vì dễ mua. Tuy nhiên, đây thường không phải lựa chọn đầu tay cho trẻ dị ứng đạm sữa bò, nhất là trẻ còn nhỏ.

Khoảng 30% đến 50% trẻ dị ứng sữa bò có thể đồng thời phản ứng với protein đậu nành, đặc biệt ở nhóm dị ứng không IgE. Sữa đậu nành chỉ nên được cân nhắc trong một số tình huống cụ thể, theo hướng dẫn của bác sĩ và thường dành cho trẻ lớn hơn.

Không nên tự chẩn đoán hoặc tự đổi sữa liên tục

Khi trẻ quấy khóc và cha mẹ thiếu ngủ, việc đổi sữa nghe có vẻ là giải pháp nhanh nhất. Dù vậy, không nên tự kết luận trẻ bị CMPA hoặc đổi nhiều loại sữa liên tiếp mà chưa có hướng dẫn y tế.

Việc đổi sữa thường xuyên có thể làm khó xác định nguyên nhân thật sự. Một số loại sữa chuyên biệt có mùi vị khá khác so với sữa thông thường khiến trẻ ban đầu không hợp tác. Nếu trẻ cần loại trừ đạm sữa, kế hoạch cũng phải đi kèm theo dõi cân nặng, lượng nước, số lần tiểu và dinh dưỡng.

Hãy trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc cơ sở y tế địa phương nếu nghi ngờ dị ứng sữa ở trẻ. Mang theo nhật ký triệu chứng nếu có. Chỉ vài dòng ghi chú về cữ bú và phản ứng của trẻ cũng có thể giúp ích rất nhiều.

Dị ứng sữa hay không dung nạp lactose?

Hai tình trạng này hay bị gọi chung là “không hợp sữa”, nhưng bản chất hoàn toàn khác nhau.

Dị ứng sữa bò là phản ứng miễn dịch với protein sữa. Trẻ có thể bị biểu hiện ở da, tiêu hóa, nôn ói và với dạng IgE có thể nổi mề đay, sưng phù hoặc phản vệ ngay sau khi dùng sữa.

Không dung nạp lactose xảy ra khi cơ thể không tiêu hóa tốt lactose, tức đường có trong sữa. Tình trạng này thường gây chướng bụng, đầy hơi, phân lỏng và đau bụng. Nó không gây mề đay, phù môi mặt, phân máu hay phản vệ.

Không dung nạp lactose nguyên phát rất hiếm ở trẻ sơ sinh. Trẻ có thể bị không dung nạp lactose tạm thời sau viêm dạ dày ruột hoặc tiêu chảy nhiễm khuẩn, khi niêm mạc ruột bị tổn thương. Đây là tình trạng khác với CMPA và thường chỉ kéo dài ngắn hạn.

Vì vậy, khi nghe nhận định “có thể trẻ không dung nạp lactose”, cha mẹ nên hỏi lại xem các triệu chứng có thực sự phù hợp không. Phân biệt đúng giữa dị ứng sữa hay không dung nạp sẽ quyết định hướng xử trí.

Trẻ có hết dị ứng sữa khi lớn lên không?

Đây là điều nhiều gia đình muốn biết nhất: đa số trẻ sẽ hết dị ứng đạm sữa bò trước 3 đến 5 tuổi, và không ít trẻ dung nạp được sữa sớm hơn.

Bác sĩ sẽ tư vấn thời điểm cũng như cách kiểm tra khả năng dung nạp sữa của trẻ. Với dị ứng không IgE nhẹ, trẻ có thể được hướng dẫn đưa sữa trở lại từng bước tại nhà, đôi khi gọi là “thang sữa”. Với trẻ từng có phản ứng nhanh, nổi mề đay, phù hoặc khó thở, việc thử lại cần được lập kế hoạch cùng bác sĩ chuyên khoa dị ứng.

Dị ứng sữa có thể khiến chuyện cho trẻ ăn bú trở nên căng thẳng trong một thời gian. Điều đó không có nghĩa mẹ đã thất bại khi cho con bú, chọn sai sữa công thức hay ăn uống không đúng trong thai kỳ. Việc cha mẹ nhận ra dấu hiệu, đặt câu hỏi và đưa trẻ đi khám chính là điều trẻ cần nhất.