Có một khoảnh khắc, thường rơi vào tuần lễ đầu tiên lộn xộn khi mới về nhà, bạn chợt nhận ra: mình không thể tự làm hết mọi thứ. Cơ thể còn đau nhức, em bé đòi bế bồng, bú mớm gần như 24/24, giỏ đồ giặt nhìn thôi cũng thấy… căng thẳng.
Việc cần sự giúp đỡ sau sinh hoàn toàn không có nghĩa bạn yếu kém hay làm mẹ thất bại. Đơn giản là bạn đang là một người bình thường, vừa trải qua một cuộc vượt cạn lớn, đang chăm sóc một em bé mới tinh, và phải làm quen với cả một nhịp sống khác hẳn trước đây. Chính giai đoạn này là lúc chấp nhận giúp đỡ sau sinh không chỉ là được phép, mà còn là cách khôn ngoan để bảo vệ sức khỏe thể chất và tinh thần của mình.
Bài viết này giống như một tờ “giấy phép” cho bạn thoải mái để người khác giúp sau sinh, kèm theo những gợi ý rất thực tế: nên nhờ việc gì, nhờ như thế nào và đặt ra ranh giới ra sao để bạn vẫn cảm thấy chủ động trong chính ngôi nhà và với em bé của mình.
Những tuần đầu không phải là khoảng thời gian bình thường. Vừa đẹp, vừa xúc động, nhưng cũng cực kỳ dễ choáng ngợp. Bạn không chỉ đơn giản là “mệt”. Cả cơ thể và cảm xúc của bạn đang trong chế độ hồi phục.
Dù bạn sinh thường hay sinh mổ, cơ thể đều vừa trải qua một cuộc “đại phẫu” theo đúng nghĩa.
Nếu bạn từng bị rạch tầng sinh môn, phải dùng giác hút, kẹp, hay có biến chứng nào đó, thời gian hồi phục còn dài hơn. Đây chính là lúc chăm sóc sau sinh và sự hỗ trợ xung quanh không chỉ giúp bạn “nhàn” hơn mà còn đóng vai trò bảo vệ quá trình lành thương. Mỗi lần có người mang sang nồi canh nóng, phụ hút bụi hay rửa chén, là bạn đang được “tặng” thêm thời gian để cơ thể tự sửa chữa.
Trẻ sơ sinh bú rất nhiều. Cách 2 - 3 tiếng cho bú một lần là hoàn toàn bình thường, cả ngày lẫn đêm. Giấc ngủ của bạn bị băm nhỏ, chập chờn. Bạn có thể thấy đầu óc mụ mị, dễ tủi thân, hoặc có cảm giác như mình đang đi dưới bùn đặc.
Dễ đến lúc bạn bắt đầu trách mình:
„Sao mình không giỏi chịu đựng hơn nhỉ, người ta làm mẹ vẫn ổn cơ mà…“
Không phải vậy. Bạn đang trải nghiệm thiếu ngủ - thứ mà các bác sĩ, trong đó có nhiều bác sĩ sản - nhi ở Việt Nam, đều thừa nhận là:
Đây là lý do một trong những mẹo giữ sức khỏe sau sinh quan trọng nhất chính là nghỉ ngơi. Để người khác bế con cho bạn chợp mắt, hoặc nhờ họ rửa chén, phơi đồ giúp để bạn được nằm xuống thay vì “ráng làm thêm tí nữa”, hoàn toàn không phải là xa xỉ. Đó là nhu cầu cơ bản.
Sau sinh, nội tiết tố trong cơ thể thay đổi rất nhanh. Estrogen, progesterone giảm đột ngột, trong khi prolactin và oxytocin tăng lên để kích thích tiết sữa và gắn kết mẹ con. Không ít mẹ sau sinh trải qua giai đoạn “baby blues” khoảng ngày thứ 3 - 5: đang yên đang lành tự dưng bật khóc, dễ xúc động vô cớ, thấy buồn buồn mà chẳng hiểu vì sao.
Nếu cùng lúc đó bạn còn cố gắng nấu ăn, dọn nhà, tiếp khách, trả lời tin nhắn chúc mừng, nhớ xem đã cảm ơn ai, thì mọi thứ rất dễ vượt ngưỡng chịu đựng.
Khi có giúp đỡ sau sinh trong các việc thường ngày, đầu óc và cơ thể bạn mới có khoảng lặng để “bắt nhịp” lại. Nhờ vậy, bạn cũng dễ nhận ra mình đang chỉ hơi nhạy cảm một chút, hay thực sự đang có dấu hiệu trầm cảm sau sinh, lo âu kéo dài để kịp thời trao đổi với bác sĩ, nữ hộ sinh, hoặc nhân viên y tế tại trạm y tế phường/xã.
Một người mẹ đủ ngủ, được hỗ trợ, ở trạng thái “đủ tốt” có ích cho em bé hơn rất nhiều so với một người mẹ kiệt sức, cáu gắt, cố gắng ôm hết việc.
Khi bạn chấp nhận giúp đỡ sau sinh, bạn không “lấy mất” điều gì của con cả. Bạn đang cho con:
Không ai phát bằng khen cho việc tự mình gồng gánh. Thứ bạn và con cần là một khởi đầu nhẹ nhàng, mà điều đó chỉ có khi bạn để “làng xóm” thật sự được hỗ trợ mình.
Nếu bạn cứ tự nhủ: „Mình phải tự lo được“, „Người khác đều làm được sao mình lại không“, thì bạn không hề cô đơn. Kiểu suy nghĩ này rất phổ biến, nhất là ở những mẹ trước giờ luôn độc lập, giỏi sắp xếp mọi việc.
Một vài nguồn dễ thấy:
Thực ra, thế hệ trước cũng có hỗ trợ, chỉ là kiểu hỗ trợ khác.
Ngày xưa cả nhà, cả xóm thường ở gần nhau. Mẹ đẻ, mẹ chồng, chị em gái, hàng xóm thay nhau nấu nướng, chăm cháu, trông nhà. Chuyện ăn uống, dọn dẹp đơn giản hơn bây giờ rất nhiều. Không phải ai cũng “tự lo một mình” như câu chuyện được kể lại.
Thử tập đổi suy nghĩ „Mình phải tự làm hết“ sang:
Sức mạnh trong giai đoạn này có thể rất đời thường:
Nhờ giúp đỡ sau sinh là một kỹ năng. Tập rồi sẽ quen, càng dùng càng thấy nhẹ người.
Người thân, bạn bè thường hay nói: „Có gì cần cứ bảo nhé.“ Rồi bạn… cười trừ: „Dạ, tụi em ổn ạ.“
Nhiều khi không phải vì bạn ổn, mà vì bạn chưa kịp nghĩ ra mình cần gì.
Dưới đây là danh sách những ý tưởng giao việc sau sinh rất cụ thể mà bạn có thể lưu trong điện thoại, in ra dán tủ lạnh để khi ai hỏi là có ngay.
Ăn đủ chất giúp vết thương nhanh lành, sữa về đều, sức khỏe mẹ sau sinh ổn định hơn. Nhưng nấu ăn khi trong nhà có một em bé sơ sinh là chuyện không hề đơn giản.
Bạn có thể nhờ:
Không cần cầu kỳ. Cơm nóng với trứng, mì gói thêm rau, canh rau dền, cháo thịt xay, đồ ăn sẵn mua ở siêu thị, tất cả đều là chăm sóc mẹ sau sinh rất thiết thực.
Nhà cửa lộn xộn sau sinh là chuyện bình thường, nhưng quần áo, tã lót bẩn thì cứ tăng dần. Thay vì cố gắng một mình dọn hết, hãy tranh thủ “chỉ việc” cho khách ghé chơi:
Nếu ai đó hỏi: „Có cần chị giúp gì không?“ bạn có thể trả lời thẳng: „Có ạ, chị giúp em dọn sơ cái bếp là em biết ơn lắm rồi.“
Nếu bạn có con lớn, con cũng đang phải làm quen với việc có em. Một mình bạn rất khó vừa chăm bé sơ sinh vừa chơi với anh/chị của bé cho đủ.
Những lời nhờ vả cụ thể:
Với trẻ lớn, được ông bà, cô chú đưa đi chơi riêng cũng là cách để con cảm thấy mình vẫn được yêu thương, không bị “ra rìa”.
Mua online rất tiện, nhưng nhiều thứ cần luôn thì không đợi được.
Bạn có thể hỏi:
Nếu thấy ngại, hãy nhớ: có người được giao việc cụ thể, họ cũng thấy thoải mái hơn, đỡ lúng túng.
Có khi lời khuyên cho mẹ mới sinh hữu ích nhất lại rất đơn giản: để người khác ôm bé, còn bạn tranh thủ tắm gội, ăn cơm, hoặc chợp mắt.
Bạn có thể nói với khách:
Bạn không hề “đùn con cho người khác”. Bạn đang chăm sóc mình để tiếp tục chăm sóc con tốt hơn.
Đa số người thân rất muốn đỡ đần nhưng không biết nên làm gì cho phù hợp. Học cách xin giúp đỡ sau sinh một cách cụ thể giúp mọi chuyện dễ dàng cho cả hai phía.
Khi ai đó nói: „Cần gì cứ bảo nhé“, thay vì cười cho qua, bạn thử trả lời:
Như vậy, họ sẽ thấy mình thật sự hữu ích, còn bạn nhận được chăm sóc sau sinh bằng hành động, chứ không phải lời xã giao.
Nếu bạn thấy nhắn tin dễ hơn nói trực tiếp, có thể gửi kiểu như:
„Nhà em mẹ tròn con vuông nhưng khá đuối sức. Nếu mọi người muốn phụ tụi em thì tuần này tụi em cần nhất là:
„Giai đoạn này tụi em mở lòng đón nhận mọi sự giúp đỡ. Nếu mọi người tới thăm, cho tụi em xin:
Bạn có thể thay đổi nội dung cho phù hợp từng tuần, từng hoàn cảnh.
Nhiều gia đình tạo hẳn một nhóm Zalo, Messenger với ông bà, anh chị em để tiện sắp xếp giúp đỡ sau sinh.
Có thể:
Nói rõ ràng sẽ tránh được cảnh „ai cũng tới bế em bé, chụp hình check-in nhưng không ai rửa giúp cái chén“.
Nếu bạn có chồng hoặc bạn đời, nhớ rằng họ không phải “phụ”. Họ là bố/mẹ của em bé, là người cùng chia sẻ trách nhiệm, chứ không phải người “giúp em được việc nào hay việc đó“.
Thiếu ngủ là “vấn đề chung của gia đình”, không phải chuyện riêng của mẹ.
Có thể bàn với nhau:
Hai người có thể thống nhất ngay từ đầu: nhờ giúp đỡ sau sinh từ chồng không phải cằn nhằn mà là đang làm việc nhóm.
Bạn đời hoàn toàn có thể:
Hai vợ chồng có thể tự đặt ra vài “luật nhỏ” hỗ trợ chăm sóc mẹ sau sinh. Ví dụ: „Trong tháng đầu, người không sinh con sẽ là người chịu trách nhiệm chính chuyện giặt giũ.“
Bạn vừa trải qua cuộc sinh nở, đó là trải nghiệm rất lớn. Người bạn đời có vai trò quan trọng trong việc:
Hai người đều là “người mới” trong vai trò bố mẹ. Nói chuyện thẳng thắn về việc ai làm gì, ai đang thấy quá tải ở đâu sẽ giúp mọi thứ dễ thở hơn nhiều.
Khách tới thăm có thể rất ấm lòng, nhưng cũng có thể trở thành áp lực. Bạn hoàn toàn có quyền đặt ra “quy tắc ứng xử” với khách thăm sau sinh.
Những ngày đầu, ngắn gọn, nhẹ nhàng là tốt nhất.
Bạn có thể nói:
Nếu ai đó ngồi quá lâu, bạn được phép kết thúc khéo léo: „Em bắt đầu thấy đuối rồi, hai mẹ con xin phép vào trong nghỉ. Em cảm ơn anh/chị ghé chơi nha.“
Bảo vệ em bé sơ sinh không phải khó tính. Trước khi người khác bế bé, bạn có thể nhẹ nhàng nhắc:
Có thể nói: „Tụi em hơi kỹ lúc bé còn nhỏ, nên mọi người rửa tay giúp em trước khi bế bé nhé. Ai đang cảm hay mới ốm dậy tụi em xin phép hẹn lần sau cho an tâm.“
Chỗ này hay nhạy cảm, nhất là với ông bà, cô dì rất thương cháu. Tuy vậy, nhiều khuyến cáo của bác sĩ nhi trong nước đều nhấn mạnh: hôn vào mặt, môi, gần miệng trẻ sơ sinh có thể truyền virus, vi khuẩn nguy hiểm.
Bạn có thể:
Khi đã là nguyên tắc chung với tất cả mọi người, ông bà cũng dễ thông cảm hơn.
Sẽ có ngày bạn đơn giản là… không chịu nổi thêm ai nữa. Bạn có thể đang đau, ra sản dịch nhiều, mệt rũ vì con bú liên tục, hoặc tâm trạng tụt dốc.
Bạn hoàn toàn có quyền nhắn:
Đó không phải bất lịch sự, mà là bạn đang bảo vệ quá trình hồi phục sau sinh và sức khỏe tinh thần của mình.
Ông bà nội ngoại hầu hết đều rất thương con cháu và muốn đóng góp kinh nghiệm. Đi cùng với đó là cả một “kho” quan điểm về cho bú, bế nhiều hay ít, tập nếp ăn ngủ, kiêng cữ…
Một số có thể hữu ích. Một số đã lạc hậu, hoặc đơn giản là không hợp với gia đình bạn.
Ghi nhận thiện ý.
„Con biết là mẹ thương tụi nhỏ nên mới nhắc“ hoặc „Con cảm ơn ba đã chia sẻ cách ngày xưa.“
Nói rõ lựa chọn của mình.
„Tụi con đang làm theo hướng dẫn của bác sĩ trong bệnh viện“ hoặc „Tụi con quyết định để bé bú theo nhu cầu.“
Kết lại một cách nhẹ nhàng.
„Nếu sau này tụi con cần thêm ý tưởng khác thì con sẽ hỏi mẹ“ hoặc „Mình thử cách này vài tuần rồi xem sao ba nhé.“
Ví dụ:
Nếu ai đó liên tục nhắc đi nhắc lại một chuyện, hoặc làm bạn thấy mình “làm gì cũng sai”, bạn có quyền rạch ròi hơn:
Bạn cũng có thể nhờ chồng/bạn đời đứng ra nói với gia đình bên mình. Ví dụ: „Mẹ ơi, tụi con hài lòng với cách đang chăm con rồi, mẹ đừng nhắc lại chuyện đó nữa, vợ con đang stress.“
Từ xưa, người Việt đã có truyền thống “ở cữ”, cả nhà cùng chăm mẹ và bé: người nấu nướng, người trông cháu, người giặt giũ. Chúng ta vốn không được “thiết kế” để một mình lo hết mọi thứ trong giai đoạn này.
Việc chấp nhận giúp đỡ sau sinh không nói gì về việc bạn có phải là người mẹ tốt hay không. Nó cho thấy bạn:
Nếu chỉ giữ lại một điều sau bài viết này, hãy là: cần giúp đỡ không làm bạn kém đi trong vai trò làm mẹ. Nó chỉ cho thấy bạn dám thành thật với nhu cầu của mình.
Hãy viết ra một danh sách nhỏ về việc cần làm sau sinh mà người khác có thể giúp. Tập vài câu nói, vài mẫu tin nhắn về cách xin giúp đỡ sau sinh. Để bạn bè nấu ăn mang sang. Để người thân gấp đồ, rửa chén. Để chồng thức canh ca đêm.
Bạn đang làm một trong những việc khó nhất và quan trọng nhất đời người. Bạn không cần, và cũng không nên, làm điều đó một mình.