Hăm tã ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ - Nguyên nhân, cách trị theo mức độ và mẹo phòng ngừa

Hăm tã là chuyện gần như nhà nào có em bé cũng gặp. Hôm nay da con vẫn bình thường, hôm sau mở tã ra đã thấy mẩn đỏ, rát, con quấy khóc mỗi lần thay tã. Nhìn vùng da đỏ tấy, con khó chịu, bố mẹ nào cũng xót ruột.

Tin vui là: đa số hăm tã ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có thể tự chăm sóc tại nhà, và còn dễ phòng ngừa hơn nếu bố mẹ hiểu rõ nguyên nhân. Bài viết này sẽ đi lần lượt: nguyên nhân hăm tã, cách trị hăm tã theo từng mức độ, và những mẹo phòng ngừa hăm tã dễ áp dụng trong sinh hoạt hằng ngày.

Nguyên nhân hăm tã là gì?

Nhiều bố mẹ chăm con rất kỹ mà con vẫn bị hăm tã. Điều này không có nghĩa là bạn chăm con chưa tốt. Hăm tã thường do nhiều yếu tố rất phổ biến cộng lại.

1. Ẩm ướt kéo dài

Vùng đóng tã luôn kín, ấm và ẩm. Dù là tã giấy hay tã vải tốt đến đâu, da bé cũng phải tiếp xúc với ẩm ướt một thời gian.

Thường gặp khi:

• Tã ướt nhưng chưa kịp thay
• Ban đêm bé ngủ dài, ít được thay tã
• Thời tiết nóng bức, bé ra nhiều mồ hôi

Da ẩm lâu sẽ mềm, dễ trầy xước và tổn thương, từ đó gây hăm tã mẩn đỏ.

2. Ma sát

Tã luôn có sự cọ xát với da, dễ gây kích ứng hơn nếu:

• Tã hơi chật, thun bó sát đùi hoặc eo
• Bé bắt đầu lật, trườn, bò, vận động nhiều
• Bé đi tiêu nhiều lần, bố mẹ phải lau chùi liên tục

Da đã ẩm lại bị cọ sát liên tục sẽ đỏ, rát, xuất hiện các mảng hăm nhỏ.

3. Tiếp xúc với phân và nước tiểu

Nước tiểu và phân đều có thể gây kích ứng da. Khi hai thứ này trộn lẫn, các men trong phân sẽ làm tổn thương lớp bảo vệ da nhanh hơn.

Thường nặng hơn khi:

• Bé đi tiêu phân lỏng nhiều lần
• Tiêu chảy do nhiễm siêu vi, rối loạn tiêu hóa
• Giai đoạn mọc răng, phân loãng, đi tiêu nhiều

Vì vậy, trả lời cho câu hỏi «nguyên nhân hăm tã ở trẻ sơ sinh là gì» thì tiếp xúc với phân và nước tiểu trong thời gian dài là một nguyên nhân chính.

4. Sản phẩm mới tiếp xúc với da

Nhiều bé bắt đầu hăm tã ngay sau khi gia đình đổi sang một sản phẩm mới:

• Đổi loại tã giấy, khăn ướt
• Dùng loại sữa tắm, sữa giặt, nước xả mới cho đồ của bé
• Dùng túi thơm, lót tã có mùi hương

Da em bé mỏng, rất nhạy cảm. Hương liệu, cồn, một số chất bảo quản có thể gây kích ứng, thậm chí dị ứng nhẹ. Nếu bạn thấy hăm tã trông «lạ lạ», không giống hình hăm tã thường thấy, hãy nhớ lại gần đây có thay đổi gì về loại tã, khăn ướt hay sữa tắm không.

5. Hăm tã do kháng sinh, nhiễm nấm

Kháng sinh không chỉ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh mà còn ảnh hưởng đến hệ vi khuẩn có lợi trên da và trong ruột. Khi cân bằng này bị phá vỡ, nấm men (đặc biệt là Candida) dễ phát triển mạnh.

Vì thế, sau một đợt dùng kháng sinh, bé rất dễ bị hăm tã do nấm. Thường gặp khi:

• Bé dùng kháng sinh khoảng 5 – 7 ngày
• Bé phải dùng kháng sinh nhiều đợt liên tiếp
• Bé vừa bị tưa miệng, trong miệng có mảng trắng

Nhiều bố mẹ nhận thấy vài ngày sau khi uống kháng sinh, bé bỗng hăm tã đỏ rực, lan nhanh. Trường hợp này hăm tã do kháng sinh, cụ thể là do nấm phát triển, rất hay gặp.

Mức độ nặng nhẹ: nhìn hăm tã để đoán tình hình

Không phải hăm tã nào cũng giống nhau. Hiểu mức độ sẽ giúp bạn chọn đúng cách chăm sóc và cách trị hăm tã phù hợp.

Hăm tã nhẹ

Biểu hiện:

• Da hơi đỏ, hồng nhẹ
• Nhìn bóng hơn bình thường hoặc hơi kích ứng
• Không có vết trợt, loét, phồng rộp hay chảy máu

Bé có thể không khó chịu nhiều, hoặc chỉ hơi nhăn nhó lúc thay tã, nhưng nhìn chung vẫn sinh hoạt bình thường.

Hăm tã trung bình

Biểu hiện:

• Các mảng đỏ tươi, màu đậm hơn
• Có nốt đỏ, sẩn nổi lên
• Vùng kích ứng rộng hơn, không chỉ một điểm nhỏ
• Bé dễ khóc khi lau chùi, thay tã

Lúc này lớp da phía trên đã tổn thương hơn, nhưng đa số vẫn có thể tự chăm sóc tại nhà nếu bố mẹ xử lý sớm và đúng cách.

Hăm tã nặng

Biểu hiện:

• Da đỏ rực hoặc đỏ tím
• Có vùng da trầy, rỉ dịch, ướt, giống da bị «bỏng»
• Có phồng rộp, đóng mài, chấm chảy máu nhỏ
• Bé khóc ngay khi cởi tã hoặc khi đi tiểu, đi tiêu

Hăm tã nặng dễ bị bội nhiễm vi khuẩn hoặc nấm, nhiều trường hợp cần khám bác sĩ và dùng thuốc.

Phòng ngừa: thói quen mỗi ngày giúp giảm hăm tã

Cách trị hăm tã hiệu quả nhất là… hạn chế để con bị hăm. Vài thay đổi nhỏ trong thói quen chăm bé có thể giúp giảm rõ rệt.

1. Thay tã thường xuyên

Một nguyên tắc dễ nhớ: ban ngày 2 – 3 giờ thay tã một lần và thay ngay sau mỗi lần bé đi tiêu.

Nghe có vẻ nhiều, nhưng như vậy sẽ giảm tối đa thời gian da bé phải «ngâm» trong ẩm ướt và chất gây kích ứng.

Một số mẹo nhỏ:

• Nếu bé hay bú xong ngủ luôn, hãy tranh thủ thay tã trước cữ bú
• Chuẩn bị một «góc thay tã mini» ở phòng khách hoặc tầng dưới để đỡ phải bế bé đi lại nhiều
• Ban đêm, nhất là với trẻ sơ sinh, có thể thay tã cho bé trước khi người lớn đi ngủ để kéo dài thời gian tã khô ráo

Nếu bạn băn khoăn «thay tã trẻ sơ sinh bao lâu một lần là hợp lý», thì mốc 2 – 3 giờ, cộng thêm ngay sau mỗi lần đi tiêu, là khoảng thời gian được các bác sĩ Nhi tại Việt Nam khuyến nghị.

2. Vệ sinh nhẹ nhàng

Lau chùi quá mạnh tay sẽ làm da đang nhạy cảm càng dễ trầy xước.

• Dùng khăn ướt không mùi, không cồn hoặc chậu nước ấm với khăn mềm
• Lau theo động tác thấm, vỗ nhẹ, không chà xát
• Với phân dính, có thể áp khăn ẩm lên vài giây cho mềm ra rồi lau nhẹ

Nếu vùng da đã đỏ rát nhiều, chỉ dùng nước ấm sạch và khăn xô mềm thường dễ chịu hơn cả khăn ướt «dành cho da nhạy cảm».

3. Để da khô thoáng

Lau sạch mới là một nửa câu chuyện, làm khô da cũng quan trọng không kém.

• Dùng khăn bông mềm hoặc bông gòn sạch để thấm khô
• Nếu trời ấm, cho bé nằm «thoáng tã» vài phút sau mỗi lần thay
• Lúc bôi kem chống hăm, nên để da khô hẳn

4. Dùng kem chống hăm mỗi lần thay tã

Lớp kem chống hăm giống như «áo mưa» bảo vệ da khỏi ẩm ướt và chất kích ứng. Quan trọng là dùng đều đặn, không nhất thiết phải là thương hiệu đắt tiền.

Bạn có thể dùng:

• Kem chống hăm chứa kẽm oxyd
• Mỡ bôi dạng petroleum jelly (vaseline y tế, mỡ khoáng tinh khiết)
• Hoặc kết hợp cả hai tùy tình trạng da

Bôi một lớp mỏng, phủ đều vùng da thường bị dính tã mỗi lần thay tã. Đây là một trong những cách phòng tránh hăm tã cho bé đơn giản mà hiệu quả lâu dài.

5. Ưu tiên sản phẩm dịu nhẹ

Khi con đang hăm tã hoặc dễ bị hăm:

• Hạn chế sản phẩm có hương liệu, cồn, chất bảo quản mạnh
• Không dùng phấn rôm có talc
• Tắm cho bé bằng sữa tắm chuyên cho em bé, không dùng sữa tắm người lớn
• Nếu dùng tã vải, khăn vải, cần xả thật kỹ, tránh còn sót xà phòng, nước xả

Nếu bé cứ lặp đi lặp lại tình trạng hăm, thử đổi sang một loại tã khác hoặc sang tã vải / tã giấy kiểu khác trong khoảng 1 tuần để xem da bé có cải thiện không. Nhiều trường hợp hăm tã khi dùng tã vải là do giặt, xả chưa kỹ hoặc dùng bột giặt, nước xả không phù hợp.

Cách trị hăm tã theo mức độ

Phần thực tế nhất, từng bước cụ thể để bố mẹ áp dụng trong ngày.

Cách trị hăm tã nhẹ

Khi da chỉ hơi đỏ:

1. Vệ sinh nhẹ nhàng

   • Dùng nước ấm và khăn mềm, hoặc khăn ướt không mùi, không cồn
   • Lau thấm, không chà

2. Bôi kem chống hăm
   Có thể dùng:

   • Kem chống hăm chứa kẽm oxyd
   • Hoặc petroleum jelly

   Chúng giúp tạo hàng rào bảo vệ, giảm kích ứng.

3. Tăng thời gian thoáng tã
   Chỉ cần cho bé «nằm không tã» 10 phút sau 2 – 3 lần thay tã trong ngày là đã hỗ trợ da hồi phục nhanh.

Với cách chăm sóc này, đa số hăm tã nhẹ sẽ dịu đi rõ rệt sau 24 – 48 giờ.

Cách trị hăm tã trung bình

Khi đã có mảng đỏ, nốt sẩn:

1. Càng nhẹ tay càng tốt
   Nếu thấy khăn ướt làm bé xót, hãy chuyển sang chỉ dùng nước ấm và khăn vải mềm.

2. Bôi lớp kem kẽm oxyd dày hơn

   • Mỗi lần thay tã, bôi một lớp dày, nhìn rõ trên da
   • Không cần kỳ cọ để lau sạch hết lớp kem cũ, chỉ nhẹ nhàng lau phần dính bẩn, sau đó bôi chồng thêm lớp mới lên

   Kẽm oxyd là thành phần quan trọng nhất trong kem chống hăm tã trung bình vì tạo một hàng rào bền vững.

3. Tối đa hóa thời gian «tắm không khí»
   Cho bé:

   • Nhiều lần nằm không tã mỗi ngày, mỗi lần 15 – 20 phút trên tấm lót chống thấm hoặc khăn tắm to
   • Nếu bé thích nằm sấp, có thể cho bé tập tummy time không tã, chỉ cần lót kỹ phía dưới

4. Thay tã dày hơn
   Khi bé đang hăm tã trung bình, cố gắng thay tã khoảng mỗi 2 giờ một lần, kể cả khi mới chỉ hơi ẩm.

Với chế độ chăm như vậy, thường sau 2 – 3 ngày bạn sẽ thấy vùng hăm tã mẩn đỏ giảm dần.

Cách trị hăm tã nặng

Nếu da đã trầy, phỏng, rướm máu, hoặc bé rất đau:

1. Ngưng ngay các sản phẩm có thể gây kích ứng
   Không dùng khăn ướt có mùi, sữa tắm thơm, lotion, nước tắm bọt.

2. Rửa bằng nước và vải mềm / bông gòn
   Nếu bé rất đau, thay vì lau, bạn có thể dùng chai bóp (chai nhựa sạch) đổ nước ấm nhẹ nhàng tráng qua vùng tã, hạn chế chạm trực tiếp.

3. Bôi lớp bảo vệ dày

   • Kem kẽm oxyd hoặc petroleum jelly vẫn có tác dụng bảo vệ vùng da hăm tã nặng
   • Nên bôi bằng tay sạch, chấm và tán nhẹ, không miết mạnh

4. Cho bé thoáng tã càng nhiều càng tốt
   Nếu sắp xếp được, mỗi ngày cho bé nằm không tã vài lần, mỗi lần khoảng 20 phút.

5. Theo dõi dấu hiệu nhiễm khuẩn hoặc nhiễm nấm
   Lưu ý các biểu hiện:

   • Vùng da đỏ tươi, ranh giới rõ
   • Quanh mảng hăm chính có nhiều nốt đỏ nhỏ li ti như «vệ tinh»
   • Nếp gấp bẹn, mông đỏ bóng, nhìn rất rát

   Hình ảnh này rất điển hình cho hăm tã do nấm Candida, nhất là sau khi bé dùng kháng sinh. Khi đó chỉ kem chống hăm thông thường thường không đủ.

Nếu nghi ngờ hăm tã do nấm, bác sĩ Nhi hoặc bác sĩ Da liễu sẽ có thể kê kem chống nấm đặc trị. Loại này khác với kem chống hăm thông thường và tác động trực tiếp lên nấm.

Chọn kem chống hăm tã phù hợp

Ra hiệu thuốc sẽ thấy hàng dài các loại kem chống hăm, rất dễ rối. Thực ra, bạn chỉ cần 1 – 2 loại phù hợp với da bé và mức độ hăm tã.

Kem chứa kẽm oxyd

Phù hợp cho:

• Phòng ngừa hằng ngày
• Hăm tã nhẹ đến trung bình

Tác dụng:

• Tạo lớp màng chắn giữa da và ẩm ướt
• Bám tốt, không trôi nhanh khi bé tè, ị
• Giúp làm dịu da kích ứng

Nên chọn:

• Tỷ lệ kẽm oxyd tương đối cao
• Không hương liệu, không cồn

Petroleum jelly (mỡ khoáng)

Phù hợp:

• Bảo vệ hằng ngày cho vùng da dễ ửng đỏ
• Bôi phủ ngoài một lớp kem khác nếu bé đi tiểu nhiều, tã rất ẩm

Ưu điểm: đơn giản, giá phải chăng, an toàn, là hàng rào vật lý khá hiệu quả.

Kem chống nấm

Cần dùng khi:

• Hăm tã do nấm, đặc biệt sau đợt dùng kháng sinh hoặc khi thấy từng mảng đỏ tươi có nốt «vệ tinh» xung quanh

Đa số là thuốc kê đơn. Không nên dùng tràn lan để phòng ngừa, chỉ dùng khi bác sĩ chẩn đoán hăm tã do nấm.

Nên tránh những gì?

Khi con đang hăm tã:

• Tránh sản phẩm có hương liệu, cồn
• Không bôi tinh dầu nguyên chất, dầu gió, dầu nóng lên da bé
• Cẩn thận với sản phẩm dưỡng da dành cho người lớn dù ghi là «nhẹ dịu»

Nguyên tắc chung: càng đơn giản, ít thành phần, không mùi càng an toàn cho da trẻ sơ sinh.

«Tắm không khí»: cho bé nằm không tã mà không quá «bừa bộn»

«Tắm không khí» hiểu đơn giản là cho bé nằm không mang tã để da vùng mông, bẹn được thở và khô tự nhiên, một trong những cách chăm sóc hăm tã hiệu quả.

Chuẩn bị thế nào?

• Trải tấm lót chống thấm hoặc khăn trải giường cũ xuống giường hoặc sàn sạch
• Lót thêm một khăn xô / khăn nhỏ bên trên để dễ thay nếu bé tè
• Chuẩn bị sẵn khăn ướt, khăn vải, tã sạch ngay gần đó

Bao lâu và bao nhiêu lần một ngày?

• Mỗi lần khoảng 15 – 20 phút là hợp lý
• Khi bé đang bị hăm tã, cố gắng cho bé «tắm không khí» 2 – 3 lần mỗi ngày
• Nếu bận, chỉ cần 5 phút sau mỗi lần thay tã cũng tốt hơn là không

Thỉnh thoảng bé «tè bậy» ra chiếu, ra khăn là chuyện rất bình thường. Một chút giặt giũ thêm đổi lại da bé nhanh hết hăm tã, đáng để cố gắng trong vài ngày.

Hăm tã kéo dài bao lâu?

Thời gian hết hăm tã phụ thuộc vào nguyên nhân và cách chăm sóc:

• Hăm tã nhẹ: thường dịu đi trong 24 – 48 giờ
• Hăm tã trung bình: cần khoảng 2 – 4 ngày chăm sóc tích cực
• Hăm tã do nấm: có thể cần 5 – 7 ngày hoặc lâu hơn, nhất là nếu bé vẫn đang dùng kháng sinh
• Hăm tã nặng, có trợt loét: có thể mất một tuần hoặc hơn để da lành hẳn

Nếu sau 3 ngày chăm sóc cẩn thận mà triệu chứng hăm tã không cải thiện chút nào, nên cho bé đi khám.

Khi nào cần đưa bé đi khám bác sĩ?

Phần lớn hăm tã có thể xử lý tại nhà. Tuy nhiên, bạn nên đưa bé đến bác sĩ Nhi, bác sĩ Da liễu hoặc cơ sở y tế gần nhất nếu:

• Không cải thiện sau 3 ngày đã chăm sóc, thay tã thường xuyên và bôi kem chống hăm đúng cách
• Xuất hiện bọng nước, mài vàng, mủ, nghi ngờ hăm tã có mủ
• Có chảy máu, vùng da rộng bị trợt, loét
• Bé sốt, mệt, bỏ bú, ngủ li bì bất thường
• Vùng hăm lan ra ngoài vùng đóng tã, lên bụng, đùi, lưng
• Dấu hiệu hăm tã do nấm rõ rệt mà sau vài ngày bôi kem chống nấm theo chỉ định (nếu đã khám) vẫn không đỡ

Luôn lắng nghe cảm giác của chính mình. Nếu bạn thấy phát ban trông «khác thường», bé đau nhiều, khóc dai dẳng, hoặc đơn giản là bạn lo lắng, việc cho bé đi khám là hoàn toàn cần thiết.

Hăm tã nhìn thì đáng sợ, nhưng đa số có thể kiểm soát tốt nếu bình tĩnh, làm từng bước: giữ da sạch, khô, dùng kem chống hăm tạo lớp bảo vệ, cho bé «tắm không khí» thường xuyên và nhận biết sớm lúc cần tới bác sĩ. Khi đã quen, bạn sẽ có một «routine» chăm sóc hăm tã phù hợp với bé nhà mình, để hăm tã chỉ còn là chuyện vặt, xuất hiện thoáng qua rồi biến mất nhanh chóng.