Nứt núm vú khi cho con bú: Nguyên nhân, cách phòng và chữa thực tế
Cho con bú về cơ bản phải là dễ chịu. Có thể mệt, thiếu ngủ, tê cả lưng, nhưng không nên là cảm giác «đầu vú như bị châm lửa» mỗi lần bé ngậm. Nếu bạn đang bị nứt núm vú, đầu ti bị chảy máu khi cho con bú, hoặc đau nhói như dao cắt mỗi lần bé bú, điều đó không có nghĩa là bạn yếu, hay bạn cho bú sai, và càng không phải chỉ mình bạn gặp phải.
Điều bạn có thể làm là tìm đúng nguyên nhân gây tổn thương, rồi hỗ trợ cơ thể tự lành. Bài viết này là một hướng dẫn thực tế, dễ áp dụng về cách phòng ngừa và cách chữa nứt núm vú khi cho con bú, không phán xét và không rối rắm.
Vì sao bị nứt núm vú khi cho con bú
Đa số trường hợp đau đầu ti khi cho con bú, nứt đầu ti không phải vì «da nhũ hoa quá mỏng» hay «đầu ti không hợp cho bú mẹ». Nguyên nhân phổ biến là do cơ học - cách bé bú lên bầu vú.
Nguyên nhân hay gặp nhất: ngậm vú chưa đúng
Lý do số một gây đau và nứt đầu ti khi cho con bú chính là ngậm vú sai / bắt vú chưa đúng cách.
Khi bé chỉ mút vào mỗi đầu ti, không há to miệng để ngậm sâu cả quầng vú, đầu ti sẽ bị cọ xát, bị kéo, bị ép giữa lợi mỗi lần bé mút. Lâu dần, ma sát và đè ép liên tục khiến:
- Vài ngày đầu thấy đau rát đầu ti
- Sau đó xuất hiện vết nứt, chảy máu, đầu ti sau bú bị bẹp, méo, hoặc trông như thỏi son bị vát
Ngậm vú đúng là khi miệng bé làm việc chủ yếu trên bầu vú, không phải «nghiến» vào đầu ti.
Các nguyên nhân khác gây nứt núm vú
Có khi nhìn từ ngoài thì tư thế và ngậm vú có vẻ ổn, nhưng vẫn đau. Lúc đó thường có thêm yếu tố khác đi kèm.
1. Dính lưỡi trẻ sơ sinh
Dính lưỡi trẻ sơ sinh (ankyloglossia) là tình trạng dây thắng lưỡi quá ngắn hoặc dày, làm lưỡi bé khó nâng lên hoặc thè ra ngoài.
Dấu hiệu dính lưỡi có thể ảnh hưởng đến việc bú mẹ:
- Bé khó giữ ngậm vú, hay tuột khỏi vú
- Bé bú phát ra tiếng tặc tặc, chóp chép liên tục
- Bé rất hay nuốt hơi, đầy bụng, xì hơi nhiều
- Tăng cân kém dù bú rất lâu và rất thường xuyên
- Đầu ti sau bú bị bẹt, có vết hằn, nếp gấp dọc đầu ti
- Bạn đau đầu ti dai dẳng quá một tuần đầu sau sinh
Dính lưỡi không có nghĩa là không bú mẹ được, nhưng nhiều trường hợp cần được bác sĩ nhi, bác sĩ tai mũi họng hoặc chuyên gia tư vấn bú mẹ đánh giá và cân nhắc cắt thắng lưỡi.
2. Kích thước phễu máy hút sữa
Nếu bạn dùng máy hút sữa, kích thước phễu máy hút sữa không phù hợp cũng có thể gây nứt núm vú và cảm giác đau sâu như bầm tím.
Gợi ý cho thấy phễu đang không đúng cỡ:
- Rất nhiều phần quầng vú bị hút vào ống phễu (thường là phễu quá to)
- Đầu ti cọ sát vào thành ống khi hút (thường là phễu quá nhỏ)
- Xuất hiện vết phồng rộp dạng vòng tròn hoặc nứt đúng rìa giữa đầu ti và quầng vú
- Càng hút càng đau đầu ti, dù lực hút không quá mạnh
Chọn kích thước phễu không nên áng chừng. Bạn có thể nhờ nữ hộ sinh, điều dưỡng khoa Sơ sinh, hoặc chuyên gia IBCLC ở các bệnh viện phụ sản lớn, các phòng khám sữa mẹ tư vấn, nhiều nơi có hỗ trợ online qua hình ảnh.
3. Nhiễm nấm candida ở vú (tưa vú)
Nứt núm vú đôi khi kèm theo nhiễm nấm candida ở vú (thrush). Đây là nhiễm nấm men, da nhìn không nhất thiết phải rách mới bị.
Triệu chứng thường gặp:
- Cảm giác bỏng rát, đau nhói đầu ti khi bé bú và đau tăng sau khi bé ngưng bú
- Đau lan sâu vào trong bầu vú
- Đầu ti bóng, đỏ tươi hoặc hồng đậm hơn bình thường
- Ngứa hoặc cực kỳ nhạy cảm, chỉ chạm áo cũng xót
- Bé có thể có mảng trắng trong miệng khó lau sạch, hoặc hăm tã đỏ tươi, quanh có nhiều chấm đỏ nhỏ
Nhiễm nấm cần điều trị chống nấm cho cả mẹ và bé cùng lúc. Chỉ bôi thuốc cho mẹ hoặc chỉ cho bé sẽ dễ tái đi tái lại.
4. Da khô và kích ứng
Rửa đầu ti nhiều lần trong ngày, dùng xà phòng, nước nóng, hoặc ở phòng điều hòa quá khô đều có thể làm da vùng núm vú bị khô, dễ nứt.
Bạn có thể thấy:
- Da bong vảy mịn quanh đầu ti
- Cảm giác căng kéo, khô rít
- Vết nứt giống môi khô nứt nẻ hơn là vết rách sâu
Lúc này, chăm sóc nhẹ nhàng và giữ ẩm đúng cách thường đủ cải thiện khá nhanh.
Phòng vẫn tốt hơn chữa: ngăn nứt trước khi xuất hiện
Nứt núm vú có thể lành, nhưng phòng ngừa tổn thương mới luôn đơn giản và nhanh hơn. Hãy nghĩ theo hướng: bảo vệ da, trong khi bé dần học bú hiệu quả hơn.
Bắt vú đúng cách, ngậm vú sâu
Ngậm vú đúng cách khi cho con bú là chìa khóa quan trọng nhất để phòng đau đầu ti và nứt đầu vú.
Một số mẹo thực hành bạn có thể áp dụng ngay:
-
Đặt mũi bé ngang với đầu ti
Ẵm bé sao cho mũi bé ngang hàng với đầu ti, không phải miệng ngang đầu ti. Tư thế này khuyến khích bé hơi ngửa đầu ra sau, há miệng to, thay vì gập cổ chồm vào chỉ mút phần chóp. -
Chờ bé há miệng thật to
Dùng đầu ti chạm nhẹ lên môi trên của bé. Khi bé há to như ngáp, đưa bé vào bầu vú (không kéo vú dúi vào miệng bé). -
Quan sát môi bé
Cả môi trên và môi dưới nên be ra ngoài, giống miệng cá. Nếu môi bị cuộn vào trong, bạn có thể nhẹ nhàng lật môi ra bằng ngón tay sạch. -
Ngậm vú không đối xứng
Ngậm vú đúng thường là bé sẽ ngậm nhiều quầng vú phía dưới đầu ti hơn phía trên. Để làm được, hãy hướng đầu ti chếch lên vòm miệng, cho cằm bé áp vào vú trước rồi mới để đầu ti trượt vào. -
Cằm chạm vú, mũi tương đối thoáng
Cằm bé nên dính sát vào vú. Mũi có thể chạm nhẹ vú nhưng không bị vùi sâu. Nếu mũi bị vùi mà cằm lại cách xa vú, thường là ngậm nông. -
Không nghe tiếng tặc tặc liên tục
Nhịp bú lý tưởng là bú - nuốt - thở đều đặn. Bé bú phát ra tiếng tặc tặc thường nghĩa là bé mất hút chân không liên tục, hay gặp trong trường hợp ngậm nông hoặc có vấn đề về lưỡi. -
Đau không nên kéo dài suốt cữ bú
Vài giây đầu cảm giác căng, tức có thể chấp nhận được, nhất là những ngày đầu sau sinh. Nhưng nếu đau vẫn sắc nhọn, rát buốt, hoặc tăng dần trong lúc bé bú, đó không phải là thứ bạn cần «chịu đựng cho quen».
Nếu sau khoảng 10 giây mà mức đau vẫn trên 3/10, tốt hơn là tách ngậm, cho ngậm lại. Có thể hơi mất công lúc đầu, nhưng sẽ tránh được cả tuần, cả tháng nứt nẻ.
Cách tách ngậm khi cho con bú đúng, không làm rách da
Tuyệt đối tránh kéo bé ra khỏi vú khi bé đang ngậm chặt. Lực giật đột ngột đó rất dễ làm rách da ở vết nứt.
Để tách ngậm an toàn:
- Luồn một ngón tay sạch vào khóe miệng bé, giữa hai hàm
- Bạn sẽ nghe hoặc cảm nhận được tiếng «tách» nhỏ khi bé nhả chân không
- Khi hút chân không đã mất, nhẹ nhàng nhấc bé ra khỏi vú
Chỉ một thao tác nhỏ nhưng bảo vệ đầu ti mỗi lần cho bú.
Thói quen chăm sóc đầu ti nhẹ nhàng
Không cần chăm sóc cầu kỳ nhưng vài bước nhỏ có thể giảm rõ rệt nguy cơ khô nứt đầu vú.
1. Để đầu ti khô thoáng sau bú
Độ ẩm bị «ủ» liên tục trong áo ngực, miếng lót sữa có thể làm da bị mềm nhũn, dễ tổn thương.
Sau mỗi cữ bú:
- Có thể lau nhẹ sữa thừa bằng khăn mềm, sạch
- Để đầu vú tiếp xúc không khí vài phút
- Nếu có điều kiện, mỗi ngày nên có khoảng thời gian không mặc áo ngực hoặc chỉ mặc áo cotton rộng, thoáng
2. Dùng chính sữa mẹ để hỗ trợ lành da
Một lớp sữa mẹ vắt ra bôi lên đầu ti có thể:
- Giữ ẩm nhẹ cho da, giúp quá trình lành vết nứt tốt hơn
- Cung cấp kháng thể tự nhiên, giảm nguy cơ nhiễm trùng
Cách làm: cuối cữ bú, vắt tay vài giọt sữa, thoa nhẹ lên cả đầu ti và quầng vú, để khô tự nhiên.
3. Chọn kem dưỡng núm vú phù hợp
Bạn có thể dùng:
- Lanolin y tế tinh khiết
- Hoặc son/kem dưỡng núm vú dành riêng cho mẹ cho con bú, loại không cần lau sạch trước khi cho bé bú
Mỗi lần bôi chỉ cần lượng nhỏ bằng hạt đậu sau mỗi cữ bú hoặc hút sữa. Mục tiêu là tạo lớp ẩm mỏng, không phải phủ dày bết dính.
4. Tránh dùng xà phòng lên đầu ti
Xà phòng và sữa tắm lấy đi lớp dầu tự nhiên của da, khiến vùng núm vú khô và dễ nứt.
Chăm sóc hàng ngày:
- Khi tắm, chỉ cần để nước ấm chảy qua bầu vú là đủ
- Tránh chà xát, tránh đổ trực tiếp sữa tắm, xà phòng lên đầu ti
- Lau khô nhẹ nhàng bằng khăn mềm, thấm, không chà mạnh
Xử trí nứt núm vú: làm sao để vết nứt mau lành
Nếu bạn đã bị nứt đầu ti khi cho con bú, đa số trường hợp vẫn có thể tiếp tục cho bú. Sữa mẹ vẫn an toàn, ngay cả khi có một ít máu lẫn trong sữa.
Mục tiêu bây giờ là: giảm đau, bảo vệ vùng da tổn thương và tạo điều kiện cho da lành lại, đồng thời vẫn duy trì sữa cho bé.
Nứt đầu ti có nên tiếp tục cho con bú?
Hầu hết trường hợp là có thể, và nên nếu chịu được:
- Giữ được lượng sữa, giảm nguy cơ tắc tia, áp xe
- Bé vẫn nhận được sữa mẹ, không cần cai sớm
- Khi cải thiện được ngậm vú, nhiều mẹ thấy cữ bú đỡ đau hẳn
Nếu mỗi lần cho bú bạn thấy sợ đến phát khóc, đó là tín hiệu bạn cần thêm hỗ trợ, không phải là bạn «kém» hay «không biết cho con bú».
Kế hoạch chăm sóc từng bước
Một số bước thực tế giúp cách chữa nứt núm vú hiệu quả nhất trong khả năng lành da tự nhiên:
1. Sửa ngậm vú trong mọi cữ bú
Da sẽ khó lành nếu nguyên nhân gây rách vẫn lặp lại liên tục.
Vì vậy:
- Lưu ý đầy đủ các bước bắt vú đúng cách ở trên
- Nếu đau nhói, đầu ti bị kẹp, hãy tách ngậm và cho bú lại
- Thử các tư thế bế khác nhau (bóng bầu dục, ôm nôi chéo, cho bú nằm, cho bú nằm ngả lưng) để tìm tư thế ít đau nhất
Chỉ cần cải thiện dù chút ít độ sâu của ngậm vú là ma sát lên vết nứt đã giảm đáng kể.
2. Giữ ẩm hợp lý cho vết nứt (moist wound healing)
Vết nứt lành nhanh hơn khi môi trường hơi ẩm, không khô căng bong vảy.
Để hỗ trợ lành vết thương trong môi trường ẩm:
- Sau mỗi cữ bú, vắt vài giọt sữa mẹ bôi lên đầu ti
- Khi da vẫn còn hơi ẩm sữa, bôi thêm một lớp mỏng lanolin hoặc kem dưỡng núm vú
- Dùng miếng lót sữa mềm, không dính vào vết thương, thay ngay khi ướt sữa
Tránh để vết nứt khô căng, nứt toác rồi lại rách mỗi lần da căng ra, sẽ rất lâu lành.
3. Dùng miếng gel lạnh (hydrogel) giữa các cữ bú
Miếng gel đầu ti (hydrogel) có thể mang lại cảm giác mát dịu, rất dễ chịu cho đầu ti nóng rát.
Cách dùng:
- Bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh để tăng hiệu ứng làm dịu
- Đặt trực tiếp lên đầu ti, quầng vú giữa các cữ bú
- Làm theo hướng dẫn sản phẩm về việc rửa sạch vùng da trước khi cho bú
Không bắt buộc phải có, nhưng khá nhiều mẹ chia sẻ đó là «cứu tinh» trong tuần đầu đau rát.
4. Thay đổi tư thế cho bú để đổi điểm tỳ lên đầu ti
Mỗi tư thế cho bú sẽ khiến miệng bé tỳ vào một vùng hơi khác trên đầu ti, quầng vú. Điều này giúp không «mài» đúng một chỗ nứt mãi.
Bạn có thể:
- Một cữ dùng ôm nôi bên phải, cữ sau đổi sang bóng bầu dục
- Ban đêm ưu tiên tư thế nằm nghiêng để mẹ đỡ căng thẳng, thư giãn hơn
- Thử tư thế mẹ nửa nằm nửa ngả, bé nằm trên người mẹ để bé chủ động ngậm sâu hơn
Cứ hình dung giống như khi bị phồng rộp chân, bạn đổi loại giày để tránh chỗ phồng bị cọ đúng một điểm suốt.
5. Tạm thời ưu tiên hút sữa bên vú tổn thương nặng
Nếu một bên đầu ti bị nứt sâu, đau đến mức không thể chịu nổi khi bé bú trực tiếp, bạn có thể:
- Cho bé bú trực tiếp bên ít đau hơn
- Bên đau hơn thì dùng máy hút sữa, với kích thước phễu phù hợp, lực hút nhẹ vừa phải
- Sữa hút ra có thể cho bé uống bằng cốc, thìa, hoặc bình theo phương pháp bú bình kiểu bú mẹ (paced bottle) nếu cần
Đây nên là giải pháp tạm thời, chỉ vài ngày đến khi bạn được hỗ trợ sửa ngậm vú. Về lâu dài, đa số mẹ vẫn muốn bé bú trực tiếp cả hai bên.
6. Giảm đau hợp lý
Bạn không cần phải «chịu đựng cho con» trong im lặng.
Trao đổi với bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc nhân viên y tế về:
- Dùng paracetamol hoặc ibuprofen liều an toàn khi cho con bú
- Đắp lạnh (túi lạnh bọc khăn mỏng) lên bầu vú giữa các cữ bú để bớt sưng đau
Nếu kèm theo sốt, đau nhức như bị cảm, một mảng vú đỏ nóng, đau tăng khi ấn, hãy đi khám sớm để loại trừ viêm tuyến vú.
Nhận biết nhiễm nấm candida ở vú: khi không chỉ là vết nứt
Đôi khi bạn đã chăm vết nứt rất kỹ, sửa ngậm vú tốt, nhưng vẫn thấy cảm giác bỏng rát như lửa đốt. Lúc đó nên nghĩ tới khả năng nhiễm nấm candida ở vú.
Các dấu hiệu gợi ý:
- Đau rát, bỏng hoặc đau nhói kéo dài tới hàng chục phút, thậm chí 1 giờ sau cữ bú
- Cảm giác đau sâu trong bầu vú, không chỉ đau bề mặt da
- Đầu ti bóng, đỏ tươi hoặc đỏ sẫm, kèm ngứa hoặc xót
- Cực kỳ nhạy cảm với áo quần, chỉ chạm nhẹ cũng thấy rát
- Không cải thiện dù ngậm vú đã tốt, da được chăm sóc đúng cách
Ở bé, để ý:
- Mảng trắng bên trong má, lợi, lưỡi, lau nhẹ không sạch
- Bé bú khó chịu, hay nhả vú, quấy khóc
- Hăm tã đỏ tươi, rìa có nhiều chấm đỏ nhỏ li ti
Nấm candida khi đã rõ triệu chứng thì khó tự hết.
Bạn và bé cần được điều trị chống nấm đồng thời, thường gồm:
- Thuốc bôi chống nấm cho đầu ti, quầng vú
- Gel hoặc giọt chống nấm bôi/nhỏ trong miệng cho bé
- Một số trường hợp phải dùng thuốc uống chống nấm cho mẹ nếu nghi ngờ nấm lan sâu vào ống tuyến sữa
Nếu nghi nhiễm nấm, nên liên hệ bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc chuyên gia tư vấn bú mẹ, tránh tự ý bôi nhiều loại kem, nhất là kem corticoid, vì có thể làm nấm bùng phát mạnh hơn nếu dùng không đúng.
Khi nào cần gặp chuyên gia tư vấn bú mẹ
Có những lúc tự mày mò vẫn không đủ. Đó không phải là thất bại, mà đơn giản là bạn cần và xứng đáng được hỗ trợ trực tiếp, 1–1.
Hãy cân nhắc gặp chuyên gia tư vấn bú mẹ (IBCLC) hoặc các điểm tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ nếu:
- Đau đầu ti vẫn kéo dài sau tuần đầu dù bạn đã chỉnh ngậm vú
- Núm vú nứt sâu, chảy máu, đóng vảy nhiều ngày không cải thiện
- Bé rất khó ngậm vú, hay tuột, bú cả tiếng vẫn không no
- Bạn nghi dính lưỡi trẻ sơ sinh, nghe nhiều tiếng tặc tặc, hoặc nghi bé bú không hiệu quả
- Bạn nghi ngờ nhiễm nấm candida ở vú mà chưa biết nên điều trị thế nào
- Hút sữa rất đau, hoặc càng hút đầu ti càng nứt, nghi do kích thước phễu máy hút sữa không phù hợp
Tại Việt Nam, bạn có thể:
- Nhờ tư vấn tại khoa Sơ sinh, khoa Sản các bệnh viện phụ sản, bệnh viện đa khoa lớn
- Liên hệ các phòng khám sữa mẹ, chuyên gia tư vấn bú mẹ được đào tạo chuẩn IBCLC hoặc các khóa tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ
- Tham gia các nhóm hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ uy tín, nhờ giới thiệu bác sĩ/nữ hộ sinh/chuyên gia tin cậy
- Một số bệnh viện, phòng khám có dịch vụ tư vấn online qua video, rất thuận tiện nếu bạn mới sinh, khó di chuyển
Lời kết: Cho con bú không phải là «chịu đựng»
Cho con bú không nên là một hình phạt. Một chút căng kéo, nhạy cảm ở những ngày rất sớm có thể là bình thường trong lúc đầu ti làm quen với việc bị kích thích nhiều hơn. Nhưng đau nhói, bỏng rát, kéo dài, đặc biệt là kèm nứt núm vú là dấu hiệu cần điều chỉnh.
Tóm tắt lại những điểm quan trọng:
- Phần lớn nứt đầu vú xuất phát từ ngậm vú sai / bắt vú chưa đúng cách, nên hãy bắt đầu từ việc chỉnh ngậm vú
- Khi cho bú, cố gắng đảm bảo: miệng bé há to, môi be ra ngoài, cằm áp vào vú, bé ngậm nhiều quầng vú phía dưới hơn phía trên, không có tiếng tặc tặc, không đau kéo dài suốt cữ bú
- Luôn tách ngậm đúng cách bằng ngón tay, tuyệt đối không giật bé khỏi vú
- Duy trì chăm sóc đầu ti đơn giản: để khô thoáng, bôi chút sữa mẹ, thêm lớp lanolin hoặc kem dưỡng núm vú, tránh xà phòng
- Khi đã bị nứt, vẫn có thể cho bú nếu chịu được, kết hợp giữ ẩm cho vết nứt, dùng miếng gel đầu ti, đổi tư thế bú, và tạm thời hút sữa bên đau nhiều nếu cần
- Học cách nhận biết nhiễm nấm candida ở vú và đưa cả mẹ lẫn bé đi khám nếu nghi ngờ
- Tìm đến chuyên gia tư vấn bú mẹ nếu đau hoặc tổn thương chưa cải thiện sau tuần đầu, hoặc bạn nghi ngờ dính lưỡi, ngậm vú sai, hay vấn đề với máy hút sữa
Bạn đang làm một việc rất lớn cho con mình. Nhưng chính bạn cũng cần được chăm sóc để hành trình đó bớt đau, bớt cô đơn. Với vài điều chỉnh nhỏ và sự hỗ trợ phù hợp, nứt núm vú hoàn toàn có thể lành, và việc cho con bú có thể trở lại đúng bản chất vốn có của nó: gần gũi, yên ả, và phần lớn là không đau.
Chúng tôi, với tư cách là nhà phát triển ứng dụng Erby, từ chối mọi trách nhiệm đối với bất kỳ quyết định nào bạn đưa ra dựa trên thông tin này, thông tin này chỉ được cung cấp cho mục đích thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên y tế cá nhân.
