Phát triển giác quan trẻ sơ sinh trong những tuần đầu: thị lực, thính giác, xúc giác
Những tuần đầu sau sinh đôi khi giống như bạn đang sống chung với một vị khách tí hon, bí ẩn từ hành tinh khác. Bé nhìn xuyên qua bạn, giật mình vì những tiếng động lặt vặt, có âm thì bé lập tức dịu lại, có âm lại làm bé òa khóc. Nhiều đêm bồng con đi đi lại lại, bạn có thể tự hỏi: Lúc này bé nhìn và nghe được gì vậy? Bé có nhận ra mình không?
Câu trả lời là có. Thế giới của trẻ sơ sinh nhỏ hơn, mềm hơn thế giới của bạn, nhưng đã rất phong phú về cảm giác. Phát triển giác quan trẻ sơ sinh diễn ra từng phút, và bạn chính là trung tâm của cả vũ trụ đó.
Bài viết này sẽ cùng bạn đi qua những điều bé có thể nhìn, nghe, chạm, ngửi trong những tuần đầu, và cách hỗ trợ bé một cách nhẹ nhàng, tự nhiên, không biến nó thành dự án hay cuộc trình diễn. Chỉ là những điều giản dị mỗi ngày.
Thị lực trẻ sơ sinh: Trẻ sơ sinh nhìn thấy gì?
Khoảng cách nhìn của trẻ sơ sinh: 20–30 cm
Mắt trẻ sơ sinh nhìn được ít hơn ta tưởng, nhưng lại rất «chọn lọc». Trong những tuần đầu, bé nhìn rõ nhất ở khoảng 20–30 cm. Đó chính là khoảng cách từ ngực mẹ đến khuôn mặt mẹ khi cho bú.
Nghĩa là mỗi lần bạn bế bé cho bú, mặt bạn đang nằm đúng vùng trẻ sơ sinh khoảng cách nhìn tốt nhất. Nghe rất «thiết kế sẵn» phải không?
Ngoài khoảng 20–30 cm đó:
- Mọi thứ trở nên rất mờ.
- Thế giới như phủ một lớp sương, ít chi tiết.
- Bé chưa thể nhìn rõ bên kia phòng hay xa hơn.
Nếu bạn thắc mắc trẻ sơ sinh nhìn thấy gì, cứ hình dung thế này: bé nhìn đủ rõ để nhận được những mảng hình lớn, độ tương phản mạnh ở gần, nhưng chưa phân biệt được mấy cuốn sách ở giá xa hay hoa văn nhỏ li ti.
Độ tương phản là số 1: đen - trắng và họa tiết đậm
Trong những tuần đầu, bé rất khó phân biệt những tông màu nhạt, gần giống nhau. Phòng ngủ pastel rất xinh trong mắt người lớn, nhưng với bé, chỉ là những «mảng màu dịu».
Thứ mắt trẻ sơ sinh nhìn tốt nhất:
- Độ tương phản mạnh - đen và trắng, xanh đậm và trắng.
- Họa tiết đơn giản - sọc, caro, chấm tròn to.
- Đường nét rõ ràng - đồ vật nổi bật hẳn so với nền.
Vì vậy đồ chơi tương phản cho trẻ sơ sinh, như thẻ đen trắng, treo nôi trắng - đen… được rất nhiều bố mẹ Việt dùng, không phải vì «theo trend» mà vì mắt bé thực sự dễ bám vào những hình ảnh tương phản mạnh hơn những màu nhạt.
Bạn không nhất thiết phải sắm cả núi đồ chơi:
- Một chiếc khăn lau bếp sọc đen trắng treo cạnh chỗ thay tã.
- Chiếc áo có họa tiết rõ ràng bạn mặc khi cho bú.
- Một tấm hình đen trắng đơn giản dựng cạnh nôi.
Những thứ rất đời thường, giá rẻ, vẫn hỗ trợ tốt kích thích thị giác trẻ sơ sinh.
Khuôn mặt là «cảnh đẹp» bé thích nhất
Con người vốn sinh ra để kết nối. Ngay từ khi còn rất nhỏ, trẻ sơ sinh thích nhìn mặt mẹ và mặt người hơn bất cứ đồ vật nào khác.
Các nghiên cứu của Trường Đại học Y Hà Nội, Bệnh viện Phụ sản Trung ương và nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới cho thấy: chỉ vài giờ sau sinh, bé đã nhìn lâu hơn vào những hình giống khuôn mặt so với hình ngẫu nhiên. Với bé, một bức vẽ đơn giản có hai chấm và một nét cong còn thú vị hơn một hình trừu tượng phức tạp.
Trong những tuần đầu:
- Bé nhìn thấy mắt, mũi, miệng của bạn như những mảng lớn.
- Bé thường «dán mắt» vào đôi mắt bạn hoặc viền khuôn mặt bạn.
- Bé có thể đang nhìn bạn rồi lại quay đi, một lúc sau lại quay lại. Đó không phải là chán bạn, mà là não bé cần nghỉ.
Cách rất đơn giản để hỗ trợ phát triển giác quan trẻ sơ sinh:
- Bế bé mặt đối mặt, cách khoảng 20–30 cm.
- Để bé nhìn bạn khi bú, ợ hơi, ôm ấp.
- Chậm lại, cho bé thời gian. Những cái nhìn chằm chằm, lâu, rất «tốn sức» với bé.
Trẻ sơ sinh theo dõi vật di chuyển như thế nào?
Khoảng tuần đầu - tuần thứ hai, nhiều bé đã bắt đầu có phản ứng theo dõi vật di chuyển rất cơ bản.
Bé chưa thể nhìn theo một thứ chạy vụt qua. Nhưng chuyển động chậm, nhẹ thì có thể.
Bạn có thể thử:
- Giữ một tấm thẻ đen trắng hoặc khuôn mặt bạn cách bé 20–30 cm.
- Từ từ di chuyển sang một bên vài cm.
- Quan sát xem mắt bé có giật nhẹ, cố gắng đi theo không.
Trẻ sơ sinh theo dõi vật di chuyển thường tốt nhất:
- Theo chiều ngang, từ trái sang phải hoặc ngược lại.
- Ở khoảng cách gần, không quá cao hoặc quá thấp.
- Trong thời gian rất ngắn, sau đó bé mỏi, quay đi.
Nếu bé không theo dõi mỗi lần bạn thử, đừng lo. Bé vẫn đang làm quen. Hãy coi đây là một lời mời nhẹ nhàng, không phải «bài kiểm tra» bé bắt buộc phải vượt qua.
Trẻ sơ sinh thấy màu gì?
Khả năng nhìn màu đến từ từ, không phải bật lên một cái là đủ cả. Lúc mới sinh, bé chủ yếu nhìn thế giới bằng các tông xám, đen, trắng, một ít nhạy cảm với màu đang dần được «bật công tắc».
Những gì ta biết về trẻ sơ sinh thấy màu gì:
- Đỏ thường là màu đầu tiên bé phân biệt rõ hơn một chút.
- Vài tuần sau, bé bắt đầu nhận ra những màu mạnh khác như xanh lá, vàng.
- Màu pastel và những màu quá giống nhau thì giai đoạn đầu rất khó phân biệt.
Vậy nên, trong những tuần đầu, nếu bạn muốn bé «thấy màu»:
- Dùng đồ vật màu đỏ đậm - quyển sách, quả bóng, món đồ nhỏ.
- Ưu tiên đồ chơi có các mảng màu rõ ràng, không phải tông màu nhạt hòa lẫn.
Không cần gấp gáp «dạy màu». Thị giác màu sẽ tự phát triển. Việc của bạn chỉ là đừng để thế giới của bé toàn một màu be nhạt, ít điểm nhấn.
Thính giác trẻ sơ sinh: Trẻ sơ sinh nghe được không?
Tai bé phát triển khá tốt ngay khi chào đời
Khác với mắt, thính giác trẻ sơ sinh khi sinh ra đã khá hoàn chỉnh. Nhiều tháng cuối thai kỳ, bé đã nghe được âm thanh qua nước ối và cơ thể mẹ.
Ngay từ lúc mới sinh, đa số trẻ sơ sinh đã có thể:
- Nghe giọng nói và âm thanh sinh hoạt hàng ngày.
- Nhận ra sự thay đổi về cao độ và nhịp điệu.
- Phản ứng khác nhau với tiếng ồn nhẹ nhàng và tiếng động gắt, khó chịu.
Trong khi thị lực còn đang «bắt kịp», đôi tai bé đã là công cụ chính giúp bé hiểu dần thế giới mới này.
Trẻ sơ sinh nhận biết giọng mẹ không?
Có, và là rất rõ. Nếu bạn từng tự hỏi «trẻ sơ sinh nghe được không, có nhận ra giọng mẹ không?», thì câu trả lời hầu như luôn là có.
Suốt thai kỳ, bạn nói chuyện, cười, làm việc, nghe điện thoại… Bé nghe được tất cả, dù là qua một lớp màng nước ối và cơ thể mẹ. Đến lúc chào đời, thai nhi nghe giọng mẹ bao lâu nay giờ đã gặp lại đúng «bản gốc» ngoài đời.
Trong những tuần đầu:
- Bé thường im lặng hoặc quay đầu về phía có giọng mẹ.
- Bé có thể dễ dịu hơn trong tay bạn so với người khác, chỉ vì giọng bạn nghe «quen thuộc, an toàn».
- Bố và người chăm bé khác cũng sẽ nhanh chóng trở thành «giọng quen» nếu thường xuyên nói chuyện, hát với bé.
Bạn có thể tận dụng điều này:
- Nói chuyện với bé khi thay tã, tắm, bế đi quanh nhà.
- Hát một bài giống nhau mỗi tối trước khi ngủ để tạo cảm giác an tâm.
- Kể những điều đơn giản: «Mẹ đang mặc áo cho con nhé, đây là tay trái này.»
Ban đầu có thể thấy hơi ngượng, nhưng giọng bạn là một trong những «công cụ» mạnh nhất cho phát triển giác quan trẻ sơ sinh, đặc biệt là thính giác và ngôn ngữ sau này.
Phản xạ giật mình của trẻ sơ sinh với âm thanh (phản xạ Moro)
Bạn có thể thấy bé bỗng dưng đưa mạnh hai tay sang hai bên, xoè bàn tay, rồi co người lại, thỉnh thoảng kèm tiếng khóc. Đó là phản xạ giật mình của trẻ sơ sinh, hay còn gọi là phản xạ Moro.
Những tiếng động đột ngột thường kích hoạt phản xạ này:
- Cửa đóng mạnh.
- Bát đĩa va vào nhau bất ngờ.
- Chó sủa lớn cạnh bé.
Phản xạ này:
- Hoàn toàn bình thường.
- Rõ nhất trong những tuần đầu, sau đó giảm dần trong vài tháng.
- Cho thấy hệ thần kinh bé đang phản ứng với thế giới bên ngoài.
Bạn có thể giúp bé:
- Hạn chế tiếng động quá đột ngột, quá lớn gần bé nếu có thể.
- Quấn chũn (swaddle) đúng cách, không quá chặt, chừa phần hông để bé cử động, có thể giúp một số bé cảm thấy an toàn hơn.
- Đặt nhẹ bàn tay lên ngực bé, hoặc vòng tay ôm gọn bé khi thấy bé sắp giật mình.
Vì sao bé thích giọng cao, giọng «nựng nịu»?
Nhiều bố mẹ tự nhiên nói với con bằng giọng cao hơn bình thường, kéo dài, hát hát. Hoặc nghe người khác nựng bé «Ôi trời ơi, cục cưng của bà!» và tự hỏi: sao ai cũng đổi giọng thế nhỉ?
Nghiên cứu tại các khoa Nhi, khoa Tâm lý ở Việt Nam và quốc tế cho thấy trẻ sơ sinh thích giọng cao, có nhịp điệu hơn. Bé chú ý nhiều hơn tới lời nói:
- Cao hơn giọng nói người lớn thường ngày một chút.
- Có nhịp điệu, lên xuống như hát.
- Ấm áp, có nhiều cảm xúc.
Cách nói chuyện này, thường gọi là «giọng nói dành cho em bé», giúp bé:
- Nhận ra nhịp điệu của ngôn ngữ.
- Phân biệt được giọng vui, giọng buồn, giọng dỗ dành.
- Cảm thấy gắn bó, được kết nối với người nói.
Vậy nên, đừng ngại nếu bạn tự nhiên thốt lên: «Ôi, chân con bé xíu xiu này!» bằng một tông giọng lạ hoắc. Giọng nói như vậy không chỉ dễ thương, mà còn hỗ trợ tốt cho thính giác trẻ sơ sinh và giao tiếp ban đầu.
Những âm thanh quen thuộc giúp bé dịu lại: nhịp tim, tiếng ồn trắng
Thế giới trong bụng mẹ không hề yên ắng. Đó là đầy ắp tiếng máu chảy «ù ù», tiếng ruột tiêu hóa, nhịp tim đều đều, và âm thanh bên ngoài truyền vào.
Nhiều trẻ sơ sinh phản xạ với âm thanh rất rõ, nhưng lại thấy dễ chịu với những âm giống trong bụng mẹ:
- Tiếng tim đập đều (khi bé nằm trên ngực bạn, hoặc qua bản ghi âm).
- Tiếng ồn trắng như quạt quay, tiếng mưa rơi, tiếng «shhh» kéo dài, hoặc máy tạo tiếng ồn trắng chuyên dụng.
- Nhịp thở đều đều của bạn.
Những âm thanh này:
- Tạo cho bé một «vỏ bọc âm thanh» an toàn.
- Giúp một số bé dễ ngủ, ngủ sâu hơn.
- Che bớt những tiếng động bất chợt dễ làm bé giật mình.
Nếu dùng tiếng ồn trắng:
- Giữ âm lượng ở mức vừa phải, tương đương một cuộc trò chuyện bình thường.
- Đặt máy cách xa nôi, không để sát tai bé.
- Chọn âm liên tục, êm, không lên xuống quá mạnh.
Xúc giác: Giác quan «thần thánh» nhất khi mới sinh
Trong tất cả các giác quan, xúc giác là giác quan hoàn thiện nhất từ lúc bé chào đời.
Dù chưa nhìn rõ mặt bạn, bé đã «cảm» được bạn rất rõ: nhiệt độ da, áp lực từ bàn tay vỗ lưng, vòng tay ôm quanh người bé.
Sức mạnh của da kề da
Chắc hẳn bạn đã nhiều lần nghe bác sĩ, điều dưỡng nhắc về tiếp xúc da kề da. Không phải ngẫu nhiên đâu.
Với một trẻ sơ sinh, ôm da kề da:
- Giúp điều hòa thân nhiệt và nhịp tim.
- Hỗ trợ nhịp thở ổn định.
- Có lợi cho việc bú mẹ và nguồn sữa.
- Giảm hormone căng thẳng cho cả bé lẫn người chăm.
- Gắn kết tình cảm mà bạn không cần làm gì «phức tạp».
Gợi ý thực tế:
- Đặt bé chỉ mặc bỉm nằm trên ngực trần của bạn, đắp chăn phủ cả hai.
- Bố và người chăm bé khác cũng nên ôm da kề da, hiệu quả rất tốt.
- Không chỉ áp dụng ngay sau sinh, mà cả trong những buổi chiều bình yên ở nhà.
Với nhiều gia đình Việt, đây là những khoảnh khắc yên ả, chậm rãi nhất của thời gian ở cữ.
Khứu giác: Bé nhận ra mùi của mẹ
Trẻ sơ sinh có khứu giác khá nhạy. Lâu trước khi nhìn rõ mặt bạn, bé đã có thể nhận ra mùi của mẹ.
Khứu giác giúp bé:
- Tìm vú mẹ dễ hơn với bé bú mẹ.
- Nhận ra ai đang bế mình.
- Cảm thấy an toàn, dễ dịu.
Bạn có thể nhận thấy:
- Bé dễ nín hơn khi nằm trong tay bạn hơn là trong tay người lạ.
- Bé quay đầu về phía ngực, nách, nơi mùi cơ thể bạn rõ nhất.
- Một chiếc áo thun bạn mặc cả ngày đôi khi làm bé yên hơn áo mới thơm nước xả.
Bạn không cần ngừng tắm hay kiêng dùng bất kỳ thứ gì. Chỉ cần lưu ý nước hoa quá nồng, kem dưỡng thơm đậm, hay xịt phòng nhiều mùi có thể hơi «quá sức» với chiếc mũi nhạy cảm của bé.
Cách đơn giản hỗ trợ phát triển giác quan trẻ sơ sinh
Bạn không cần khóa học đặc biệt, ứng dụng điện thoại hay cả vali đồ chơi để hỗ trợ phát triển giác quan trẻ sơ sinh. Những tiếp xúc thường ngày với bạn, với ngôi nhà đã là «chất liệu» quá đủ.
Dưới đây là vài gợi ý nhẹ nhàng, dễ áp dụng trong nếp sinh hoạt bình thường.
1. Nhìn mặt nhau ở khoảng cách «cho bú»
Tận dụng khoảng cách nhìn của trẻ sơ sinh 20–30 cm bất cứ khi nào có thể.
- Bế bé sao cho bé thấy rõ mặt bạn.
- Giữ phòng đủ sáng để bé nhìn được, nhưng tránh chói.
- Thỉnh thoảng tắt tivi, để điện thoại xuống, dành vài phút chỉ để nhìn bé.
Chỉ cần vài phút nhìn nhau yên tĩnh trong mỗi cữ bú đã giúp:
- Gắn kết tình cảm mẹ con, bố con.
- Khuyến khích bé chú ý tới nét mặt, cảm xúc.
- Hỗ trợ phát triển sớm về mặt xã hội và cảm xúc.
2. Dùng thẻ tương phản và họa tiết đơn giản
Để hỗ trợ kích thích thị giác trẻ sơ sinh một cách nhẹ nhàng:
- Đặt thẻ đen trắng gần chỗ thay tã hoặc cạnh nôi.
- Chọn sách, đồ chơi có hình đen trắng, đường nét rõ.
- Thỉnh thoảng mặc áo có họa tiết sọc, caro, khối màu rõ.
Một mẹo nhỏ: dán một tấm bưu thiếp đen trắng lên thành cũi, chỗ bé hay nhìn vào khoảng không. Bạn có thể thấy bé quay lại «ngắm» nó nhiều lần, mỗi lần một chút.
3. Nói chuyện và hát với bé suốt ngày
Giọng nói của bạn là yếu tố quan trọng giúp thính giác trẻ sơ sinh và khả năng ngôn ngữ phát triển.
Cách đơn giản để «đan» giọng nói vào ngày của bé:
- Kể việc bạn đang làm: «Mẹ đang làm ấm sữa cho con», «Mình đi lên lầu tắm nhé».
- Chọn một bài hát ru và lặp lại vào giờ ngủ trưa, ngủ tối.
- Dùng giọng «nựng» tự nhiên, cao và có nhịp điệu hơn một chút - đúng kiểu giọng mà bé rất thích.
Không ai chấm điểm bạn hát hay dở. Với bé, giọng ru hơi chênh phô nhưng quen thuộc của bạn quý hơn rất nhiều so với bản thu hoàn hảo trên mạng.
4. Ôm ấp da kề da thường xuyên
Để nuôi dưỡng xúc giác và cảm giác an toàn:
- Nếu được, mỗi ngày dành ít nhất một lần ôm da kề da.
- Khi nằm nghỉ, cho bé chui vào trong áo bạn, để ngực bé áp vào ngực bạn.
- Nếu muốn chợp mắt khi bé nằm trên ngực, hãy đảm bảo có người lớn khác trông cả hai cho an toàn.
Ngay cả những lần ôm ngắn cũng rất có ích. Không cần phải hàng giờ liên tục mới có tác dụng.
5. Dùng những âm thanh dịu quen để dỗ bé
Để bé dễ thích nghi dần với thế giới bên ngoài ồn ào:
- Thử tiếng ồn trắng khi bé ngủ trưa hoặc ngủ tối.
- Bế bé áp vào ngực để bé nghe nhịp tim.
- Ngâm nga, hoặc «shhh shhh» đều đều, chậm rãi.
Những âm thanh này gợi lại không gian trong bụng mẹ và gửi tới bé thông điệp: «Con đang an toàn, có người ở đây với con.»
Tin vào điều kì diệu rất yên ả của những tuần đầu
Khi mất ngủ, mệt mỏi, bố mẹ thường thấy mình «chưa làm đủ» cho con - phải chơi nhiều hơn, kích thích nhiều hơn, cho đi lớp nhiều hơn…
Thực ra, những tuần đầu đời của trẻ sơ sinh xoay quanh các khoảnh khắc rất đơn giản, lặp đi lặp lại:
- Khuôn mặt bạn, ở đúng khoảng 20–30 cm mà mắt trẻ sơ sinh nhìn rõ nhất.
- Giọng bạn, tự nhiên cao hơn, mềm hơn khi gọi tên con.
- Làn da bạn chạm vào da bé.
- Mùi quen thuộc của bạn, bao bọc bé như một chiếc chăn vô hình.
Từ đó, thị lực trẻ sơ sinh, thính giác, xúc giác, khứu giác dần dần kết nối với nhau, tạo cho bé cảm giác: «Thế giới này ổn, có người của mình ở đây.»
Lần tới, nếu bạn bế bé lúc 3 giờ sáng và thấy bé nhìn chăm chăm đâu đó gần cằm mình, hãy nhớ: bé không chỉ «nhìn vào hư không». Bé đang tỉ mỉ quan sát, ghi nhớ con người hiện đang là cả vũ trụ của bé.
Và bạn đang làm cho sự phát triển của con nhiều hơn rất, rất nhiều so với những gì bạn nghĩ.
Chúng tôi, với tư cách là nhà phát triển ứng dụng Erby, từ chối mọi trách nhiệm đối với bất kỳ quyết định nào bạn đưa ra dựa trên thông tin này, thông tin này chỉ được cung cấp cho mục đích thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên y tế cá nhân.
