Sữa về sau sinh: khi nào, dấu hiệu, phân biệt căng sữa và cách giảm đau hiệu quả

Những ngày đầu sau sinh thật sự có thể như một „màn sương mù“. Cơ thể bạn đang hồi phục, bạn loay hoay đoán tín hiệu của em bé, chợp mắt được mỗi lần 30 - 40 phút, rồi đột nhiên cơ thể lại thay đổi: sữa về.

Với rất nhiều mẹ, đây là thời điểm bầu ngực chuyển từ mềm, chỉ có ít sữa non sang đầy, nặng và đôi khi căng tức, khó chịu. Nếu bạn đang nghĩ: „Như vậy có bình thường không, có phải ai cũng vậy không?“ thì hoàn toàn không phải chỉ mình bạn.

Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu sữa về là gì, sữa về khi nào, cách phân biệt cảm giác đầy sữa bình thường với căng sữa, tắc tia sữa, và cách giảm căng sữa trước khi tình trạng trở nên nghiêm trọng hơn. Hãy coi đây như một giọng nói nhỏ nhẹ bên cạnh bạn lúc 3 giờ sáng, khi bạn mệt đến mức không muốn lướt Google nữa.

Sữa thường về khi nào?

Những ngày đầu sau sinh, ngực bạn tạo ra sữa non - loại sữa vàng, đặc, được ví như „vàng lỏng“ vì chứa rất nhiều kháng thể. Lượng không nhiều nhưng hoàn toàn phù hợp với chiếc dạ dày bé xíu của em.

Sau đó, thường từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 5 sau sinh, sữa bắt đầu chuyển sang lượng nhiều hơn, loãng hơn, gọi là giai đoạn sữa chuyển tiếp. Đây chính là giai đoạn mọi người hay gọi là sữa về.

Một số kiểu thường gặp:

• Sinh thường: sữa mẹ thường về vào khoảng ngày 2 - 3
• Sữa về sau sinh mổ: đa số sẽ chậm hơn một chút, khoảng ngày 3 - 5, có mẹ gần ngày 5 mới thấy rõ

Việc sữa về chậm sau sinh mổ thường có liên quan đến:

• căng thẳng của cuộc phẫu thuật và quá trình hồi phục
• việc bế con, da kề da và cho bú sớm có thể bị chậm hơn
• mẹ được truyền nhiều dịch, khiến cơ thể (kể cả bầu ngực) dễ sưng, phù hơn

Nếu đến ngày thứ 5 mà sữa vẫn chưa về rõ rệt, hoặc em bé rất buồn ngủ, bú ít, bạn nên trao đổi với nữ hộ sinh, bác sĩ, điều dưỡng khoa Sản, hoặc các nhóm hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ tại bệnh viện, trạm y tế, hội nhóm địa phương. Có khi mọi thứ vẫn ổn, chỉ hơi chậm; nhưng cũng có khi cần được xem kỹ hơn.

Cảm giác sữa về như thế nào?

Rất nhiều mẹ thắc mắc „Sữa về thì cảm giác ra sao?“. Thật ra tùy người, nhưng vẫn có vài cảm giác rất hay gặp.

Bạn có thể để ý:

• Ngực to hơn, đầy hơn, nặng hơn
• Da ngực căng, bóng, sờ hơi căng
• Ngực ấm lên, đôi khi có cảm giác tê tê, râm ran
• Cảm giác như „kim châm“ hoặc nhói nhẹ khi sữa xuống (let-down)
• Hơi đau tức, nhạy cảm, nhất là vùng gần nách

Với một số mẹ, chỉ là cảm giác đầy và ấm ấm. Với người khác, ngực có thể rất căng, cứng và đau, nằm ngủ cũng khó tìm được tư thế dễ chịu.

Mức độ đầy này hoàn toàn có thể là bình thường. Cơ thể đang chuyển từ chế độ „chút chút sữa non“ sang chế độ „ồ, em bé thật sự đang ở đây và rất đói“. Điều quan trọng là nhận ra khi nào cảm giác đầy bình thường chuyển thành căng sữa / tắc tia sữa gây vấn đề.

Phân biệt căng sữa bình thường và căng sữa, tắc tia sữa

Một chút sưng, đầy là điều ai nuôi con bằng sữa mẹ cũng sẽ trải qua. Căng sữa là khi bầu ngực bị quá đầy, không chỉ sữa mà cả mô xung quanh ống dẫn sữa cũng bị sưng nề, ứ dịch và máu.

Dấu hiệu đầy sữa bình thường

Cảm giác đầy bình thường thường:

• Xuất hiện từ từ trong 1 - 2 ngày
• Ngực đầy nhưng vẫn tương đối mềm, bóp nhẹ được
• Sau khi bé bú, ngực mềm hẳn đi
• Bé vẫn bú ngậm bắt vú khá dễ, không quá vất vả

Bạn có thể nghĩ: „Ôi, ngực to hẳn lên“, nhưng vẫn ấn được nhẹ vào bầu ngực mà không thấy cứng như đá.

Dấu hiệu căng sữa, tắc tia sữa có vấn đề

Căng sữa / engorgement rõ rệt hơn nhiều. Bạn có thể thấy:

• Ngực cứng, căng, bóng, gần như „đá tảng“
• Da ngực căng, có thể hơi đỏ
• Núm vú bị „kẹt“ trong vùng sưng nề nên dẹt lại, bé khó bám ngậm
• Ngực nóng, nặng, mỗi cử động đều khó chịu
• Bé ngậm không sâu được, dễ tuột ra hoặc quấy khóc
• Bản thân bạn thấy mệt, dễ cáu, dễ khóc do đau, mất ngủ, hoang mang

Căng sữa thường xảy ra rõ nhất khoảng ngày 3 - 5 sau sinh, đặc biệt nếu:

• bé bú không thường xuyên
• mỗi cữ bú rất ngắn
• bé quá buồn ngủ (sau sinh, sau gây tê/gây mê, sau dùng giảm đau)
• mẹ con phải tách nhau (bé nằm khoa Sơ sinh, nằm lồng ấp, hay mẹ nằm hồi sức)
• mẹ được truyền nhiều dịch truyền khi sinh hoặc mổ

Tin vui là nếu được xử lý đúng cách, căng sữa thường giảm rõ rệt trong vòng 24 - 48 giờ.

Vì sao bị căng sữa, tắc tia sữa?

Những ngày đầu, cơ thể bạn vẫn đang „ước lượng“ xem bé cần bao nhiêu sữa thực sự. Và thường thì cơ thể khá… hào phóng.

Nguyên tắc chung của sản xuất sữa:

• Bé bú nhiều, bú hiệu quả → cơ thể hiểu là cần nhiều sữa hơn
• Sữa bị ứ lại trong ngực → cơ thể nhận tín hiệu rằng „đang dư sữa“, sẽ giảm sản xuất

Khi sữa mới về, cơ thể có xu hướng sản xuất nhiều hơn lượng bé bú trong vài ngày đầu. Cộng với lượng máu, dịch dồn đến mô vú tạo điều kiện sản xuất sữa, tất cả khiến bầu ngực sưng, căng, đau.

Nói ngắn gọn, căng sữa là lúc cơ thể „nhiệt tình quá mức“ trong việc chuẩn bị sữa cho con, trong khi hệ thống cung - cầu vẫn đang điều chỉnh. Khi bé bú thường xuyên và ngực được dẫn lưu sữa đều đặn, giai đoạn này sẽ trôi qua nhẹ nhàng hơn.

Căng sữa kéo dài bao lâu?

Nếu bạn:

• cho bé bú thường xuyên, đúng khớp ngậm
• hỗ trợ sữa chảy ra bằng vài kỹ thuật nhẹ nhàng
• tránh để khoảng cách giữa các cữ bú quá lâu trong những ngày đầu

thì cảm giác căng tức nhất thường giảm rõ trong khoảng 24 - 48 giờ.

Bạn có thể vẫn thấy căng hơn vào một số thời điểm trong ngày (thường là buổi sáng) trong vài tuần đầu. Nhưng cái cảm giác cứng như đá, đau nhức mọi cử động thì không nên kéo dài dai dẳng. Nếu không đỡ, hoặc đang đỡ rồi lại nặng lên, đó là lúc nên tìm người có chuyên môn hỗ trợ.

Cách giảm căng sữa: những việc thực sự có tác dụng

Bạn không cần „cố chịu cho quen“. Có khá nhiều cách giảm căng sữa, đau ngực sau sinh rất đơn giản, có thể làm ngay tại nhà.

1. Cho bé bú thường xuyên

Đây là nền tảng quan trọng nhất.

Sữa mẹ hoạt động theo kiểu: cứ ra thì mới có vào. Để giảm căng sữa:

• Cố gắng cho bé bú ít nhất 8 - 12 lần trong 24 giờ
• Đừng chờ đến khi bé khóc mới cho bú, hãy chú ý dấu hiệu đói sớm:
  • bé cựa quậy, xoay đầu
  • mím môi, há miệng, quay đầu tìm vú
  • mút tay, mút môi
• Cho bé bú bên thứ nhất đến khi bé tự nhả hoặc nuốt chậm lại rõ rệt, rồi hãy đổi bên. Nếu cữ đó bé chỉ muốn một bên, cũng không sao.

Nếu bé quá buồn ngủ, bạn có thể:

• Cởi bớt quần áo, để bé chỉ mặc tã để không quá ấm
• Cho bé da kề da, đặt bé nằm trên ngực bạn
• Gãi nhẹ gan bàn chân, vuốt dọc sống lưng, nói chuyện với bé để bé tỉnh hơn

Mỗi cữ bú hiệu quả đều giúp ngực mềm đi, đồng thời gửi tín hiệu rõ ràng cho cơ thể: „Sữa đang được dùng rồi, cứ duy trì nhưng đừng sản xuất ồ ạt nữa“.

2. Vắt sữa tay trước khi cho bú

Khi ngực căng quá mức, phần quầng vú bị phù nề, núm vú dẹt lại. Bé rất khó bắt vú sâu được.

Một chút vắt sữa tay trước khi cho bú sẽ giúp:

• làm mềm bớt quầng vú
• núm vú lộ rõ hơn
• bé ngậm bắt vú dễ và sâu hơn

Cách vắt sữa tay cơ bản:

1. Rửa sạch tay.
2. Đặt ngón cái phía trên quầng vú và các ngón còn lại phía dưới, tạo thành hình chữ „C“, đặt hơi lùi vào trong so với núm vú.
3. Ấn nhẹ các ngón hướng về thành ngực, rồi bóp nhẹ hai đầu ngón tay lại, sau đó thả ra.
4. Lặp đi lặp lại theo nhịp, di chuyển vòng quanh quầng vú để lấy sữa từ nhiều ống dẫn.
5. Hứng sữa vào cốc sạch, thìa sạch, hoặc nếu chỉ cần làm mềm ngực thì để sữa chảy ra miếng khăn xô.

Không cần vắt cạn ngực. Mục tiêu chính là làm mềm phần trước bầu ngực, tạo điều kiện để bé ngậm sâu.

3. Kỹ thuật nén ngược (reverse pressure softening)

Kỹ thuật nén ngược rất hữu ích nếu vùng quanh núm vú bị sưng phù nhiều.

Thay vì vắt sữa ra ngoài, bạn dùng đầu ngón tay đẩy phần dịch phù nề nhẹ nhàng ngược vào trong bầu ngực, giúp quầng vú và núm vú mềm đi.

Cách làm đơn giản:

1. Rửa tay sạch.
2. Dùng vài đầu ngón tay đặt sát quanh chân núm vú, ấn nhẹ nhưng chắc hướng thẳng vào thành ngực.
3. Giữ lực ấn này trong khoảng 60 giây.
4. Di chuyển vị trí ngón tay một chút, lặp lại, xoay vòng quanh núm.

Cách này sẽ tạo một „vùng mềm“ ngay nơi miệng bé cần ngậm, giúp việc bắt vú dễ hơn hẳn.

4. Chườm ấm trước khi cho bú

Chườm ấm trước cữ bú giúp sữa dễ xuống, ống dẫn sữa mở ra, bớt cảm giác tắc nghẽn.

Bạn có thể dùng:

• khăn mặt ấm (vắt bớt nước, không quá nóng)
• tắm nhanh bằng nước ấm, để vòi sen chảy lên ngực 1 - 2 phút
• túi chườm ấm bọc trong khăn mỏng

Đặt khăn ấm lên bầu ngực vài phút trước khi cho bú. Mục tiêu chỉ là làm ấm nhẹ mô vú, không phải chườm nóng đỏ da.

5. Chườm lạnh giữa các cữ bú

Khi bé bú xong, lúc này nên dùng lạnh.

Chườm lạnh giảm căng sữa sẽ giúp:

• giảm sưng nề
• dịu đau, giảm cảm giác nóng rát

Cách làm:

• Dùng túi gel lạnh, túi đá bọc khăn, hoặc đơn giản là túi rau củ đông lạnh được bọc trong khăn mỏng.
• Chườm trong khoảng 10 - 15 phút giữa các cữ bú.
• Luôn lót một lớp vải mỏng để tránh bỏng lạnh.

Nếu bạn thích cách tự nhiên, có thể kết hợp với lá bắp cải (xem phần dưới).

6. Lá bắp cải giảm căng sữa

Nghe có vẻ mẹo dân gian, nhưng rất nhiều mẹ Việt Nam, cũng như nữ hộ sinh ở các bệnh viện sản, vẫn hay hướng dẫn dùng lá bắp cải để hỗ trợ giảm căng sữa.

Cách dùng:

1. Chọn bắp cải xanh.
2. Tách vài lá ngoài, rửa sạch, để ráo.
3. Cho lá vào ngăn mát tủ lạnh.
4. Dùng chày hoặc cây cán bột đập dập nhẹ phần gân lá để lá ôm vừa bầu ngực hơn.
5. Đặt lá mát vào trong áo ngực, có thể tránh che kín núm vú nếu khó chịu.
6. Để khoảng 20 - 30 phút, rồi bỏ ra.

Có thể lặp lại vài lần mỗi ngày nếu cần. Nếu bạn thấy sữa giảm rõ, nên dừng hoặc giảm tần suất dùng, vì có một số ghi nhận lá bắp cải dùng quá nhiều có thể làm giảm tiết sữa ở một số mẹ.

7. Xoa bóp ngực khi căng sữa

Xoa bóp ngực đúng cách giúp sữa lưu thông tốt hơn, giảm ứ đọng.

Trong lúc cho bú hoặc ngay trước cữ bú:

• Dùng mặt phẳng các ngón tay, không dùng đầu ngón ấn mạnh.
• Bắt đầu từ vùng sát thành ngực, xa núm vú nhất.
• Xoa tròn nhẹ nhàng, hoặc vuốt hướng về phía núm vú.
• Tránh ấn mạnh, day sâu, vì có thể làm bầm mô vú, sưng nặng hơn, dễ tắc tia sữa hơn.

Nhiều mẹ thấy hiệu quả nhất khi kết hợp theo chu trình: chườm ấm - xoa bóp nhẹ - cho bú/vắt sữa - chườm lạnh.

8. Khi bé bú kém hoặc không bú được

Nếu bé không bú được, bú rất kém, hay ngậm vào là ngủ, không nên để ngực căng cứng quá lâu. Khi sữa ứ quá nhiều rất dễ chuyển sang tắc tia sữa, nặng hơn là viêm tuyến vú.

Trong trường hợp đó:

• Dùng vắt sữa tay hoặc máy hút sữa để lấy bớt sữa ra.
• Mục tiêu là giảm bớt áp lực, không phải hút cạn sạch mỗi lần.
• Cố gắng vắt/hút xấp xỉ số lần bé đáng lẽ bú, khoảng 8 lần/24 giờ.

Nếu phải vắt sữa vì bé không bú tốt, nên tìm sự hỗ trợ của chuyên viên tư vấn sữa mẹ, nữ hộ sinh, điều dưỡng khoa Sản, hoặc các nhóm hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ. Chỉ cần chỉnh đúng tư thế và khớp ngậm, mọi thứ thường dễ thở hơn rất nhiều.

Bao giờ thì mọi thứ ổn định lại?

Cơn „bão căng sữa“ đầu tiên thường sẽ dịu khá nhanh khi:

• bé bú hiệu quả
• bầu ngực được xả sữa thường xuyên, không để ứ lâu

Với nhiều mẹ:

• Cảm giác đầy mạnh nhất vào khoảng ngày 3 - 5
• Nếu xử lý tốt, sẽ giảm rõ trong 24 - 48 giờ
• Sau khoảng 2 - 3 tuần, cơ thể và nhu cầu của bé thường hoà nhịp hơn, không còn lên xuống thất thường

Một điều dễ khiến mẹ lo: sau này ngực mềm hơn không có nghĩa là ít sữa. Đa phần là do lượng sữa tiết ra đã vừa khớp với nhu cầu của bé, ngực không phải tích trữ nhiều nữa. Nếu bé bú tốt, lên cân đều, tã ướt phân su ổn, thì ngực mềm là dấu hiệu tốt, không phải đáng lo.

Dấu hiệu viêm tuyến vú: khi nào cần đi khám sớm

Đôi khi, căng sữa không được giải quyết tốt, sữa ứ đọng gây tắc tia sữa, rồi kèm theo nhiễm trùng, dẫn đến viêm tuyến vú.

Cần chú ý các dấu hiệu sau:

• Một vùng đỏ, nóng, đau rõ rệt trên bầu ngực, thường có dạng hình nêm hoặc mảng
• Sốt, ớn lạnh, cảm giác như bị „cúm“
• Đau nhức cơ khớp, đau đầu, người mệt rã rời
• Đau ngực tăng dần, bú xong không giảm mà càng lúc càng khó chịu

Nếu thấy mình có những dấu hiệu này:

1. Tiếp tục cho bé bú bên ngực bị đau nếu còn chịu được. Sữa vẫn an toàn với bé.
2. Thử cho bé bú sao cho cằm bé hướng về vùng đau, nhiều mẹ thấy như vậy vùng đó được dẫn lưu tốt hơn.
3. Vẫn duy trì chườm ấm trước khi bú và xoa bóp nhẹ.
4. Chườm lạnh giữa các lần bú để giảm đau, giảm sưng.
5. Có thể dùng thuốc giảm đau an toàn cho mẹ cho con bú như paracetamol, ibuprofen theo đúng hướng dẫn liều dùng của bác sĩ hoặc hướng dẫn trên vỏ hộp. Nếu có bệnh nền, nên hỏi ý kiến bác sĩ.

Nếu bạn bị sốt hoặc cảm giác ớn lạnh, người như bị cúm trên 24 giờ, hoặc vùng đỏ, nóng, đau lan rộng, cần:

• đến khám bác sĩ tại bệnh viện, phòng khám sản - nhi
• hoặc liên hệ số điện thoại tư vấn sức khỏe của địa phương (ví dụ các đường dây nóng của bệnh viện phụ sản, bệnh viện tỉnh, thành phố)
• nếu đang theo dõi sau sinh tại trạm y tế, nhà hộ sinh, có thể liên hệ nữ hộ sinh, điều dưỡng phụ trách

Bạn có thể sẽ cần kháng sinh, và dùng sớm sẽ giúp bệnh nhẹ hơn, ít biến chứng hơn.

Khía cạnh cảm xúc: không chỉ là chuyện thể chất

Căng sữa, đau ngực sau sinh không chỉ là „vài cục sưng ở ngực“. Nó có thể khiến bạn:

• lo lắng rằng cơ thể mình „có vấn đề“
• sợ bé bú không đủ, sợ mất sữa
• dễ khóc, dễ tủi thân vì đau, vì thiếu ngủ, vì hormone lên xuống

Hãy nhẹ nhàng với chính mình. Bạn đang trải qua một giai đoạn rất lớn, cả thể xác lẫn tinh thần.

Một vài điều nhỏ nhưng hữu ích:

• Nhờ chồng, người thân chuẩn bị nước, đồ ăn nhẹ để bạn có thể vừa cho bú vừa bù nước, bù năng lượng.
• Chọn áo ngực mềm, hỗ trợ vừa phải, không quá chật, không gọng cứng.
• Cố gắng nằm nghỉ, da kề da với bé giữa các cữ bú, vừa giúp gắn kết, vừa kích thích tiết oxytocin, giúp sữa xuống tốt hơn.
• Tìm đến các nhóm hỗ trợ sữa mẹ, hội mẹ bỉm tại địa phương, các fanpage, câu lạc bộ nuôi con bằng sữa mẹ uy tín, hoặc đội ngũ tư vấn sữa mẹ tại bệnh viện.

Bạn không cần cố gắng chịu đựng một mình để „chứng minh“ điều gì cả.

Tóm tắt nhanh

Để gom lại những ý quan trọng:

• Sữa về khi nào, sữa về ngày mấy? Thường từ ngày 2 - 5 sau sinh, với mẹ sinh mổ có thể trễ hơn một chút.
• Dấu hiệu sữa về: Ngực tăng kích thước, đầy, nặng, ấm, có thể hơi đau, da căng bóng, đôi khi nhói khi sữa xuống.
• Phân biệt đầy sữa bình thường và căng sữa / tắc tia sữa: Đầy bình thường thì ngực mềm lại rõ sau khi bé bú, khó chịu nhẹ. Căng sữa là khi ngực rất cứng, căng, nóng, bóng, bé khó ngậm, bạn đau nhiều.
• Vì sao bị căng sữa: Cơ thể tạm thời sản xuất nhiều hơn nhu cầu bé trong lúc hệ thống cung - cầu đang điều chỉnh.
• Cách giảm căng sữa, cách chữa tắc tia sữa tại nhà (giai đoạn sớm):
  • cho bé bú thường xuyên, đúng khớp ngậm
  • vắt sữa tay trước khi cho bú nếu quầng vú quá căng
  • dùng kỹ thuật nén ngược khi vùng quanh núm vú sưng phù
  • chườm ấm trước cữ bú
  • chườm lạnh giảm căng sữa giữa các cữ
  • xoa bóp ngực nhẹ nhàng, đúng cách
  • có thể dùng lá bắp cải mát nếu hợp
• Căng sữa thường kéo dài bao lâu: Nếu xử lý tốt, mức căng đau dữ dội thường giảm rõ trong 24 - 48 giờ.
• Cần chú ý viêm tuyến vú: vùng ngực đỏ, nóng, đau, kèm sốt, ớn lạnh, mệt mỏi. Vẫn nên cho bú tiếp và đi khám sớm để được tư vấn, điều trị.

Cơ thể bạn đang học, em bé cũng đang học, việc mọi thứ lộn xộn trong vài tuần đầu là điều rất nhiều mẹ trải qua. Căng sữa, tắc tia sữa thường là một giai đoạn ngắn nhưng dữ dội, chứ không phải vấn đề lâu dài.

Khi băn khoăn, hãy hỏi. Chỉ vài phút với người có kinh nghiệm về sữa mẹ cũng có thể biến một ngày „khủng hoảng“ thành một ngày nhẹ nhõm hơn rất nhiều. Và bạn xứng đáng nhận được sự hỗ trợ đó.

_{Nội dung này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin và không nên được sử dụng thay cho lời khuyên của bác sĩ, bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia chăm sóc sức khỏe khác của bạn. Nếu bạn có bất kỳ câu hỏi hoặc thắc mắc nào, bạn nên tham khảo ý kiến ​​chuyên gia chăm sóc sức khỏe.
Chúng tôi, với tư cách là nhà phát triển ứng dụng Erby, từ chối mọi trách nhiệm đối với bất kỳ quyết định nào bạn đưa ra dựa trên thông tin này, thông tin này chỉ được cung cấp cho mục đích thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên y tế cá nhân.}