คุณเพิ่งเปลี่ยนผ้าอ้อมลูก เสร็จแล้วก็อุ้มมากอดอย่างมีความสุข อยู่ดี ๆ ก็เห็นคราบเหลืองเหนียว ๆ ติดอยู่ตามขนตาเม็ดเล็ก ๆ ของลูก หัวใจหล่นแว้บขึ้นมาทันที ว่า…ติดเชื้อหรือเปล่า เป็นตาแดง ตาอักเสบไหม ต้องรีบพาไปโรงพยาบาลด่วนหรือเปล่า
ค่อย ๆ หายใจลึก ๆ ก่อน ขี้ตาในทารกแรกเกิดพบได้บ่อยมากในช่วงไม่กี่เดือนแรกของชีวิต และส่วนใหญ่ดูน่ากังวลกว่าความเป็นจริง สิ่งสำคัญคือรู้ว่า แบบไหนถือว่าปกติ แบบไหนดูแลเองที่บ้านได้ และแบบไหนควรรีบไปพบแพทย์
บทความนี้จะพาไปรู้จักสาเหตุหลักของหนองตาและขี้ตาในทารก ว่าท่อน้ำตาตันในทารกเป็นอย่างไร วิธีนวดท่อน้ำตาเด็กที่ถูกต้อง เยื่อบุตาอักเสบในทารกมีลักษณะยังไง รวมถึงสัญญาณอันตรายที่ต้องรีบพบแพทย์ในบริบทการรักษาในประเทศไทย
ขี้ตาในเด็กแรกเกิดหรือหนองตาอาจเกิดได้จากหลายสาเหตุ หลัก ๆ มี 3 กลุ่มใหญ่ ๆ คือ
ก่อนจะไปต่อ มีประเด็นสำคัญอย่างหนึ่งคือ
ถ้าตาขาวยังขาวดี ไม่ได้แดง และลูกดูสบายตัว ไม่งอแงมาก ส่วนใหญ่จะเป็นท่อน้ำตาตันมากกว่าการติดเชื้อรุนแรง
ท่อน้ำตาตัน หรือศัพท์แพทย์ว่า dacryostenosis คือภาวะที่ท่อเล็ก ๆ ที่ระบายน้ำตาจากดวงตาลงไปในโพรงจมูกยังแคบ หรือตันอยู่บางส่วน ภาวะนี้พบได้มากในทารกแรกเกิด ประมาณ 1 ใน 5 คน เลยทีเดียว
พ่อแม่หลายคนอาจเคยได้ยินเพื่อนเล่าว่าต้องคอย «นวดเปิดท่อน้ำตาให้ลูก» นั่นแหละคือวิธีดูแลหลักที่คุณกำลังจะได้เรียนรู้
หนองตาหรือขี้ตาในทารกจากท่อน้ำตาตันมักมีรูปแบบค่อนข้างจำเพาะ
คำถามยอดฮิตคือ «ขี้ตาเด็กแบบไหนคือปกติ»
ถ้าตาขาวยังขาว เปลือกตาไม่แดงบวมรุนแรง ลักษณะเหมือนที่เล่ามาข้างต้น ส่วนใหญ่ถือว่าเป็น ท่อน้ำตาตันในทารก มากกว่าจะเป็นตาอักเสบหรือติดเชื้อรุนแรง
โดยทั่วไป ท่อน้ำตาตันในทารกมัก
ในบางรายที่อาการไม่ดีขึ้นเลย หรือยังมีขี้ตาเยอะมากหลัง 1 ขวบ จักษุแพทย์อาจพิจารณา หัตถการเปิดท่อน้ำตา (probing) ซึ่งเป็นหัตถการเล็ก ๆ ใช้เวลาไม่นาน
กรณีที่แน่ใจว่าเป็น ท่อน้ำตาตันในทารก ตาไม่แดง ลูกดูสบายตัว ไม่มีไข้ ส่วนใหญ่สามารถดูแลเองที่บ้านได้ โดยมี 2 ส่วนสำคัญคือ
การนวดช่วยดันน้ำหรือเมือกผ่านท่อที่ตันอยู่ ทำให้ท่อเปิดเร็วขึ้นเล็กน้อย
ควรทำวันละ 2 - 3 ครั้ง อย่างสม่ำเสมอ
ล้างมือให้สะอาดก่อนเสมอ
ใช้สบู่ล้างมือแล้วเช็ดให้แห้งด้วยผ้าสะอาด เพื่อไม่ให้เชื้อโรคจากมือไปเข้าตาลูก
หาตำแหน่งที่จะนวดให้ถูกต้อง
วางนิ้วให้ถูกที่
กดเบา ๆ แล้วรูดลงตามแนวสันจมูก
ทำซ้ำวันละ 2 - 3 รอบ
เลือกเวลาที่ลูกอารมณ์ดี เช่น
ถ้าไม่มั่นใจเรื่องตำแหน่งหรือแรงกด สามารถให้กุมารแพทย์หรือพยาบาลที่สถานพยาบาลสาธารณสุขใกล้บ้านสาธิตให้ดูสักครั้ง
แม้ท่อน้ำตาจะตัน แต่เราต้องพยายาม ทำความสะอาดบริเวณดวงตาให้สะอาดเสมอ เพื่อป้องกันการติดเชื้อกลายเป็นตาอักเสบหรือเยื่อบุตาอักเสบตามมา
ลองทำตามขั้นตอนนี้เมื่อทารกมีขี้ตา
เตรียมอุปกรณ์
ล้างมือทุกครั้งก่อนและหลังจับตาลูก
ชุบน้ำเกลือให้สำลีชื้น ๆ
ไม่ต้องให้หยดจนเปียกโชก แค่พอชุ่ม
เช็ดจากหัวตาไปหางตาเท่านั้น
เปลี่ยนสำลีทุกครั้งที่เช็ด
ซับให้แห้งเบา ๆ
สามารถทำซ้ำได้ทั้งวันตามความจำเป็น โดยเฉพาะหลังลูกตื่นนอนซึ่งมักมีขี้ตาเกาะมากเป็นพิเศษ
ไม่ใช่ขี้ตาในทารกทุกกรณีจะมาจากท่อน้ำตาตัน บางครั้งอาจเป็น เยื่อบุตาอักเสบ หรือที่หลายคนเรียกว่า ตาแดง ตาอักเสบ
เยื่อบุตาอักเสบหมายถึงการอักเสบของเยื่อบาง ๆ ใส ๆ ที่บุด้านในเปลือกตาและคลุมพื้นผิวตาขาว เวลามีในช่วงเดือนแรกของชีวิตเราเรียกว่า เยื่อบุตาอักเสบในทารกแรกเกิด (neonatal conjunctivitis)
สาเหตุหลักมี 3 แบบ
ในโรงพยาบาลไทยหลายแห่ง ปัจจุบันไม่ค่อยหยอดยาปฏิชีวนะลงตาทารกทุกรายเหมือนในอดีตแล้ว จะทำเฉพาะกรณีจำเป็น แต่ในบางที่หรือบางสถานการณ์ยังมีการใช้
การระคายจากยาอาจทำให้
ลักษณะนี้มัก
นี่เป็นชนิดที่คุณหมอจะค่อนข้างระวัง เพราะถ้าเชื้อรุนแรงและไม่รีบรักษา อาจกระทบต่อการมองเห็นในระยะยาวได้
อาการที่มักพบ
สาเหตุอาจเป็น
พบได้น้อยในช่วงวันแรก ๆ หลังคลอด แต่พบได้มากขึ้นเมื่อเด็กโตขึ้นสักหน่อย มักมา พร้อมอาการหวัด
อาการที่มักเห็น
กฎสำคัญคือ ถ้า ตาขาวแดงร่วมกับมีขี้ตาหรือหนองตาในทารก ไม่ควรรักษาเองด้วยยาหยอดตาที่เหลือจากคนอื่น หรือสมุนไพรใด ๆ ให้ พบแพทย์ เพื่อประเมินเสมอ
สำหรับ เยื่อบุตาอักเสบจากเชื้อแบคทีเรีย กุมารแพทย์หรือจักษุแพทย์อาจ
ส่วน เยื่อบุตาอักเสบจากไวรัส มักหายได้เองภายในไม่กี่วันถึงหนึ่งสัปดาห์ แพทย์อาจให้เพียงยาลดระคาย บางครั้งยังคงตรวจดูให้แน่ใจว่าไม่มีการติดเชื้ออื่นซ้อน
ระหว่างรอพบแพทย์
ส่วนใหญ่แล้ว ขี้ตาเด็กหรือหนองตาในทารก เป็นเรื่องไม่รุนแรง แต่บางกรณีก็เป็นภาวะฉุกเฉินได้
ควรพาลูกไปพบแพทย์โดยเร็ว หรือไปโรงพยาบาล ถ้าสังเกตเห็นว่า
อาการเหล่านี้อาจบ่งชี้ว่ามี การติดเชื้อรุนแรงรอบดวงตาหรือในลูกตา ซึ่งต้องได้รับการรักษาด้วยยาปฏิชีวนะอย่างเร่งด่วน บางครั้งอาจต้องนอนโรงพยาบาล
ถ้าคุณมองตาลูกแล้วรู้สึกว่า «ตาน่ากังวลผิดปกติ» เชื่อความรู้สึกของตัวเองและพาไปพบแพทย์จะปลอดภัยกว่า
ไม่ว่าจะเป็นแค่ท่อน้ำตาตันในทารก หรือเยื่อบุตาอักเสบเล็กน้อย เรื่องสุขอนามัยช่วยลดโอกาสติดเชื้อได้มาก
ลองยึดหลักง่าย ๆ เหล่านี้
เช็ดจากหัวตาไปหางตาเสมอ
เริ่มเช็ดจากด้านที่ใกล้ดั้งจมูก แล้วปาดออกไปด้านข้าง ห้ามเช็ดย้อนกลับเข้าไปทางหัวตา
สำลีหนึ่งก้อนเช็ดได้ครั้งเดียว
ไม่จุ่มสำลีที่ใช้แล้วกลับลงไปในน้ำเกลืออีก
ตาแต่ละข้างใช้สำลีคนละก้อน
ลดโอกาสแพร่เชื้อจากตาข้างหนึ่งไปอีกข้าง
ล้างมือทุกครั้งก่อนและหลังจับดวงตาลูก
ใช้สบู่และน้ำสะอาด ถ้าอยู่นอกบ้านใช้เจลแอลกอฮอล์ได้ แต่ถ้ากลับถึงบ้านแล้วควรล้างด้วยน้ำกับสบู่
หากมียาหยอดตาหรือยาป้ายตา อย่าให้ปลายหลอดโดนตาหรือขนตา
ไม่ใช้ผ้าขนหนูร่วมกัน ผ้าขนหนูสำหรับเช็ดหน้าและตาลูกควรแยกต่างหาก ซักบ่อย ๆ
สรุปให้เข้าใจง่าย ๆ ว่าช่วงไหนควรไปพบแพทย์
เวลาสังเกตเห็นขี้ตาในทารก ตาแดง หรือหนองตา ลองไล่ถามตัวเองในใจตามนี้
ตาขาวยังขาวดี ลูกยิ้มแย้ม มีขี้ตาเหลืองเหนียว โดยเฉพาะหลังตื่นนอน?
มักจะเป็น ท่อน้ำตาตันในทารก (dacryostenosis)
การดูแลหลักคือ
ตาแดง ตาขาวมีเส้นเลือดแดง เปลือกตาบวม มีขี้ตาหรือหนองตาเยอะ ๆ?
อาจเป็น เยื่อบุตาอักเสบ หรือ ตาอักเสบจากการติดเชื้อ
สิ่งที่ควรทำคือ
เปลือกตาบวมมาก แดงจัด ร้อน มีไข้ หรือดูลูกไม่สบายตัวชัดเจน?
ให้คิดไว้ก่อนว่าอาจเป็นการติดเชื้อที่ต้องรีบรักษา
ช่วงเดือนแรก ๆ ของการเลี้ยงลูก คุณอาจรู้สึกว่าใช้เวลาครึ่งวันไปกับการเช็ดขี้ตาและเปลี่ยนผ้าอ้อมให้ลูก ซึ่งเป็นเรื่องปกติอย่างยิ่ง แค่รู้วิธี การนวดท่อน้ำตาเด็ก ที่ถูกต้อง วิธีทำความสะอาดขี้ตาอย่างปลอดภัย และรู้ว่า ทารกมีหนองที่ตาทำอย่างไร รวมถึงแยกให้ออกว่า หนองในตาทารกเกิดจากอะไร แบบไหนดูที่บ้านได้ แบบไหนควรรีบพบแพทย์ คุณก็จะดูแลดวงตาคู่เล็ก ๆ ของลูกได้อย่างมั่นใจขึ้นมาก