Yenidoğan Sarılığı: Türleri, Belirtileri, Ne Zaman Doktora Başvurulmalı ve Tedavi Seçenekleri
Bebeğinizi eve getiriyorsunuz, saatlerce o minik yüzüne bakıyorsunuz, derken bir şey fark ediyorsunuz: Cildi hafif sarı gibi. Göz akları da öyle. İçinize bir sıkıntı çöküyor.
«Bu normal mi, yoksa bir sorun mu var?» diye düşünmeye başlıyorsunuz.
Yenidoğan sarılığı, neredeyse her ebeveynin adını duyduğu ama başına gelene kadar pek anlam veremediği durumlardan biri. İyi haber şu ki çoğu bebekte yenidoğan sarılığı normal ve geçici bir süreçtir. Ama bazı durumlarda da hızlıca doktora görünmek gerekir.
Bu yazıda ikisini de anlatacağız: Ne zaman sakin kalabilirsiniz, ne zaman hiç beklemeden aile hekiminizi aramalı ya da 112 / 184 gibi acil hatlardan destek istemelisiniz.
Yenidoğan sarılığı nedir?
Sarılık, bebeğin cildinin ve göz aklarının sarı görünmesidir. Kandaki bilirubin maddesinin yükselmesiyle ortaya çıkar.
Bilirubin, vücuttaki eski kırmızı kan hücreleri parçalanırken oluşan sarı renkli bir maddedir. Yetişkinlerde bilirubin, karaciğer tarafından işlenir ve dışkı ile vücuttan atılır.
Yenidoğanlarda ise durum biraz farklı:
- Yetişkinlere göre daha fazla kırmızı kan hücreleri vardır
- Bu hücreler daha hızlı parçalanır
- Karaciğerleri henüz olgunlaşmadığı için bilirubini daha yavaş işler
Bilirubin, karaciğerin yetişebileceğinden daha hızlı artarsa, ciltte birikmeye başlar. Buna yenidoğan sarılığı, halk arasında bebek sarılığı denir.
Şunları fark edebilirsiniz:
- Özellikle yüzde, göğüste ve bazen bacaklarda sararma
- Göz aklarında sarı renk
- Cilde parmağınızla hafifçe bastırıp çektiğinizde alttan sarı tonun belirginleşmesi
Bu, sağlık çalışanlarının sıkça baktığı klasik bebek sarılığı belirtileri arasındadır.
Yenidoğan sarılığı ne kadar yaygın?
Oldukça yaygın.
- Zamanında doğan bebeklerin yaklaşık %60’ında ilk hafta içinde bir miktar sarılık görülür
- 37 haftadan önce doğan yani prematüre bebeklerin yaklaşık %80’inde sarılık gelişir
Yani bebeğinizde hafif sararma fark ettiyseniz kesinlikle yalnız değilsiniz. Türkiye’deki yenidoğan servislerinde, her gün çok sayıda yenidoğan sarılığı vakası takip ediliyor.
Genelde soru «Bebeğimde sarılık var mı yok mu?» değil,
«Bu hangi tür sarılık ve bebeğim için güvenli seviyede mi?» sorusu oluyor.
Fizyolojik sarılık: Normal olan sarılık
En sık görülen tip, fizyolojik sarılık denilen, bebeğin doğum sonrası vücudunun normal uyum sürecinin bir parçası olan sarılıktır.
Fizyolojik sarılık ne zaman ortaya çıkar?
Sağlıklı, zamanında doğmuş bir bebekte fizyolojik sarılık genelde:
- İlk 24 saatten sonra başlar, çoğu zaman 2. ya da 3. günde belirginleşir
- 3 ile 5. gün arasında en yüksek seviyeye ulaşır
- Sonra yavaş yavaş azalır ve genellikle 2 hafta civarında kaybolur
Prematüre bebeklerde karaciğer daha olgunlaşmamış olduğu için bu süreç biraz daha uzayabilir ve sarılık 3 haftaya kadar sürebilir.
Bu zamanlama çok önemlidir. Doktorlar, sarılığın ne zaman başladığı ve yenidoğan sarılığı kaç günde geçer sorusunun cevabına özellikle dikkat eder.
Bebeğiniz genel olarak iyi görünüyorsa, sık sık emiyor ya da mama alıyorsa, sarılık 2-3. günde fark edildi ve günler içinde hafifliyorsa çoğu zaman bu fizyolojik sarılıktır.
Emzirme sarılığı ve anne sütü sarılığı
Burada kavramlar anne babaları biraz karıştırabiliyor. Sık duyulan iki terim var:
- Emzirme sarılığı
- Anne sütü sarılığı
İkisi benzer duyulsa da aslında farklı durumlardan bahseder.
Emzirme sarılığı
Genellikle hayatın ilk haftasında ortaya çıkar ve çoğunlukla bebeğin yeterince süt alamamasıyla ilişkilidir.
Sık görülen nedenler:
- Bebeğin çok uykulu olması ve sık uyanıp emmemesi
- Memeye tam ve derin kavrayamaması, bu yüzden yeterince süt çekememesi
- Sütün henüz tam olarak gelmemesi, bebeğin daha çok kolostrum alması
- Emzirme sürelerinin kısa, seansların seyrek olması veya doğumdan hemen sonra çok sık mama / biberon verilmesi ve bebeğin memeyi daha az istemesi
Bebek yeterince süt alamadığında:
- Daha az kaka yapar
- Bu da bilirubinin dışkıyla yeterince atılamamasına yol açar
- Böylece kandaki bilirubin seviyesi yükselir ve sarılık belirginleşir
Doktorların emzirme sarılığı dediği durum genelde budur.
Önemli nokta: Buradaki sorun, emzirmenin sarılığa sebep olması değil, yetersiz beslenmenin bilirubinin atılmasını yavaşlatmasıdır.
Neler işe yarar:
- Bebeği 24 saatte en az 8-12 kez emzirmeye çalışmak
- Bebeğin memeyi derin ve doğru kavradığından emin olmak
- Çok uykulu bebekleri nazikçe uyandırıp emzirmeye teşvik etmek
- Gerekirse bir emzirme danışmanı, ebe ya da hemşireden tam bir emzirme seansını izlemesini ve öneri vermesini istemek
- Bazı durumlarda, doktor ya da ebe, sütünüzü sağarak bebeğe ek olarak vermenizi, nadiren de kısa süreli formül mama takviyesi önerebilir. Burada amaç, hem bebeği iyi beslemek hem de süt üretimini korumaktır.
Emzirme düzene girip bebek yeterli beslendikçe genellikle bebekte bilirubin seviyesi düşmeye başlar ve sarılık rengi açılır.
Anne sütü sarılığı
Anne sütü sarılığı ise farklı bir tablodur.
- Genellikle ilk haftadan sonra, çoğunlukla 5-7. gün civarı belirginleşir
- Bebek genel durumu iyi, uyanık, kilo alımı yerinde ve emmesi gayet iyidir
- Sarılık birkaç hafta, bazen 10-12 haftaya kadar sürebilir ama genelde giderek hafifler
Az sayıda bebekte, anne sütündeki bazı maddelerin karaciğerin bilirubini işlemesini yavaşlattığı düşünülmektedir. Bu da bilirubin seviyesinin biraz daha uzun süre yüksek kalmasına neden olur.
Doktorlar genellikle anne sütü sarılığını şu durumlarda düşünür:
- Başta fizyolojik bir sarılık vardır ama beklenenden biraz uzun sürer
- Bebek keyifli, canlı, iyi kilo alıyor ve beslenmesi düzgün
- Diğer ciddi sarılık nedenleri yapılan tetkiklerle dışlanmıştır
Türkiye’de ve dünyada çoğu çocuk doktoru, yalnızca anne sütü sarılığı var diye emzirmeyi kesmeyi önermez. Bu tip bebek sarılığı genelde zararsızdır ve emzirmenin uzun vadeli pek çok faydası vardır.
Yine de emin olmak için bebekten bilirubin testi istenebilir, bazen ek kan tetkikleri yapılabilir. Amaç, altta yatan ciddi bir sorun olmadığından emin olmaktır.
Yenidoğan sarılığı nasıl anlaşılır, nasıl ölçülür?
Ebe ve doktorlar yalnızca çocuğa uzaktan bakarak karar vermez. Yenidoğan sarılığı nasıl anlaşılır sorusunun yanıtı birkaç farklı değerlendirme yöntemini içerir.
1. Gözle muayene
Önce basit bir fizik muayene yapılır:
- Bebeğe gün ışığı veya iyi aydınlatılmış bir ortamda bakılır
- Yüz, göğüs, karın, kollar ve bacakların rengi değerlendirilir
- Göz akları kontrol edilir
- Bazen cilde hafifçe bastırılıp bırakılarak alttaki renk daha net görülür
Bu ilk değerlendirme fikir verir ama tek başına her zaman yeterli değildir, özellikle de ten rengi koyu bebeklerde. Sarılık daha belirgin görünüyorsa ya da bebek çok küçük veya prematüreyse genellikle cihaz ya da kan testiyle bilirubin seviyesi ölçülür.
2. Transkütan bilirubinometre
Bazen bebeğinizin alnına ya da göğsüne küçük, elde taşınan bir cihazın dokundurulduğunu görebilirsiniz. Buna transkütan bilirubinometre denir.
- Cihaz cilde özel bir ışık gönderir
- Cildin ışığı ne kadar emdiğini ölçer
- Buradan bebeğin bilirubin düzeyi için tahmini bir değer hesaplar
İşlem çok hızlı ve ağrısızdır, bebeğin yanında, yatarken yapılır.
Değer yüksek çıkarsa ya da bebek çok küçük / prematüre ise, genellikle sonucu netleştirmek için kanla bilirubin testi istenir.
3. Kan testi (serum bilirubin)
Bu testte, topuktan ya da damardan az miktarda kan alınır. Laboratuvarda:
- Total serum bilirubin düzeyi
- Bazen de bilirubinin türleri (direkt ve indirekt / konjuge ve konjuge olmayan) ölçülür
Hastaneler, Sağlık Bakanlığı ve Türk Neonatoloji Derneği gibi kurumların önerdiği özel çizelgeleri kullanır. Bu çizelgelerde:
- Bebeğin saat cinsinden yaşına göre kabul edilebilir bilirubin sınırları
- Hangi seviyede fototerapi ile yenidoğan sarılığı tedavisi gerektiği
- Hangi durumlarda yakından izlem veya yenidoğan yoğun bakıma sevk gerektiği yer alır
Sağlık çalışanları bazen «Eşik değerin altında / üstünde» ya da «Grafikte çizginin üzerinde» gibi ifadeler kullanır. Kastettikleri, bebeğinizin bilirubin değerinin tedavi gerektiren seviyenin altında mı, üstünde mi olduğudur.
Yenidoğan sarılığı tedavisi: Genelde neler yapılır?
Tedavi planı şu faktörlere göre değişir:
- Bilirubin seviyesi ne kadar yüksek
- Ne kadar hızlı yükseliyor
- Bebeğinizin kaç saat / günlük olduğu
- Zamanında mı, erken mi doğduğu
- Eşlik eden başka bir sağlık sorunu olup olmadığı
Sık besleme
Hafif derecedeki bebek sarılığı için en temel yenidoğan sarılığı tedavisi çoğu zaman çok basittir:
- Bebeği sık sık beslemek, 24 saatte en az 8-12 kez emzirmek ya da mama vermek
- Bebeğin gerçekten yuttuğundan ve doyduğundan emin olmak
- Özellikle ilk günlerde emzirme aralarını çok açmamak
İyi beslenen bebek daha sık kaka yapar. Kaka yoluyla daha çok bilirubin atılır.
Emziriyorsanız, hastanede ya da aile sağlığı merkezinde emzirme pozisyonu ve bebeğin memeyi kavrayışıyla ilgili destek isteyebilirsiniz. Mama ile besliyorsanız, beslenme aralıklarının çok uzun olmamasına ve bebeğin yaşına uygun miktarda mama almasına dikkat edilir.
Fototerapi
Bilirubin seviyesi daha yüksekse bebeğinizin fototerapi alması gerekebilir.
Fototerapi, özel mavi tonlu ışıklar kullanarak ciltteki bilirubini vücudun daha kolay atabileceği bir şekle dönüştürür.
Hastanede fototerapi süreci genelde şöyle görünür:
- Bebek, mavi ışıklı bir lambanın altına veya özel fototerapi battaniyesinin üzerine yatırılır
- Mümkün olduğunca çok cilt yüzeyi ışık alsın diye yalnızca bezi bırakılır
- Gözleri, özel gözlük veya bandajlarla korunur
- Emzirme veya mama ile besleme sürer, bazen daha sık besleme önerilir
- Düzenli aralıklarla kan tahlili yapılarak bebekte bilirubin seviyesinin düşüp düşmediği kontrol edilir
Fototerapi güvenli ve oldukça etkili bir yöntemdir. Çoğu bebek 1-2 gün içinde tedaviye iyi yanıt verir.
Bilirubin, tedavi eşiğinin altına indiğinde ışıklar kesilir. «Rebound» denilen hafif bir tekrar yükselme ihtimali olduğundan, bazen saatler sonra bir kontrol bilirubin testi daha yapılabilir.
Çok ağır sarılık durumları
Nadir de olsa, bilirubin seviyesi tehlikeli derecede yükselirse veya çok hızlı artarsa, yenidoğan yoğun bakım ünitesinde daha yoğun tedavi gerekebilir. Bunlar arasında:
- Birden fazla ışık kaynağıyla yoğun fototerapi
- Çok ileri vakalarda, bebeğin kanının bir kısmının donör kanı ile değiştirildiği değişim transfüzyonu
Bu durumlar, sarılık erken fark edildiğinde oldukça az görülür. Ancak doktorlar yüksek sarılık değerlerini ciddiye alır, çünkü aşırı yüksek bilirubin beyin dokusuna zarar verebilir ve kernikterus denilen kalıcı bir tabloya yol açabilir. Neyse ki, Türkiye’de de erken tanı ve düzenli bilirubin testi uygulamaları sayesinde bu durum çok seyrektir.
Sarılığın normal olmadığı durumlar: Dikkat edilmesi gereken uyarı işaretleri
Çoğu yenidoğan sarılığı zararsızdır. Yine de, bazı bulgular patolojik sarılık dediğimiz, altta başka bir hastalık yatan durumları düşündürür.
Aşağıdaki uyarı işaretlerine özellikle dikkat etmek gerekir.
1. İlk 24 saat içinde başlayan sarılık
Bebeğiniz doğumdan sonraki ilk gün içinde belirgin şekilde sararmış görünüyorsa, bu fizyolojik sarılık olarak kabul edilmez.
Olası nedenler:
- Anne ile bebek arasında kan grubu uyuşmazlığı (Rh, ABO uyuşmazlığı gibi)
- Enfeksiyonlar
- Nadir görülen bazı kan hastalıkları
Bu tip sarılık acil değerlendirme gerektirir. Hemen çocuk doktorunuzla, doğumu yaptığınız hastaneyle, aile hekiminizle iletişime geçin ya da ulaşamıyorsanız doğrudan acil servise başvurun, 112’yi aramaktan çekinmeyin.
2. Çok yüksek ya da hızlı yükselen bilirubin seviyeleri
Tetkiklerde bebekte bilirubin seviyesi:
- Yaşına göre beklenen sınırdan çok yüksek çıkıyorsa
- Kısa aralıklarla yapılan testlerde hızla yükseliyorsa
doktorlar daha agresif tedavi planlar ve nedenini araştırır. Olası nedenler arasında:
- Hemolitik hastalıklar (bebeğin kırmızı kan hücrelerinin aşırı parçalanması)
- Doğumda oluşan yaygın morluklar, kafa içi kanamalar
- G6PD eksikliği gibi bazı enzim eksiklikleri
- Enfeksiyonlar
Bunu evde çıplak gözle anlamanız mümkün değildir, ancak sağlık çalışanları size «Sarılık seviyesi yüksek, hızlı davranmamız gerekiyor» diyebilir.
3. Sarılığın 2 haftadan uzun sürmesi
Zamanında doğmuş çoğu bebekte fizyolojik sarılık:
- 3-5. günlerde en belirgin haline gelir
-
- gün civarında belirgin şekilde hafifler
- Genellikle 2 hafta içinde kaybolur
Eğer yenidoğan sarılığı 2 haftadan uzun sürüyor ve hâlâ belirginse, aile hekiminiz veya çocuk doktorunuz mutlaka ayrıntılı değerlendirme yapmak isteyecektir.
Bu durumda şu olasılıklar araştırılabilir:
- Anne sütü sarılığı
- Enfeksiyonlar
- Karaciğer ya da safra yolları sorunları (örneğin biliyer atrezi)
- Bazı metabolik ve hormonal hastalıklar (örn. hipotiroidi)
Prematüre bebeklerde sarılık biraz daha uzun sürebilir ama yine de uzun süren ve sönmeyen sarılıkta mutlaka tetkik gerekir.
4. Koyu idrar ve çok açık renkli dışkı
Bu, ebeveynlerin evde fark edebileceği en önemli işaretlerden biridir.
Normalde yenidoğan kakası:
- Sadece anne sütü alan bebeklerde hardal sarısı, pütürlü ve sulu olabilir
- Mama alan bebeklerde sarı - açık kahverengi arası, biraz daha yoğundur
Normal idrar:
- Açık sarı renkte olur
- İlk günlerde, bezde tuğla tozu gibi turuncu lekeler (ürat kristalleri) görülebilir, bu genelde kısa sürede kaybolur
Dikkat edilmesi gereken uyarılar:
- Çok koyu renkli idrar, neredeyse çay renginde
- Aşırı açık renkli, kil renginde, neredeyse beyaza yakın kaka
Bu bulgular, karaciğerden safra akımında sorun olabileceğine işaret edebilir, örneğin biliyer atrezi gibi. Bu durumlar için erken tanı ve tedavi çok önemlidir, bu yüzden hiç vakit kaybetmeden çocuk gastroenteroloji / hepatoloji konusunda deneyimli merkezlere sevk gerekebilir.
5. Aşırı uyku hali veya beslenme bozukluğu
Sarılık ile birlikte şu belirtiler varsa:
- Bebeğiniz çok uykulu, zor uyanıyor
- Emmeye isteksiz, memede veya biberonda çabuk yoruluyor
-
- günden sonra günde 6’dan az ıslak bez yapıyor
- Beklenenden az kaka yapıyor
- Bebeğiniz gevşek, halsiz, «elinizde gibi» duruyor, size iyi gelmeyen bir hali var
gecikmeden yardım istemek gerekir. Hem ağır sarılık hem de enfeksiyonlar bu tabloya yol açabilir.
Ne zaman hemen doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlardan herhangi biri varsa aile hekiminiz, çocuk doktorunuzla derhal iletişime geçin ya da doğrudan acil servise başvurun, 112’yi aramaktan çekinmeyin:
- Bebeğinizde sarılık doğumdan sonraki ilk 24 saat içinde fark ediliyorsa
- Sarı renk hızla artıyor, sadece yüzde değil gövdede ve bacaklarda da hızla yayılıyorsa
- Bebeğiniz aşırı uykulu, zor uyanıyor, emmeye isteksiz ya da hiç emmek istemiyor
- Emzirme / mama alma belirgin şekilde azaldıysa, yutkunması azaldıysa, bezleri daha az ıslanıyorsa
- İdrarı çok koyu, kakası çok açık, beyaza yakın renkte görünüyorsa
- Bebeğinizin ateşi yükseldiyse, genel durumu bozulduysa ya da siz bir şeylerin ters gittiğini hissediyorsanız
Anne babaların içgüdüsü önemlidir. Çoğu zaman, ilk değişikliği siz fark edersiniz.
Daha az acil ama yine de kontrol gerektiren durumlar için, örneğin hafif yenidoğan sarılığı belirtileri 2 hafta civarında hâlâ devam ediyorsa ama bebeğiniz genel olarak iyi görünüyorsa, aile hekiminize veya çocuk doktoruna randevu almanız yeterli olur. Gerekirse bilirubin testi ve ek tetkikler planlanır.
Peki yenidoğan sarılığı normal mi?
Birçok bebek için cevabı evet.
- Fizyolojik yenidoğan sarılığı, karaciğerin olgunlaşmasıyla birlikte geçen normal bir geçiş dönemidir
- Emzirme sarılığı, emzirme düzene girdikçe ve bebek daha iyi beslendikçe genellikle düzelir
- Anne sütü sarılığı ise daha uzun sürebilir ama bebek iyi kilo alıyor ve genel durumu iyiyse çoğunlukla zararsız kabul edilir
Normal sayılabilecek örüntü:
- Sarılık ilk 24 saatten sonra, genellikle 2-3. günde belirir
- 3-5. günlerde en belirgin haline gelir
- Sonra yavaş yavaş azalır, zamanında doğan bebeklerde çoğu zaman 2 haftada kaybolur
- Bebek uyanık, beslenmeye istekli, bol ıslak ve kirli bezi vardır
Daha çok dikkat gerektiren örüntü:
- İlk 24 saat içinde başlaması
- Sarı rengin çok koyu olması ya da hızla kötüleşmesi
- 2 haftayı aşıp hâlâ belirgin olması
- Buna koyu idrar, çok açık renkli kaka ya da aşırı uykulu, kötü beslenen bir bebek tablosunun eşlik etmesi
Emin olamadığınızda mutlaka sorun. Bebeğinizi iyi aydınlık bir ortamda aile hekiminize, ebenize veya çocuk doktoruna gösterin. Bezlerini ayrıntılı anlatın. Gerekirse «Bilirubin nasıl ölçülür, bilirubin testi yapılması gerekir mi?» diye net sorular sorun.
Kaygılı olmak sizi kötü ebeveyn yapmaz, tam tersine, dikkatle takip ettiğinizi ve sorumluluk aldığınızı gösterir.
Çoğu bebekte sarılık, birkaç gün ya da hafta içinde tamamen kaybolur. Arada, özellikle fototerapiye ihtiyaç olursa, endişeli saatler geçirilebilir ama genellikle bu dönem geride kalır. Siz de bu sırada sık sık besleyip bol bol kucağınıza alarak bebeğinizle bağ kurmaya devam edebilirsiniz.
Eğer gerçekten yolunda gitmeyen bir durum varsa, erken harekete geçmek her zaman daha iyidir. Her şey normalse de içiniz rahatlar, gereksiz kaygıdan kurtulursunuz.
Her koşulda, bebek sarılığı ile baş başa değilsiniz. Aile hekiminiz, çocuk doktorunuz ve doğum yaptığınız hastanedeki ekip, bu süreci birlikte yönetmeniz için yanınızda.
Erby uygulamasının geliştiricileri olarak, yalnızca genel bilgilendirme amaçlı sunulan ve kişisel tıbbi tavsiye yerine geçmeyen bu bilgiler temelinde aldığınız kararlardan sorumlu değiliz.
