Chăm sóc mắt và mũi cho trẻ sơ sinh - Hướng dẫn cầm tay chỉ việc

Được bế con về nhà luôn là một cảm giác kỳ diệu, mà cũng có chút… run. Nhìn đôi mắt tí xíu, cái mũi bé xíu của con, nhiều bố mẹ mới chỉ dám ngắm, chứ chạm vào đã thấy sợ.

Bạn không hề cô đơn.

Bài viết này là một hướng dẫn thực tế về chăm sóc mắt trẻ sơ sinh và chăm sóc mũi cho trẻ sơ sinh. Viết theo kiểu cầm tay chỉ việc, ngắn gọn, dễ hiểu, không hù dọa. Tập trung vào những gì bạn thật sự cần làm, cái gì là bình thường, và khi nào nên gọi bác sĩ, y tế phường/xã, hoặc số cấp cứu 115 (tại Việt Nam).

Chăm sóc mắt trẻ sơ sinh

Mắt trẻ sơ sinh nhìn rất mong manh nhưng chỉ cần một thói quen nhẹ nhàng mỗi ngày và chút hiểu biết, cách vệ sinh mắt cho bé sẽ trở nên rất đơn giản.

Quy trình rửa mắt cho bé hằng ngày

Bạn không cần mỹ phẩm cầu kỳ. Với đa số bé, rửa mắt cho bé chỉ cần nước đun sôi để nguội hoặc nước muối sinh lý.

Chuẩn bị:

• Nước đun sôi để nguội, nhiệt độ phòng, hoặc nước muối sinh lý 0,9%
• Bông gòn miếng sạch (loại miếng tròn, không dùng tăm bông)
• Khăn xô hoặc khăn mềm, sạch

Cách làm (1 lần/ngày hoặc khi cần):

1. Rửa tay sạch
   Dùng xà phòng và nước, lau khô tay kỹ. Tay sạch quan trọng hơn bất cứ loại dung dịch gì cho bé.

2. Chuẩn bị nước hoặc nước muối sinh lý

   • Nếu dùng nước đun sôi, đun sôi rồi để nguội hẳn.
   • Rót một ít ra chén hoặc cốc sạch.
   • Nước muối sinh lý mua ở nhà thuốc có thể dùng trực tiếp.

3. Mỗi mắt một miếng bông riêng

   • Thấm bông gòn vào nước hoặc nước muối sinh lý.
   • Vắt bớt sao cho miếng bông ẩm, không chảy nhỏ giọt.

4. Lau từ khóe mắt trong ra ngoài

   • Rất nhẹ nhàng lau từ khóe mắt phía gần sống mũi ra phía thái dương/rái tai.
   • Mỗi đường lau chỉ dùng một lần, sau đó bỏ miếng bông đi.
   • Đổi miếng bông mới cho mắt còn lại, dù miếng đầu nhìn vẫn sạch.

5. Lặp lại nếu còn ghèn mắt trẻ sơ sinh
   Nếu còn ghèn hoặc vảy khô, có thể lau thêm 1–2 lần, luôn dùng miếng bông mới, lau từ trong ra ngoài.

6. Lau khô vùng da quanh mắt
   Thấm nhẹ bằng khăn mềm, sạch, hoặc để khô tự nhiên.

Thường chỉ cần làm 1 lần/ngày, hay làm luôn vào lúc tắm buổi sáng, và làm thêm khi cần nếu mắt bé dính ghèn, ướt hoặc bám nhiều vảy.

Mắt trẻ sơ sinh như thế nào là bình thường?

Nhiều bố mẹ giật mình ngay khi thấy ghèn mắt trẻ sơ sinh. Thực tế, khá nhiều trường hợp là bình thường.

Bạn có thể thấy:

• Ít ghèn hay vảy khô ở khóe mắt sau khi ngủ dậy
• Mắt trẻ sơ sinh sưng nhẹ, mí hơi phù trong vài ngày đầu sau sinh, nhất là khi mẹ sinh khó, sinh lâu hoặc can thiệp forceps, giác hút

Thường thì:

• Ghèn mắt hơi trong hoặc trắng đục nhẹ
• Sưng nhẹ quanh mắt sẽ tự giảm sau vài ngày

Nếu bé vẫn bú tốt, tỉnh táo, phần tròng trắng mắt bình thường, không đỏ, thì lượng ghèn như vậy thường nằm trong phạm vi bình thường của chăm sóc trẻ sơ sinh.

Mắt bé dính ghèn, chảy nước: Hiểu về tắc lệ đạo ở trẻ sơ sinh

Một trong những lo lắng phổ biến nhất vài tuần đầu là mắt bé dính ghèn hoài. Bạn lau rồi, một lúc sau lại chảy. Vệ sinh sạch, đến cữ bú sau đã dính lại.

Nguyên nhân hay gặp nhất là tắc lệ đạo ở trẻ sơ sinh, tên y khoa là dacryostenosis.

Tắc lệ đạo là gì?

Lệ đạo là những ống rất nhỏ dẫn nước mắt từ mắt xuống mũi. Ở nhiều bé sơ sinh, ống này chưa mở hoàn toàn ngay sau sinh. Đó là tắc lệ đạo.

• Rất hay gặp, ước tính khoảng 1–2/10 trẻ sơ sinh có mức độ nào đó
• Có thể bị một bên hoặc cả hai mắt
• Thường lành tính, đa số tự hết theo thời gian

Dấu hiệu tắc lệ đạo ở trẻ sơ sinh

Bạn có thể thấy:

• Mắt lúc nào cũng ướt, chảy nước mắt kể cả khi bé không khóc
• Ghèn vàng hoặc hơi đóng vảy ở khóe mắt, nhất là sau khi ngủ
• Lông mi dính lại với nhau, nhìn như có lớp keo
• Một bên mắt trông lúc nào cũng ướt hơn bên kia

Điểm quan trọng: tròng trắng mắt thường vẫn trắng, không đỏ. Đây là khác biệt lớn giữa chỉ tắc lệ đạo với viêm kết mạc, nhiễm trùng mắt.

Cách massage, hỗ trợ thông lệ đạo tại nhà

Trong đa số trường hợp, bố mẹ có thể hỗ trợ tại nhà bằng vệ sinh mắt đúng cách và xoa túi lệ.

Bước 1: Giữ mắt luôn sạch

Làm theo quy trình rửa mắt cho bé ở trên:

• Dùng nước đun sôi để nguội hoặc nước muối sinh lý
• Mỗi mắt 1 miếng bông riêng
• Lau từ khóe mắt trong ra ngoài
• Làm nhiều lần trong ngày nếu cần để loại bớt ghèn

Bước 2: Massage túi lệ (2–3 lần/ngày)

Nhiều bố mẹ hơi sợ phần này, nhưng nếu làm đúng, lực rất nhẹ và an toàn. Đây là cách hỗ trợ thông lệ đạo ở trẻ sơ sinh bằng xoa bóp:

1. Rửa tay sạch, cắt gọn móng tay.

2. Xác định vị trí

   • Đặt đầu ngón tay (thường dùng ngón út hoặc ngón áp út cho mềm) vào góc trong mắt, ngay chỗ mắt tiếp giáp với sống mũi.
   • Bạn tìm cục nhỏ lồi nhẹ lên ở ngay sát khóe mắt, đó là vùng túi lệ.

3. Ấn nhẹ, vuốt xuống

   • Dùng lực rất nhẹ, ấn áp sát vào vùng túi lệ, rồi vuốt xuống dọc sống mũi khoảng 1–1,5 cm.
   • Thực hiện 4–5 lần vuốt liên tiếp. Không được làm bé đau. Bé có thể quấy vì bị giữ đầu, nhưng không nên khóc thét vì đau.

4. Lặp lại 2–3 lần/ngày
   Sáng, tối, và thêm 1 lần nếu mắt quá nhiều ghèn.

Bạn có thể hiểu đơn giản là mình đang giúp tạo áp lực nhẹ để màng mỏng che lệ đạo sớm mở ra. Nhiều bé nhờ massage đều mà thông lệ đạo nhanh hơn.

Bao lâu thì tắc lệ đạo tự hết?

Đa số bé bị tắc lệ đạo ở trẻ sơ sinh sẽ cải thiện dần:

• Rất nhiều bé hết hẳn trước 6 tháng tuổi
• Phần lớn sẽ ổn trước 1 năm tuổi

Nếu sau khoảng 12 tháng lệ đạo vẫn tắc hoàn toàn, bác sĩ nhi hoặc bác sĩ mắt có thể xem xét cho bé đi khám chuyên khoa để đánh giá thêm.

Khi nào cần đưa bé đi khám vì ghèn mắt?

Dù tắc lệ đạo thường lành tính, bạn nên đưa bé đi khám sớm nếu thấy:

• Tròng trắng hoặc mí mắt đỏ rõ rệt
• Sưng nề quanh mắt nhiều, không giống sưng nhẹ vài ngày sau sinh
• Ghèn đặc, màu xanh, vàng đặc như mủ, chảy liên tục
• Bé có vẻ đau, chói mắt, nhắm chặt mắt, khóc khi bạn chạm gần mắt
• Bé sốt, quấy khó dỗ, bú kém, bạn có cảm giác “có gì đó không ổn”

Ở Việt Nam, bạn có thể:

• Cho bé khám tại trạm y tế, phòng khám nhi, bệnh viện nhi, khoa mắt
• Gọi tổng đài tư vấn y tế của bệnh viện lớn nếu có
• Nếu bé sốt cao, sưng nhiều quanh mắt, mệt lả: nên đưa tới khoa Cấp cứu hoặc gọi 115 trong trường hợp khẩn cấp

Nhiễm trùng mắt ở trẻ sơ sinh có thể diễn tiến nhanh, nên nếu phân vân, đi khám luôn là lựa chọn an toàn.

Chăm sóc mũi cho trẻ sơ sinh

Trẻ sơ sinh gần như là “thở bằng mũi là chính”. Nghĩa là:

Trong vài tháng đầu, bé chủ yếu thở bằng mũi, khả năng há miệng thở chưa tốt.

Bé vẫn có thể há miệng, nhưng thói quen hô hấp qua miệng chưa hoàn thiện. Vì vậy chỉ cần ngạt mũi trẻ sơ sinh chút xíu thôi cũng làm bé khó chịu, bú khó, ngủ chập chờn.

Vì sao ngạt mũi ở trẻ sơ sinh rất hay gặp?

Có vài lý do khiến dịch mũi trẻ sơ sinh, mũi kêu khụt khịt rất phổ biến:

• Đường mũi rất nhỏ
  Mũi nhỏ, lòng mũi hẹp. Một ít dịch cũng đủ làm tiếng thở nghe to.

• Không khí khô
  Điều hòa mùa hè, quạt mạnh, hoặc phòng dùng máy sưởi có thể làm khô niêm mạc, dịch mũi đặc lại.

• Chất kích thích
  Khói thuốc lá, nhang, mùi nước hoa đậm, xịt phòng, bụi, lông thú cưng… đều có thể kích thích niêm mạc mũi bé.

Vì thế bạn sẽ thường xuyên nghe:

• Tiếng khụt khịt
• Thỉnh thoảng bé khịt mũi, rên ư ử
• Bé hắt xì khá nhiều (trẻ sơ sinh hắt xì nhiều là bình thường)

Những điều này không đồng nghĩa chắc chắn là bé bị cảm lạnh.

Cách vệ sinh mũi cho bé an toàn

Nắm được cách vệ sinh mũi cho bé, rửa mũi cho trẻ sơ sinh đúng cách là kỹ năng rất hữu ích. Bé thở thoải mái hơn, bú tốt hơn, ngủ yên hơn, bố mẹ cũng đỡ lo.

Dùng nước muối sinh lý cho mũi bé

Nước muối sinh lý là dung dịch NaCl 0,9%, nồng độ tương đương dịch cơ thể. Bạn có thể mua nước muối sinh lý rửa mũi cho trẻ sơ sinh dạng lọ nhỏ hoặc ống nhựa dùng một lần ở bất cứ nhà thuốc nào.

Cách nhỏ nước muối sinh lý (1–2 giọt mỗi bên mũi):

1. Đặt tư thế cho bé

   • Cho bé nằm ngửa, đầu hơi ngửa nhẹ.
   • Có thể kê khăn mỏng dưới vai cho bé hơi ngửa, hoặc bế bé trên tay, đỡ đầu hơi ngửa.

2. Nhỏ nước muối sinh lý

   • Nhỏ 1–2 giọt vào một bên mũi.
   • Lặp lại với bên còn lại.
     Mũi bé rất nhỏ, không cần quá nhiều, chỉ vài giọt là đủ.

3. Đợi khoảng 30 giây

   • Để nước muối làm loãng và làm mềm dịch mũi.
   • Bé có thể khụt khịt, hắt xì, chảy nước mũi ra ngoài, hoàn toàn bình thường.

4. Làm sạch dịch mũi
   Lúc này có thể dùng dụng cụ hút mũi hoặc bóng hút mũi để hút dịch đã loãng ra.

Cách dùng bóng hút mũi cho trẻ sơ sinh

Nhiều bố mẹ lần đầu dùng bóng hút mũi sẽ hơi lo. Sau 1–2 lần quen tay, thao tác rất nhanh và nhẹ.

Cách dùng bóng hút mũi cho trẻ an toàn:

1. Bóp xẹp bóng trước

   • Trước khi đưa lại gần mũi bé, bóp xẹp bóng để đẩy hết không khí ra.
   • Giữ nguyên bóng đang bóp.

2. Đặt đầu bóng ở cửa mũi

   • Không đẩy sâu vào trong.
   • Đầu bóng chỉ đặt ngay sát cửa mũi, không chui hẳn vào bên trong.

3. Thả tay từ từ

   • Thả bóng từ từ để tạo lực hút nhẹ, kéo dịch mũi vào bóng.

4. Lấy bóng ra và xịt bỏ dịch

   • Rút bóng ra khỏi mũi bé.
   • Bóp mạnh vào khăn giấy để đẩy dịch ra ngoài.
   • Lau sạch đầu bóng.

5. Lặp lại nếu cần

   • Có thể hút thêm 1–2 lần mỗi bên mũi, nhưng không quá nhiều lần liên tục.
   • Hút quá nhiều dễ làm niêm mạc mũi bị kích ứng, phù nề hơn.

6. Vệ sinh bóng sau khi dùng

   • Rửa với nước ấm và xà phòng, bóp nhiều lần cho nước vào ra.
   • Sau đó xả nước sạch vài lần.
   • Để khô tự nhiên nơi thoáng mát.

Với các loại dụng cụ hút mũi bằng ống có đầu lọc, bố mẹ hút bằng miệng, cũng dùng nguyên tắc tương tự: lực hút phải nhẹ nhàng, không hút quá mạnh, không lạm dụng.

Những điều không nên làm khi chăm sóc mũi bé

Một vài thói quen nên tránh:

• Không ngoáy mũi bé bằng tăm bông
  Dễ làm xước niêm mạc, chảy máu mũi, hoặc đẩy dịch vào sâu hơn.

• Không dùng thuốc xịt, thuốc nhỏ mũi người lớn
  Các loại thuốc co mạch, xịt mũi của người lớn không dùng cho trẻ sơ sinh, trừ khi bác sĩ kê toa rất cụ thể.

• Không hút mũi quá nhiều lần trong ngày
  Hút mũi vài lần trước khi bú, trước khi ngủ là hợp lý. Hút liên tục suốt ngày có thể khiến mũi bé sưng, ngạt nặng hơn.

Thường chỉ cần nước muối sinh lý rửa mũi cho trẻ sơ sinh, dùng đều trước giờ bú, trước khi ngủ là đã giúp bé dễ chịu lên rất nhiều.

Thở ồn ào: Khi tiếng khụt khịt nghe “to” hơn thực tế

Trẻ sơ sinh vốn là những “người” thở khá ồn. Bố mẹ thường nghe:

• Tiếng khụt khịt
• Tiếng rít nhẹ
• Tiếng gừ gừ
• Thỉnh thoảng như tiếng ngáy nhỏ

Đa phần xuất phát từ đường mũi hẹp, một ít dịch mũi bình thường, chứ chưa hẳn là ngạt mũi trẻ sơ sinh do bệnh.

Thường sẽ là bình thường nếu:

• Bé vẫn bú tốt, mút khỏe
• Ngực, bụng bé phập phồng đều, không co kéo lạ khi thở
• Không có dấu hiệu gắng sức thở (không phập phồng cánh mũi, không thấy da lõm giữa các xương sườn)
• Bé vẫn ngủ được giữa các cữ bú, không giật mình vì khó thở

Khi lo lắng, hãy quan sát bé lúc đang ngủ. Dù tiếng thở hơi khụt khịt, nhưng nếu bé ngủ yên, da hồng hào, nhịp thở đều, đó thường là dấu hiệu khá yên tâm.

Khi nào cần lo lắng vì mũi bé nghẹt?

Có những lúc mũi bé nghẹt phải làm sao không chỉ là chuyện khụt khịt đơn thuần. Bạn nên đưa bé đi khám sớm nếu:

• Bé bú rất khó vì ngạt mũi
  Bé đang bú phải nhả ra liên tục, chỉ mút được vài cái là bỏ vì không thở được bằng mũi.

• Thở nhanh
  Đếm lúc bé nằm yên, nếu thấy hơn 60 nhịp thở/phút kéo dài, không giảm khi bé ngủ yên.

• Cánh mũi phập phồng
  Mỗi nhịp thở, hai bên mũi xòe rộng rõ rệt.

• Co kéo hõm ngực
  Da giữa các xương sườn, dưới bờ sườn, hoặc hõm trên xương ức bị kéo lõm vào mỗi nhịp thở.

• Sốt kèm ngạt mũi, ho, dịch mũi đặc
  Trẻ dưới 3 tháng mà sốt từ 38 °C trở lên, kèm nghẹt mũi, ho, bú kém, là dấu hiệu cần đi khám sớm.

• Bé lừ đừ, bú kém rõ rệt
  Bé khó đánh thức, ít vận động, mềm nhũn, hoặc bú ít hơn hẳn so với mọi ngày.

Ở Việt Nam, khi có những dấu hiệu trên, bạn nên:

• Gọi/zalo cho bác sĩ nhi đang theo dõi, hoặc đưa bé tới phòng khám nhi uy tín
• Đưa bé tới bệnh viện Nhi, khoa Nhi gần nhất
• Trong trường hợp bé khó thở nhiều, tím tái, lịm đi: gọi 115 hoặc đưa bé vào cấp cứu ngay

Lắng nghe linh cảm của mình. Bạn là người quan sát bé sát sao nhất.

Máy tạo ẩm và vài mẹo nhỏ giúp bé dễ chịu hơn

Một vài thay đổi nhỏ trong môi trường sống có thể giúp giảm ngạt mũi trẻ sơ sinh, dịch mũi đặc.

Dùng máy tạo ẩm (phun sương lạnh)

Máy phun sương lạnh / máy tạo ẩm giúp tăng độ ẩm trong không khí. Điều này giúp:

• Làm loãng dịch mũi, bé dễ xì/hắt hơn
• Làm dịu niêm mạc mũi đang khô rát
• Giảm tiếng khụt khịt về đêm

Cách dùng an toàn:

• Giữ độ ẩm phòng khoảng 40–60%, nếu máy có cảm biến sẽ thuận tiện hơn
• Đặt máy cách xa giường/cũi, không cho hơi phun trực tiếp vào mặt bé
• Chỉ dùng phun sương lạnh, không dùng loại nước nóng để tránh nguy cơ bỏng
• Vệ sinh máy định kỳ theo hướng dẫn, tránh nấm mốc, vi khuẩn phát triển

Nếu không có máy tạo ẩm, có thể phơi/quây quần áo ẩm trong phòng bé ngủ (nhưng không treo sát chỗ nằm của bé, không che chắn làm bí khí). Nước bốc hơi sẽ làm không khí ẩm hơn một chút.

Những mẹo khác nên lưu ý

• Giữ môi trường không khói thuốc
  Khói thuốc lá, kể cả hút ngoài phòng rồi bế bé, đều rất hại cho đường thở của bé.

• Hạn chế mùi quá nặng
  Nên tiết chế nước hoa, xịt phòng, tinh dầu, nến thơm, hóa chất tẩy rửa mùi nồng trong phòng bé.

• Kê đầu giường có phù hợp hay không?
  Với trẻ sơ sinh, khuyến cáo an toàn ngủ là: bé nằm ngửa, trên mặt phẳng, nệm cứng vừa, không gối cao, không kê chèn nhiều.
  Một số gia đình hay kê cao một chút đầu nệm cho bé lớn, nhưng với trẻ sơ sinh, nếu muốn áp dụng, nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc điều dưỡng trước để đảm bảo tuân thủ nguyên tắc an toàn ngủ.

Lời kết

Chăm sóc trẻ sơ sinh đôi khi khiến bố mẹ thấy danh sách việc cần nhớ dài bất tận. Riêng với mắt trẻ sơ sinh và ngạt mũi trẻ sơ sinh, có thể gom lại mấy ý chính:

• Vệ sinh nhẹ nhàng, đều đặn
  Rửa mắt cho bé, rửa mũi cho trẻ sơ sinh đúng cách, không ngoáy mạnh, không lạm dụng thuốc.

• Nhận biết điều gì là bình thường
  Một ít ghèn, mắt hơi ướt, tiếng thở khụt khịt, thỉnh thoảng hắt xì… đa phần đều nằm trong giới hạn an toàn.

• Biết lúc nào cần đi khám
  Mắt đỏ, sưng, mủ đặc, bé đau; hoặc mũi nghẹt đến mức bú rất khó, thở gắng sức, sốt… đều là lúc nên gặp bác sĩ.

• Đừng ngại hỏi
  Khi không chắc, hãy chụp hình, quay video lại và mang đi hỏi bác sĩ, y tá, hoặc gọi các tổng đài tư vấn y tế của bệnh viện. Không có câu hỏi nào là “vớ vẩn” khi liên quan đến sức khỏe của con.

Ghèn mắt trẻ sơ sinh, tắc lệ đạo ở trẻ sơ sinh, mũi bé nghẹt phải làm sao, ngạt mũi, dịch mũi trẻ sơ sinh… đều là những chuyện rất thường gặp trong vài tháng đầu. Khi bạn đã quen tay với cách vệ sinh mắt cho bé và cách vệ sinh mũi cho bé, mọi thứ sẽ nhẹ nhàng hơn rất nhiều.

Nếu vẫn thấy lo, cứ mạnh dạn đưa bé đi khám. An tâm của bố mẹ cũng là một phần quan trọng trong hành trình nuôi con.