Khám trẻ sơ sinh lần đầu: Những gì bác sĩ kiểm tra, câu hỏi thường gặp và cách chuẩn bị
Tuần lễ đầu tiên sau sinh thường trôi qua như… một làn sương mù. Ngày với đêm lẫn lộn, bạn loay hoay tập cho con bú, tranh thủ chợp mắt mọi lúc có thể, thì có người nhắc: «Sắp đến lịch khám bác sĩ nhi lần đầu cho bé rồi đấy.»
Tim nhói lên một chút, đúng không?
Bài viết này để giúp bạn bình tĩnh lại. Bạn sẽ biết rõ khám trẻ sơ sinh lần đầu gồm những gì, bác sĩ nhi sẽ kiểm tra điều gì, thường hỏi những câu nào, và bạn có thể chuẩn bị ra sao để buổi khám cảm giác yên tâm hơn là căng thẳng.
Chúng ta cũng sẽ xem ứng dụng Erby có thể giúp buổi khám sơ sinh nhẹ nhàng hơn thế nào, bằng cách biến những ngày đêm lẫn lộn thành các ghi chép rõ ràng, dễ trình bày với bác sĩ.
Khám sơ sinh khi nào?
Ở Việt Nam, khám trẻ sơ sinh lần đầu thường rơi vào:
- Trong vòng 3 đến 7 ngày sau sinh, nhất là khi hai mẹ con xuất viện sớm.
- Có nơi sẽ sắp xếp bác sĩ nhi khám tại nhà hoặc nữ hộ sinh, nhân viên y tế tuyến cơ sở đến thăm, tùy hệ thống y tế địa phương.
- Nếu bé phải nằm viện lâu hơn, lần khám đầu tiên cho bé sau xuất viện thường được hẹn ngay khi về nhà hoặc trong tuần đầu.
Đa số bệnh viện sẽ ghi rõ lịch khám sơ sinh hoặc khám lại trong giấy ra viện. Nếu không thấy hẹn, bạn nên chủ động gọi đến phòng khám nhi, khoa Nhi bệnh viện hoặc trạm y tế/phòng khám gia đình ngay khi về nhà và có thể đi lại, nhớ nói rõ là khám trẻ sơ sinh định kỳ trong tuần đầu.
Nếu gia đình chọn dịch vụ khám bác sĩ nhi tại nhà, nội dung kiểm tra vẫn gần như giống khi đến phòng khám. Khác biệt chủ yếu là bạn được ở nhà, đỡ phải bế bé đi lại, đặc biệt tiện cho bé rất nhỏ hoặc mẹ mới sinh còn mệt.
Bác sĩ nhi khám gì lần đầu ở trẻ sơ sinh?
Nhiều bố mẹ tưởng tượng buổi khám sơ sinh sẽ căng thẳng hay đau đớn cho con. Thực tế, kiểm tra trẻ sơ sinh rất nhẹ nhàng, theo trình tự rõ ràng và khá nhanh. Bé sẽ được cởi đồ, chỉ mặc tã để bác sĩ dễ nhìn, sờ, đánh giá toàn thân.
Thông thường, trong lần khám đầu tiên cho bé, bác sĩ sẽ làm những việc sau.
Đo cân nặng, chiều dài, vòng đầu
Điều dưỡng hoặc bác sĩ sẽ:
- Cân bé, thường tính bằng kilogram và gram.
- Đo chiều dài cơ thể.
- Đo vòng đầu trẻ sơ sinh.
Các số đo này được ghi lại trong sổ theo dõi sức khỏe và đối chiếu với biểu đồ tăng trưởng. Bác sĩ không chỉ quan tâm đến con số cụ thể, mà còn xem so với lúc sinh và so với kiểu tăng trưởng thường gặp ở trẻ sơ sinh thì bé đang ở mức nào.
Nhiều bố mẹ lo lắng khi nghe đến chuyện sụt cân. Thực ra, sụt một ít cân sau sinh là bình thường trong vài ngày đầu. Bác sĩ sẽ kiểm tra mức sụt cân có nằm trong giới hạn an toàn không, và việc bú/bú bình hiện tại có đủ để bé sớm tăng cân trở lại hay không.
Kiểm tra thóp trẻ sơ sinh
Bác sĩ sẽ nhẹ nhàng sờ vào thóp - vùng mềm giữa các xương sọ. Đây là cấu trúc sinh lý bình thường, nên bạn đừng quá sợ khi thấy bác sĩ chạm vào.
Bác sĩ sẽ xem:
- Thóp có kích thước phù hợp lứa tuổi không.
- Có phồng, căng quá hay lõm sâu bất thường không.
- Hình dạng hộp sọ tổng thể có gì lạ không.
Từ đó, bác sĩ có thể phát hiện sớm dấu hiệu mất nước, tăng áp lực nội sọ hay dị dạng hộp sọ.
Tim và phổi
Với ống nghe, bác sĩ sẽ:
- Nghe tim - nhịp, tốc độ, có tiếng thổi bất thường hay không.
- Nghe phổi - không khí vào ra có tốt không, có tiếng rít, ran lạ không.
Trẻ sơ sinh thỉnh thoảng thở không đều, lúc nhanh, lúc chậm, có những khoảng nghỉ ngắn - nhiều khi vẫn là bình thường. Bác sĩ được đào tạo để phân biệt kiểu thở sinh lý với những dấu hiệu cho thấy cần kiểm tra thêm.
Hông và các khớp
Bạn sẽ thấy bác sĩ nhẹ nhàng gập, xoay chân bé. Đây là kiểm tra độ vững khớp háng để sàng lọc các vấn đề như loạn sản khớp háng.
Bác sĩ sẽ để ý:
- Hai bên chân cử động có đều, trơn tru không.
- Có tiếng lắc, tiếng «cục» bất thường hay cảm giác khựng, căng cứng không.
Nhìn qua thì hơi «kỹ thuật», nhưng động tác này không làm bé đau. Không ít em bé còn ngủ nguyên cả lúc bác sĩ kiểm tra.
Kiểm tra phản xạ sơ sinh
Một phần quan trọng trong kiểm tra trẻ sơ sinh là đánh giá phản xạ sơ sinh xem hệ thần kinh hoạt động ra sao.
Bác sĩ có thể:
- Kiểm tra phản xạ Moro (giật mình) bằng cách thay đổi nhẹ tư thế hoặc tiếng động.
- Chạm vào lòng bàn tay xem bé có nắm chặt ngón tay người lớn không.
- Gãi nhẹ lòng bàn chân xem ngón chân xòe hay co thế nào.
- Kiểm tra phản xạ tìm bú và mút khi chạm vào má, môi.
Những phản xạ này là dấu hiệu tốt cho thấy não bộ và hệ thần kinh của bé đang hoạt động theo đúng lứa tuổi.
Mắt và thị lực sơ bộ
Đừng mong đợi một buổi đo mắt chi tiết. Ở khám trẻ sơ sinh, bác sĩ sẽ:
- Dùng đèn nhỏ soi mắt để kiểm tra phản xạ đồng tử và phản xạ đáy mắt (red reflex).
- Xem đồng tử có co giãn theo ánh sáng không.
- Quan sát xem có ghèn, đỏ mắt, lé, rung giật nhãn cầu hay vận động mắt bất thường không.
Nếu thấy bất thường, bác sĩ có thể hẹn kiểm tra lại khi bé lớn hơn hoặc cho đi khám chuyên khoa mắt. Phần lớn trẻ sơ sinh đều vượt qua bước này rất nhanh.
Màu da và kiểm tra vàng da trẻ sơ sinh
Nhiều bố mẹ lần đầu nghe từ vàng da chính trong lần khám này. Bác sĩ sẽ:
- Nhìn màu da và củng mạc mắt (lòng trắng mắt) của bé.
- Có thể sử dụng một máy nhỏ áp lên da để ước lượng mức bilirubin, hoặc chỉ định xét nghiệm máu nếu cần.
Vàng da trẻ sơ sinh mức độ nhẹ rất thường gặp trong tuần đầu và đa phần sẽ tự giảm dần. Điều bác sĩ quan tâm là xem mức vàng da có vượt ngưỡng an toàn, cần chiếu đèn, nằm viện hay theo dõi sát hơn hay không.
Rốn và bụng
Cuống rốn trong mắt bố mẹ thường hơi… đáng sợ. Nhưng với bác sĩ thì đây là chuyện thường thấy.
Bác sĩ sẽ:
- Kiểm tra vùng quanh rốn có đỏ, sưng, ướt, chảy dịch không.
- Ngửi xem có mùi hôi bất thường hay gợi ý nhiễm trùng không.
- Quan sát có thoát vị rốn hay khối lồi lạ ở thành bụng không.
Đây là thời điểm rất tốt để bạn hỏi tất cả mọi điều về chăm sóc rốn trẻ sơ sinh: vệ sinh thế nào, lớp mài khô trông ra sao là bình thường, bao lâu thì rốn rụng, cần kiêng gì.
Trương lực cơ, vận động và hành vi chung
Trong suốt buổi khám, bác sĩ âm thầm ghi nhận:
- Bé cử động tay chân thế nào.
- Trương lực cơ: mềm nhũn, gồng cứng hay co gập vừa phải, đúng tuổi.
- Phản ứng trước tiếng động, chạm vào người.
- Mức độ tỉnh táo, giao tiếp, bé có nhìn theo, có phản ứng với giọng nói không.
Những chi tiết nhỏ này ghép lại sẽ cho bác sĩ một bức tranh tổng thể về tình trạng phát triển ban đầu của bé.
Những câu hỏi bác sĩ nhi sẽ hỏi bạn
Khám là một nửa của buổi khám bác sĩ nhi. Nửa còn lại là trao đổi. Bạn càng trả lời cụ thể, bác sĩ càng dễ hỗ trợ đúng vấn đề.
Chuẩn bị sẵn để trả lời các nhóm câu hỏi sau.
Chuyện bú/bú bình
Bác sĩ thường hỏi:
- Bé đang bú mẹ, bú bình hay kết hợp?
- Trong 24 giờ, bé bú khoảng bao nhiêu cữ?
- Mỗi cữ bú mẹ thường kéo dài bao lâu mỗi bên, hoặc nếu bú bình thì khoảng bao nhiêu ml mỗi lần?
- Bạn có đau rát, nứt cổ gà, tắc tia khi cho bú không?
- Sau bú bé có vẻ no và thư giãn, hay vẫn quấy khóc, ngậm tìm tiếp?
Đây là những câu hỏi về bú mẹ và ăn uống ở trẻ sơ sinh bác sĩ dùng để phát hiện sớm vấn đề. Nếu bạn dùng ứng dụng Erby để ghi lại các cữ bú, bạn chỉ cần mở lịch sử vài ngày gần nhất cho bác sĩ xem, khỏi phải «ước chừng».
Tã ướt, tã bẩn
Số tã dùng mỗi ngày phản ánh khá rõ tình hình ăn uống.
Bác sĩ sẽ hỏi:
- Trong 24 giờ, bé có bao nhiêu tã ướt?
- Bao nhiêu tã có phân?
- Phân màu gì, đặc hay lỏng, dính, sệt, bọt…? (vâng, bác sĩ thực sự muốn biết chi tiết này)
Trong tuần đầu, màu phân sẽ dần chuyển từ đen (phân su) sang xanh, rồi vàng. Khi thiếu ngủ, nhớ lại cả chuỗi thay tã này không hề dễ. Ghi nhật ký tã trên Erby sẽ giúp bạn có câu trả lời chính xác chỉ với vài cú chạm.
Ngủ và sinh hoạt chung
Không có đứa bé nào ngủ «đúng sách vở». Bác sĩ hiểu điều đó, nhưng vẫn cần hỏi để hình dung nếp sinh hoạt:
- Bé ngủ ở đâu? Cùng giường, nôi riêng, cũi, nôi cạnh giường…?
- Mỗi giấc ngủ thường kéo dài bao lâu?
- Bạn có phải đánh thức bé dậy bú không, hay bé tự dậy?
- Trong khi ngủ, bé có thở khò khè, ngáy, giật mình nhiều, hay cử động lạ không?
Không có «câu trả lời mẫu». Bác sĩ chỉ muốn chắc rằng bé vẫn dậy bú đều, không quá khó đánh thức, và gia đình đã nắm được các nguyên tắc an toàn khi cho trẻ sơ sinh ngủ (tư thế nằm ngửa, không gối, không chăn trùm mặt…).
Lo lắng của riêng bạn
Một bác sĩ nhi làm việc có tâm sẽ luôn hỏi:
- «Dạo này bạn có đang lo lắng điều gì về bé không?»
- «Mấy ngày vừa rồi chăm con có vấn đề gì khiến bạn băn khoăn?»
Đây là «cửa» để bạn nói ra mọi điều mình đang nghĩ. Chuyện nhỏ cũng được, hơi «ngố» cũng được, miễn là bạn thoải mái chia sẻ.
Những câu nên hỏi bác sĩ nhi (hãy ghi lại!)
Thiếu ngủ khiến não hoạt động rất… đặc biệt. Nửa đêm bạn nghĩ được cả chục câu hỏi, đến phòng khám thì trống rỗng.
Giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả: ghi lại ngay khi nghĩ ra.
Bạn có thể ghi:
- Trong ứng dụng ghi chú trên điện thoại.
- Trong sổ nhật ký em bé.
- Trực tiếp trong ứng dụng Erby, ngay cạnh phần ghi bú và thay tã.
Gợi ý một số câu cần hỏi bác sĩ nhi lần đầu:
- Cân nặng hiện tại của bé so với lúc sinh như vậy đã ổn chưa?
- Mô hình bú của bé bây giờ có phù hợp với tuổi chưa?
- Có cần điều chỉnh tần suất hoặc lượng bú không?
- Dấu hiệu nào cho thấy bé bú đủ sữa? Dấu hiệu thiếu sữa là gì?
- Trớ sữa thế nào là bình thường, khi nào là nhiều quá, cần đi khám?
- Chăm sóc rốn trẻ sơ sinh thế nào cho đúng ở nhà?
- Nếu bé nổi mẩn đỏ, rôm sảy, hăm…, làm sao nhận biết đó là ban da lành tính hay cần đi khám gấp?
- Trong tháng đầu, những dấu hiệu cảnh báo nào thì nên gọi bác sĩ hoặc đưa đi bệnh viện ngay (sốt bao nhiêu độ, bú kém, thở nhanh… )?
- Nguyên tắc để cho bé ngủ an toàn tại nhà: tư thế, quần áo, nhiệt độ phòng, chăn màn?
- Khi nào cần đưa bé đi tiêm chủng, lịch khám tiếp theo là lúc nào?
Nếu bạn thấy ngại khi lôi tờ giấy hoặc điện thoại ra đọc, cứ mạnh dạn. Bác sĩ rất quen với hình ảnh bố mẹ cầm «checklist» đi khám, và thường đánh giá cao sự chuẩn bị kỹ.
Cần mang theo giấy tờ và ghi chép gì?
Phần hành chính hơi khô khan, nhưng chuẩn bị trước sẽ giúp buổi khám bác sĩ nhi trôi chảy hơn. Trước khi ra khỏi nhà, nên kiểm tra:
- Giấy ra viện có ghi rõ cân nặng lúc sinh, tuần thai, các vấn đề nếu có.
- Bất cứ hồ sơ nào liên quan đến biến chứng thai kỳ hoặc lúc sinh (mổ cấp cứu, sinh non, tiền sản giật…).
- Kết quả sàng lọc sơ sinh nếu đã có.
- Sổ theo dõi sức khỏe trẻ em (sổ tiêm chủng, sổ màu hồng của Bộ Y tế…) nếu được phát.
- Ghi chú của bạn về bú, thay tã, giấc ngủ trong vài ngày gần đây.
- Điện thoại có cài ứng dụng Erby nếu bạn dùng Erby để ghi nhật ký bú và tã.
Nếu chỉ một trong hai bố mẹ đi khám cùng bé, bạn cũng nên mang theo:
- Danh sách ngắn các câu hỏi người ở nhà muốn hỏi bác sĩ.
- Các thông tin về tiền sử bệnh tật, dị ứng, bệnh di truyền bên nội, bên ngoại mà người kia nhắc.
Cần chuẩn bị gì khi khám bé lần đầu?
Không cần cầu kỳ, chỉ cần một chút sắp xếp trước là cả nhà sẽ đỡ vội vàng, bé cũng bớt quấy.
Cố gắng cho bé bú gần giờ đi khám
Nhiều bé thư giãn, dễ chịu nhất ngay sau khi được bú no. Nếu sắp xếp được, bạn có thể:
- Cho bé bú xong rồi hãy bắt đầu chuẩn bị ra khỏi nhà, hoặc
- Mang theo sữa và cho bú trong lúc chờ ở phòng khám.
Bé no bụng thường ít khóc, dễ nằm yên cho bác sĩ nghe tim phổi, đo cân. Nhớ chuẩn bị sẵn khăn xô, khăn sữa đề phòng bé trớ.
Quần áo dễ cởi
Trong khám trẻ sơ sinh, bé sẽ phải cởi đồ, chỉ mặc tã trong phần lớn thời gian, nên hãy mặc cho bé:
- Một bộ body/sleepsuit đơn giản, có nút bấm hoặc khóa kéo, dễ mở ở giữa.
- Thêm áo ba lỗ/body mỏng bên trong nếu trời lạnh.
- Tránh các bộ đồ cầu kỳ, nhiều lớp, quá nhiều nút nhỏ khó cài, chất vải cứng làm bé khó chịu.
Bạn sẽ thấy quần áo càng đơn giản, buổi khám càng nhẹ nhàng. Bé ít bị «lôi kéo» nhiều lần, bố mẹ cũng đỡ luống cuống.
Đừng quên mang theo:
- Một bộ quần áo dự phòng phòng khi bé tè, ị hoặc trớ ướt người.
- Một cái khăn choàng hoặc chăn mỏng để đắp cho bé khi phải nằm trần lâu trong phòng khám máy lạnh.
Dùng ứng dụng Erby hỗ trợ buổi khám sơ sinh đầu tiên
Trong «sương mù» tuần đầu, câu «Một ngày bé bú mấy lần?» nghe giống câu đố. Bạn nhớ mang máng chứ không chắc chắn.
Đây là lúc Erby phát huy tác dụng.
Nếu bạn ghi lại mỗi lần bú và thay tã trong ứng dụng Erby, bạn có thể cho bác sĩ xem ngay:
- Tần suất bú trong 24 giờ và trong vài ngày liên tiếp.
- Thời gian mỗi cữ bú trung bình (mỗi bên vú hoặc mỗi bình).
- Số tã ướt và tã bẩn mỗi ngày.
- Những «mẫu» lặp lại, ví dụ bé hay bú dồn vào buổi tối, hay ngủ dài hơn vào khung giờ nào.
Thay vì trả lời «Chắc tầm 2 - 3 tiếng bú một lần», bạn có thể mở app và nói: «Đây ạ, lịch 3 ngày gần nhất của bé.» Mức độ chi tiết này giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn: bé có ăn đủ không, có lý do gì đáng lo nếu bé chưa tăng cân, và gia đình có cần hỗ trợ thêm về kỹ thuật cho bú.
Bạn cũng có thể:
- Ghi luôn trong Erby những câu cần hỏi bác sĩ nhi lần đầu để khỏi quên.
- Ghi chú những điều bất thường như nổi ban, khóc thét, ọc sữa thành vòi… kèm thời điểm xảy ra.
- Sau buổi khám, tiếp tục theo dõi xem các điều chỉnh bác sĩ gợi ý (tăng cữ bú, đánh thức bé, đổi tư thế bú…) có cải thiện tình hình không.
Khi đó, khám trẻ sơ sinh lần đầu không còn là «bác sĩ hỏi - bố mẹ đoán», mà trở thành sự phối hợp thực sự: bạn mang đến dữ liệu rõ ràng và những câu hỏi cụ thể, bác sĩ mang đến chuyên môn, cả hai cùng bàn xem đâu là lựa chọn tốt nhất cho bé.
Vài lời cuối giúp bạn bớt lo
Đa số bố mẹ bước vào buổi khám sơ sinh tuần đầu với chút lo lắng, rồi bước ra nhẹ nhõm hơn nhiều. Cái «chưa biết» trở thành cái «à, thì ra là vậy».
Bé được khám từ đầu đến chân. Bạn có thời gian hỏi hết mọi điều đang thắc mắc. Bạn ra về với kế hoạch rõ ràng hơn về chuyện bú, ngủ, chăm sóc rốn, lịch khám và tiêm chủng tiếp theo.
Chỉ cần chuẩn bị một chút:
- Ghi lại sẵn những gì muốn hỏi.
- Ghi chép các cữ bú, số tã ướt, tã bẩn trong Erby để có số liệu cụ thể cho bác sĩ xem.
- Sắp sẵn giấy tờ, một bộ đồ thay, khăn/chăn mỏng cho bé.
Bạn không cần phải hoàn hảo hay hiểu hết mọi thứ về nuôi con. Bạn chỉ cần có mặt, mang theo bé và những câu hỏi của mình.
Đó chính xác là mục đích của một buổi khám trẻ sơ sinh: đảm bảo cả bé và bố mẹ đều đang ổn nhất có thể trong tuần lễ đầu tiên vừa vất vả vừa tuyệt vời này.
Chúng tôi, với tư cách là nhà phát triển ứng dụng Erby, từ chối mọi trách nhiệm đối với bất kỳ quyết định nào bạn đưa ra dựa trên thông tin này, thông tin này chỉ được cung cấp cho mục đích thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên y tế cá nhân.
