Có nên đánh thức bé bú? Khi cần đánh thức, tần suất và cách nhẹ nhàng cho trẻ sơ sinh

Bạn dỗ mãi bé mới chịu ngủ. Cả người như được thả lỏng. Rồi câu hỏi lóe lên: «Có nên đánh thức bé bú hay cứ để bé ngủ yên?»

Nếu bạn đang phân vân, bạn không hề cô đơn. Những tuần đầu sau sinh, chuyện cho bú luôn là nỗi lo thường trực, nhất là khi mỗi người xung quanh lại nói một kiểu.

Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu khi nào thực sự cần đánh thức bé bú, khi nào có thể yên tâm để bé ngủ, và tần suất bú của trẻ sơ sinh nên như thế nào trong những tuần đầu đời.

Vì sao đôi khi phải đánh thức trẻ sơ sinh bú?

Trong 1 - 2 tuần đầu, rất nhiều bé rất hay buồn ngủ. Đặc biệt nếu:

• Bé chào đời sau một cuộc sinh kéo dài hoặc khó
• Mẹ sinh mổ
• Bé sinh hơi sớm hoặc nhẹ cân so với tuổi thai
• Mẹ được dùng nhiều thuốc giảm đau, gây tê, gây mê lúc sinh

Những bé ngủ quá nhiều có thể không tự thức dậy đủ thường xuyên để bú. Lúc này, ba mẹ cần chủ động đánh thức trẻ sơ sinh bú.

Trẻ sơ sinh cần bú thường xuyên để lớn

Ở Việt Nam, đa số bác sĩ nhi, nữ hộ sinh và chuyên gia nuôi con bằng sữa mẹ đều thống nhất: trong những tuần đầu, trẻ sơ sinh nên được bú khoảng 8 - 12 lần mỗi ngày. Tính ra là khoảng 2 - 3 giờ bú một lần trong 24 giờ.

Việc bú đều đặn giúp:

• Cung cấp đủ năng lượng và nước cho bé
• Hạn chế nguy cơ tụt đường huyết ở những bé nhỏ hoặc yếu
• Hỗ trợ phát triển não và cơ thể ngay từ đầu

Nếu bạn cho bé bú mẹ, việc bé bú thường xuyên chính là tín hiệu để cơ thể bạn hiểu và sản xuất đúng lượng sữa mà bé cần.

Bú nhiều giúp sữa mẹ về tốt hơn

Trong vài tuần đầu, tuyến sữa rất nhạy với tần suất bú. Càng được bé bú/ hút thường xuyên, cơ thể càng nhận tín hiệu để tạo thêm sữa.

Việc đánh thức bé bú trong giai đoạn này có thể:

• Giúp sữa về thuận lợi, ít bị tắc
• Giảm nguy cơ căng tức ngực, tắc tia sữa
• Hỗ trợ duy trì nguồn sữa tốt về lâu dài

Nên khi bạn băn khoăn «Có nên đánh thức bé bú không?» trong những ngày đầu, câu trả lời liên quan cả tới tăng trưởng của bé lẫn nguồn sữa của mẹ.

Trong 2 tuần đầu, bé nên bú bao nhiêu lần?

Cha mẹ thường thiếu điều này: con số cụ thể.

Trong 2 tuần đầu sau sinh, đa số bác sĩ, điều dưỡng nhi khuyến nghị không để bé nhịn bú quá:

• 3 giờ ban ngày (tính từ lúc bắt đầu cữ bú này đến lúc bắt đầu cữ bú sau)
• 4 giờ ban đêm (cũng tính từ lúc bắt đầu cữ bú này đến lúc bắt đầu cữ bú sau)

Ví dụ: nếu bé bắt đầu bú lúc 13:00, thì dù bé có ngủ say đến đâu, bạn vẫn nên cho bú lại muộn nhất là 16:00 vào ban ngày.

Điều này càng quan trọng nếu:

• Bé chưa lên lại cân nặng lúc sinh
• Bé sinh non
• Bé nhẹ cân so với tuổi thai

Với những bé này, đôi khi cần dậy cho bé bú còn thường xuyên hơn. Tại nhiều bệnh viện, bác sĩ có thể dặn: 2 - 3 giờ phải cho bú một lần cả ngày lẫn đêm cho tới khi cân nặng bé tăng đều và ổn định.

Vì sao mốc «cân nặng lúc sinh» lại quan trọng?

Phần lớn trẻ sơ sinh sẽ giảm cân trong vài ngày đầu, đó là chuyện bình thường. Điều cần lưu tâm là đa số bé khỏe mạnh sẽ:

• Giảm khoảng 7 - 10% cân nặng so với lúc sinh
• Sau đó bắt đầu tăng trở lại
• Và thường tăng lại bằng cân nặng lúc sinh vào khoảng ngày thứ 10 - 14

Nếu sang tuần thứ 2 mà bé không tăng cân, chưa bằng cân nặng lúc sinh, bác sĩ hoặc điều dưỡng thường sẽ xem kỹ:

• Bé bú bao nhiêu lần một ngày
• Bé bú có hiệu quả không (bú được nhiều sữa hay chỉ ngậm chơi, ngủ gật)
• Có cần tiếp tục đánh thức bé bú thường xuyên hơn không

Nên trong 10 - 14 ngày đầu, nếu bạn đang hỏi «Trẻ sơ sinh nên bú bao nhiêu lần?», thì câu trả lời an toàn, dễ nhớ là: ít nhất 3 giờ phải bú một lần ban ngày, và không quá 4 giờ một lần ban đêm, thường là bú nhiều hơn.

Khi nào có thể để bé ngủ lâu hơn?

Khi bé đã tăng lại bằng cân nặng lúc sinh và bắt đầu tăng đều, việc cho bú có thể linh hoạt hơn. Thường mốc này rơi vào khoảng ngày thứ 10 đến ngày thứ 14, nhưng cũng có bé nhanh hơn hoặc chậm hơn một chút.

Lúc này, với bé sinh đủ tháng, khỏe mạnh:

• Bạn có thể cho phép bé ngủ một quãng dài hơn vào ban đêm, khoảng 4 - 5 giờ
• Ban ngày, vẫn nên cố gắng giữ khoảng cách cữ bú 2,5 - 3 giờ

Tức là, ban ngày bạn vẫn có thể đánh thức bé bú để duy trì nếp bú đều, còn ban đêm có thể nới lỏng, để bé ngủ dài hơn một chút nếu bé tự ngủ.

Nhiều ba mẹ thấy một khung lịch bú sơ sinh tạm thời khá hữu ích, ví dụ:

• Từ 7h sáng đến 22h: cho bé bú khoảng 2,5 - 3 giờ một lần
• Ban đêm: nếu bé tự ngủ một mạch dài hơn chút, khoảng 4 - 5 giờ, có thể để bé ngủ
• Sau quãng dài đó, quay lại nhịp 2 - 3 giờ bú một lần cho tới sáng

Không cần bám đồng hồ quá cứng nhắc. Trẻ sơ sinh không phải máy móc. Mục tiêu là giúp bé dần hiểu ban ngày bú nhiều, chơi nhiều, tương tác nhiều, còn đêm đến thì yên tĩnh và ít kích thích hơn.

Bé sinh non, nhẹ cân: khi nào phải đánh thức bú thường xuyên hơn?

Nếu bé sinh non hoặc nhẹ cân so với tuổi thai, bé thường không có nhiều “dự trữ năng lượng” như các bé đủ tháng, đủ cân. Những bé này hay:

• Bú nhanh mệt, dễ ngủ gật trên ti hoặc bình
• Mỗi cữ không bú được nhiều
• Ngủ li bì, khó tự thức dậy đòi bú

Với nhóm này, bác sĩ có thể dặn:

• Cho bú 2 - 3 giờ một lần cả ngày lẫn đêm, không để đói quá
• Nếu bé ngủ nhiều, quá giờ khuyến nghị thì phải đánh thức bé bú
• Không để bé ngủ một mạch quá dài, kể cả ban đêm, cho tới khi cân nặng lên tốt và ổn định

Trong thời gian đó, ngày nào ba mẹ cũng có thể sẽ tự hỏi khi nào đánh thức bé bú, nên để ngủ hay gọi dậy, và hầu như câu trả lời sẽ là: cứ đến giờ là phải dậy cho bé bú. Đây là chuyện rất thường gặp đối với ba mẹ có con sinh non hoặc nhẹ cân, và mọi thứ sẽ dễ thở hơn khi bé cứng cáp dần.

Luôn ưu tiên làm theo kế hoạch cụ thể mà bác sĩ nhi, bác sĩ sơ sinh, điều dưỡng khoa Sơ sinh hoặc nữ hộ sinh nơi bạn sinh bé đã hướng dẫn, vì họ nắm rất rõ tình trạng của con bạn.

Cách nhẹ nhàng đánh thức bé bú

Có những bé, ba mẹ đã canh đúng giờ, chuẩn bị mọi thứ đâu vào đấy, nhưng bé vẫn… ngủ như chưa từng được ngủ. Gọi không mở mắt, bế lên vẫn lim dim, đặt lên ngực cũng ngủ tiếp. Khi đó làm sao để đánh thức bé bú?

Bạn có thể thử những cách đơn giản, ít làm bé giật mình:

• Cởi bớt quần áo, chỉ để bỉm
  Bé mặc ấm, trùm chăn kỹ thường dễ ngủ sâu. Cởi bớt cho bé chỉ còn bỉm, nhiệt độ phòng mát mẻ vừa phải, sẽ giúp bé tỉnh hơn để bú.

• Cho bé da kề da
  Đặt bé chỉ mặc bỉm, nằm thẳng trên ngực trần của mẹ hoặc bố. Da kề da giúp ổn định thân nhiệt, nhịp thở, đồng thời kích thích bản năng tìm ti, mút tay, quay đầu tìm vú.

• Thay bỉm trước khi bú
  Nhiều bé sẽ tỉnh hơn một chút khi được thay bỉm. Với bé buồn ngủ quá, nên thay bỉm trước khi cho bú.

• Xoa, vuốt, cù nhẹ
  Có thể xoa lòng bàn chân, vuốt lưng, dùng ngón tay vuốt nhẹ dọc sống lưng, hoặc cù nhè nhẹ gót chân. Những kích thích nhỏ và đều này giúp bé chuyển dần từ ngủ sâu sang ngủ nhẹ, rồi tỉnh dậy.

• Dùng khăn mát
  Một chiếc khăn mềm thấm nước hơi mát (không lạnh buốt), lau nhẹ trán hoặc gáy, đủ để bé giật mình tỉnh chứ không bị sốc.

• Trò chuyện với bé
  Giọng nói của ba mẹ rất quen thuộc với bé. Hãy gọi tên, nói chuyện nhẹ nhàng, hoặc hát khe khẽ. Có bé phản ứng với giọng nói tốt hơn với chạm vào da.

Khi bé đã hơi tỉnh, mắt hé mở, cử động tay chân, bạn nên cho bú ngay (ti hoặc bình) để bé không ngủ lại trước khi kịp bú.

Nếu bạn bú mẹ vào ban đêm và phải đánh thức bé bú đêm, nên giữ phòng tối, chỉ bật đèn ngủ nhỏ, nói chuyện nhỏ nhẹ, thao tác nhanh gọn nhất có thể để sau cữ bú, cả mẹ lẫn bé đều dễ ngủ lại.

Dấu hiệu cho thấy có thể ngừng đánh thức bé bú

Nhiều ba mẹ rất muốn có một mốc rõ ràng kiểu: «Sau X ngày thì không cần đánh thức bé bú đêm nữa». Thực tế mỗi bé một kiểu, nhưng vẫn có những dấu hiệu khá rõ giúp bạn nhận biết bé đã sẵn sàng tự chủ hơn chuyện bú.

Hãy để ý:

• Bé tăng cân đều, không phải “chỉ vừa đủ”
  Các lần khám định kỳ, bé tăng cân theo đường cong tăng trưởng, đã lên lại bằng cân nặng lúc sinh (thường trong khoảng ngày 10 - 14) và tiếp tục tăng ổn.

• Tã ướt nhiều
  Từ khoảng ngày thứ 5 trở đi, nếu ít nhất 6 bỉm ướt mỗi ngày, nước tiểu trong hoặc vàng nhạt, và phân mềm, đi đều, đó là dấu hiệu bé đang bú đủ.

• Khi thức, bé tỉnh táo vừa phải
  Bé có những khoảng thời gian tỉnh, mắt mở, nhìn xung quanh, vung tay chân, có vẻ hài lòng chứ không lả đi.

• Bé tự đòi bú
  Bé biết tự thức dậy đòi ăn: quay đầu tìm ti, mút tay, chép miệng, khó chịu, quấy, hoặc khóc nếu lỡ bị “lố giờ”.

Khi những điều này đều ổn, nếu một đêm nào đó bé bỗng ngủ dài hơn thường lệ, bạn thường có thể để bé ngủ và đợi đến khi bé tự thức dậy bú, không cần canh đồng hồ quá căng thẳng.

Tuy vậy, vẫn nên theo dõi cân nặng và số bỉm ướt. Nếu thấy bé không tăng cân như trước, chậm lại, hoặc bỗng nhiên ít tã ướt hơn, mẹ nên cho bé đi khám và có thể phải quay lại việc đánh thức bé bú trong một thời gian.

Sau 4 - 6 tuần: có thể ngừng đánh thức bú đêm chưa?

Với nhiều bé đủ tháng, khỏe mạnh, tăng cân tốt, đến khoảng 4 - 6 tuần tuổi, thường không còn cần thiết phải đánh thức bé bú đêm nữa.

Lúc này, bạn có thể:

• Để bé tự quyết định nhịp bú ban đêm
• Đáp lại mỗi khi bé tự thức và có dấu hiệu đói
• Ban ngày vẫn cho bú theo nhu cầu, nhưng cố gắng không để bé nhịn quá lâu

Ban ngày giai đoạn này vẫn khá bận rộn. Rất nhiều bé vẫn bú khoảng 8 - 12 cữ mỗi ngày, đặc biệt là bé bú mẹ, có khi bú dồn buổi chiều - tối, hôm nhiều hôm ít, thay đổi linh hoạt.

Ban đêm thì thường dễ thở hơn. Nếu bạn đang lo lắng bú mẹ mà bé ngủ liền mạch ban đêm thì sợ mất sữa, có cần đánh thức bé bú đêm để bảo vệ nguồn sữa không, đa số chuyên gia sữa mẹ cho rằng:

• Chỉ cần ban ngày bé bú đủ thường xuyên, cộng với 1 - 2 cữ bú tốt ban đêm
• Nguồn sữa của mẹ vẫn duy trì ổn

Một số bé 4 - 6 tuần vẫn thức dậy 2 - 3 giờ bú một lần ban đêm, hoàn toàn bình thường. Một số bé khác lại bắt đầu xuất hiện một khoảng ngủ xuyên suốt 5 - 6 giờ. Cả hai kiểu đều có thể lành mạnh, miễn là:

• Bé tiếp tục tăng cân đều
• Tã ướt, tã bẩn mỗi ngày vẫn ổn
• Bé tỉnh táo, không uể oải bất thường khi thức

Tóm tắt lại cho dễ nhớ

Bạn có thể lưu đoạn này vào điện thoại hoặc in dán lên tủ lạnh:

• 2 tuần đầu sau sinh

  • Mục tiêu: 8 - 12 cữ bú mỗi ngày
  • Không để bé quá 3 giờ ban ngày hoặc quá 4 giờ ban đêm, tính từ lúc bắt đầu cữ bú này đến lúc bắt đầu cữ bú tiếp theo
  • Đặc biệt chú ý đánh thức bé bú nếu bé sinh non, nhẹ cân, vàng da, hoặc bé không tăng cân, chưa lên lại cân nặng lúc sinh

• Sau khi bé đã tăng lại bằng cân nặng lúc sinh (thường ngày 10 - 14)

  • Ban ngày: cố gắng duy trì 2,5 - 3 giờ bú một lần
  • Ban đêm: thường có thể cho bé ngủ một mạch 4 - 5 giờ nếu bé tự ngủ
  • Luôn để ý: cân nặng, số bỉm ướt, số lần bú, và thái độ bú của bé (bú tích cực hay uể oải, ngậm chơi)

• Sau 4 - 6 tuần, với bé tăng cân tốt

  • Thường không cần đánh thức bé bú đêm nữa
  • Để bé tự thức dậy khi đói, mẹ đáp ứng theo nhu cầu
  • Ban ngày vẫn nên chấp nhận là bé bú khá thường xuyên, đặc biệt nếu bú mẹ hoàn toàn

Nếu một lúc nào đó bạn lại băn khoăn «Bé ngủ bao lâu không cho bú thì được? Có nên đánh thức bé bú hay để bé ngủ tiếp?», hãy tự hỏi 3 điều:

1. Bé đã tăng lại bằng cân nặng lúc sinh và vẫn tăng đều chưa?
2. Mỗi ngày bé có ít nhất 6 bỉm ướt và đi phân đều, mềm không?
3. Bé có tự thức dậy đòi bú ít nhất một vài lần trong ngày không?

Nếu cả 3 câu trả lời đều là “có”, bạn thường có thể yên tâm nới lỏng, bớt nhìn đồng hồ, và theo nhịp sinh học của bé nhiều hơn.

Nếu có bất kỳ câu trả lời nào là “không”, hoặc linh cảm của bạn thấy bé bú kém, bé không chịu bú, bé ngủ nhiều bất thường, bé không tăng cân, đừng ngần ngại hỏi ý kiến:

• Bác sĩ nhi
• Nữ hộ sinh
• Điều dưỡng khoa Nhi
• Nhóm hỗ trợ bú mẹ hoặc tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ tại địa phương

Không ai sinh ra đã biết hết mọi thứ về tần suất bú của trẻ sơ sinh, đặc biệt là trong những đêm dài thiếu ngủ. Hỏi thêm, nhờ người khác nhìn giúp cách cho bú và lịch bú không hề là dấu hiệu bạn yếu kém, mà là một phần rất quan trọng của việc chăm con thông minh và an toàn.