Da sơ sinh bong, nổi ban và mảng lạ: phân biệt đâu là bình thường, cách chăm sóc và khi nào cần đi khám
Lần đầu tiên thấy da con bong tróc hay nổi ban đỏ, tim bố mẹ như rớt xuống chân. Không biết có bình thường không, có phải bôi kem, uống thuốc hay bế con vào viện ngay không?
Phần yên tâm là thế này: đa số vấn đề về da sơ sinh nhìn thì đáng sợ nhưng thực ra rất lành tính. Làn da của em bé đang học cách thích nghi với môi trường bên ngoài bụng mẹ nên dễ xuất hiện đủ kiểu vết đỏ, chấm trắng, mảng bong tróc.
Bài viết này giúp bố mẹ phân biệt cái gì là bình thường, cái gì cần lo khi thấy da bé sơ sinh bong, nổi ban hoặc có mảng lạ, để 3 giờ sáng bớt hoảng khi lại lên mạng tìm «mụn đầu trắng ở trẻ sơ sinh trên mũi».
Da sơ sinh: vì sao lại “kỳ lạ” như vậy
Da trẻ sơ sinh rất mỏng, nhạy cảm và còn đang tập làm quen với nhiệm vụ mới. Trong bụng mẹ, bé ngâm mình trong nước ối ấm, được bảo vệ bởi một lớp gây màu trắng đục gọi là gây. Ra ngoài, bé gặp không khí khô, quần áo, thay đổi nóng lạnh liên tục.
Sự thay đổi đột ngột đó thường dẫn đến:
- Bong da trẻ sơ sinh, nhất là những bé sinh quá ngày dự sinh
- Da đổi màu loang lổ, có thể thấy da vân mạch trẻ sơ sinh khi bé bị lạnh
- Nhiều loại ban đỏ ở trẻ sơ sinh xuất hiện rồi tự biến mất khá nhanh
Hầu hết các vấn đề da sơ sinh này:
- Không làm bé đau
- Không để lại sẹo
- Tự hết mà không cần can thiệp
Khó nhất là nhận ra khi nào ban da sơ sinh là bình thường, khi nào có thể là dấu hiệu nhiễm trùng hoặc dị ứng. Ta sẽ đi qua các dạng lành tính thường gặp trước, sau đó là những dấu hiệu cần đưa bé đi khám.
1. Da bong tróc, tróc vảy
Nhìn như thế nào
Bố mẹ có thể thấy:
- Da khô, bong vảy ở bàn tay, bàn chân, cổ chân, cổ tay
- Từng mảng da bong thành lớp lớn, giống như sau khi bị cháy nắng
- Bong tróc rõ nhất trong 1 – 2 tuần đầu sau sinh
Hiện tượng bong tróc da ở trẻ sơ sinh gặp rất nhiều ở các bé sinh muộn hơn ngày dự sinh. Nhiều bố mẹ khá bất ngờ vì da con bong quá nhiều.
Nguyên nhân
Những tuần cuối thai kỳ, lớp da ngoài cùng của bé dày lên. Khi ra ngoài môi trường không khí khô, lớp da này tự khô lại và bong ra.
Đây không phải là do bố mẹ chăm sóc da cho trẻ sơ sinh sai cách. Đơn giản là bé đang trút bỏ lớp da cũ, lộ ra lớp da mới mềm mịn hơn bên dưới.
Bao lâu thì hết
Với đa số bé, hiện tượng bong da:
- Bắt đầu từ vài ngày đầu sau sinh
- Giảm dần sau 1 – 2 tuần
- Thường hết hẳn sau 3 – 4 tuần
Có cần điều trị không?
Thông thường, không cần dùng thuốc hay làm gì đặc biệt.
Bố mẹ có thể:
- Bôi một lớp mỏng kem dưỡng ẩm không mùi, dịu nhẹ nếu thấy da nứt nẻ nhiều
- Tránh tắm nước quá nóng hoặc tắm quá lâu vì dễ làm da khô hơn
- Lau khô bằng cách thấm nhẹ, không chà xát mạnh
Hạn chế dùng tay lột những mảng da bong, dù có thể thấy „đã tay”. Hãy để da tự tróc.
2. Mụn sữa, hạt kê (milia): những chấm trắng li ti
Nhìn như thế nào
Mụn sữa / milia thường:
- Là những chấm trắng hoặc hơi ngả vàng, nhỏ li ti trên mũi, má, cằm hoặc trán
- Bề mặt tròn, nhẵn, cứng nhẹ, to cỡ đầu kim
- Không đỏ, không sưng tấy, bé không hề khó chịu
Nếu bố mẹ đang tìm kiếm «mụn sữa», «mụn đầu trắng ở trẻ sơ sinh» hay «mụn vàng ở trẻ sơ sinh trên mũi» thì rất có thể là loại này.
Nguyên nhân
Milia là do lỗ chân lông hoặc tuyến bã bị tắc. Keratin (một loại protein của da) bị giữ lại dưới bề mặt da và tạo thành nang nhỏ.
Đây là tình trạng:
- Rất thường gặp
- Không lây
- Không liên quan đến vệ sinh kém, không do kem bôi hay do bé bú mẹ
Bao lâu thì hết
Milia thường:
- Xuất hiện trong vài ngày đầu sau sinh
- Mờ dần khoảng tuần thứ 2
- Thường hết hẳn khi bé được 3 – 4 tuần
Có cần điều trị không?
Không cần bôi thuốc hay dùng bất cứ sản phẩm đặc biệt nào.
Tuyệt đối không:
- Nặn, bóp mụn sữa
- Cạy, gãi
- Dùng sản phẩm trị mụn của người lớn hoặc trẻ dậy thì
Chỉ cần rửa mặt bé bằng nước sạch hoặc sữa rửa mặt em bé dịu nhẹ. Mụn sữa sẽ tự biến mất.
3. Mụn trứng cá ở trẻ sơ sinh
Nhìn như thế nào
Mụn trứng cá ở trẻ sơ sinh khác với mụn tuổi dậy thì, nhưng nhìn cũng khá „hết hồn”.
Bố mẹ có thể thấy:
- Nốt đỏ hoặc sẩn nhỏ trên hai má, trán, đôi khi lan xuống ngực
- Một số nốt có nhân trắng ở giữa
- Vùng mụn đỏ hơn khi bé nóng, khóc hoặc quấy
Mụn xuất hiện đột ngột thường khiến bố mẹ lo lắng, nhưng đây là tình trạng rất hay gặp và đa số lành tính.
Nguyên nhân
Hiện chưa biết chính xác, nhưng có vài giả thuyết:
- Ảnh hưởng của hormone mẹ truyền sang bé trong thai kỳ vẫn còn trong cơ thể bé
- Tuyến bã nhờn của da bé đang tập hoạt động sau khi ra khỏi bụng mẹ
Dù nguyên nhân thế nào thì không phải do mẹ ăn đồ nóng, đồ biển khi cho con bú hay do da bé bẩn.
Diễn tiến thường gặp của mụn trứng cá sơ sinh
Mụn trứng cá ở trẻ sơ sinh thường:
- Xuất hiện khi bé khoảng 2 tuần tuổi
- Thường nhiều nhất vào tuần thứ 2 – 4
- Giảm dần và đa số hết trước 3 tháng tuổi
Trong thời gian đó, mụn có thể lúc đỡ lúc nặng hơn, dễ khiến bố mẹ sốt ruột.
Có cần điều trị không?
Phần lớn trường hợp không cần bôi thuốc hay dùng thuốc uống.
Một vài lưu ý:
- Rửa mặt bé mỗi ngày 1 lần bằng nước ấm hoặc sữa rửa mặt em bé dịu nhẹ
- Thấm khô nhẹ nhàng
- Tránh bôi kem quá nhờn, dầu lên vùng mặt
- Không chà xát, không nặn mụn
Nếu mụn đỏ nhiều, lan rất nhanh, da sưng nóng hoặc sau 3 tháng mà không có xu hướng giảm, bố mẹ nên đưa bé đi khám bác sĩ nhi hoặc da liễu nhi để kiểm tra, loại trừ chàm (eczema) hoặc nhiễm trùng da.
4. Erythema toxicum: tên đáng sợ, ban thì rất bình thường
Nhìn như thế nào
Nghe tên erythema toxicum ở trẻ sơ sinh có vẻ „nguy hiểm”, nhưng thực chất lại rất lành tính.
Ban thường:
- Là những mảng hoặc nốt đỏ trên da
- Giữa nốt đỏ có thể có chấm nhỏ màu trắng hoặc vàng nhạt
- Rải rác khắp người, đặc biệt ở thân mình
Nhìn khá giống vết cắn côn trùng hoặc mề đay. Ban có thể nổi hôm nay, ngày mai lại bớt, hôm sau lại xuất hiện ở chỗ khác.
Nguyên nhân
Các bác sĩ hiện vẫn chưa rõ hoàn toàn, nhưng có vẻ đây là phản ứng bình thường khi hệ miễn dịch và da bé đang trưởng thành. Không phải dị ứng, cũng không phải nhiễm khuẩn.
Thời điểm xuất hiện và biến mất
Erythema toxicum thường:
- Xuất hiện từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 3 sau sinh
- Nổi rồi lặn trong vài ngày
- Thường biến mất hoàn toàn sau 1 – 2 tuần
Có cần điều trị không?
Không cần dùng thuốc hay bôi gì đặc biệt.
Bố mẹ chỉ cần:
- Mặc cho bé quần áo thoáng, nhiều lớp mỏng để bé không bị nóng quá
- Tiếp tục chăm sóc da cho trẻ sơ sinh nhẹ nhàng như bình thường
Nếu bé vẫn bú tốt, chơi, ngủ bình thường, không sốt, thì loại ban này được coi là bình thường.
5. Da loang lổ, da vân mạch (mottling / marbling)
Nhìn như thế nào
Da loang lổ trẻ sơ sinh, hay còn gọi là da vân mạch trẻ sơ sinh, trông như:
- Họa tiết lưới, loang lổ trên da
- Những đường, vệt màu đỏ tím xen kẽ vùng da nhạt màu hơn
- Thường thấy rõ ở tay, chân, thân mình
Bố mẹ hay thấy hiện tượng này khi:
- Bé bị lạnh, ví dụ lúc thay tã, cởi quần áo
- Sau khi tắm, trong lúc lau khô
- Lúc bé hơi quấy, chưa ổn định thân nhiệt
Nguyên nhân
Da vân mạch xảy ra vì hệ mạch máu ngoại biên của trẻ sơ sinh còn non, khả năng co giãn để điều chỉnh thân nhiệt chưa tốt.
Khi bé hơi lạnh, các mạch máu nhỏ dưới da co lại, tạo nên hình ảnh da loang lổ như vân đá cẩm thạch.
Bao lâu thì hết
Hiện tượng này:
- Giảm rõ khi bé được ủ ấm
- Ít dần trong vài tuần, vài tháng đầu đời khi hệ tuần hoàn trưởng thành hơn
Nếu da chỉ loang lổ thoáng qua, hết khi bé ấm lại, và bé vẫn khỏe, thì thường là bình thường.
Có cần điều trị không?
Không cần thuốc bôi hay uống.
Bố mẹ có thể:
- Giữ phòng ở mức ấm dễ chịu cho người lớn (thường khoảng 26 – 28°C với trẻ sơ sinh, tùy môi trường)
- Mặc cho bé nhiều hơn người lớn 1 lớp áo mỏng
- Ôm ấp, cho bé tiếp xúc da kề da nếu thấy tay chân bé lạnh
Nếu da vân mạch xuất hiện liên tục, rất đậm, hoặc bé có dấu hiệu mệt, bú kém, thở nhanh, lờ đờ, nên đưa bé đi khám ngay tại cơ sở y tế gần nhất.
6. Bớt xanh, bớt Mông Cổ (Mongolian spots)
Nhìn như thế nào
Bớt Mông Cổ là:
- Những mảng phẳng màu xanh xám, trông khá giống vết bầm tím
- Hay gặp nhất ở vùng thắt lưng, mông
- Đôi khi thấy ở vai hoặc vùng khác
Bớt này gặp nhiều ở bé có da sẫm màu hơn, ví dụ bé gốc Á (trong đó có trẻ Việt Nam rất hay gặp), gốc Phi, Địa Trung Hải hoặc con lai. Nhưng trẻ da trắng cũng vẫn có thể xuất hiện.
Nhiều bố mẹ giật mình tưởng con bị bầm do va chạm. Tuy nhiên, bờ bớt thường đều, da vùng đó không đau, bé không khó chịu khi chạm vào.
Nguyên nhân
Bớt Mông Cổ là một dạng bớt sắc tố bẩm sinh, do tế bào tạo sắc tố nằm sâu hơn bình thường trong da. Không phải do ngã, va đập hay bị bế bồng mạnh tay.
Bao lâu thì hết
Bớt Mông Cổ:
- Thường có ngay lúc sinh hoặc xuất hiện trong thời gian rất sớm sau sinh
- Mờ dần trong những năm đầu đời
- Đa số biến mất khoảng 4 – 5 tuổi
Một số bé có thể còn vệt nhạt khi lớn, nhưng thường không ảnh hưởng gì.
Có cần điều trị không?
Không cần điều trị.
Bố mẹ nên:
- Báo với bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc y tá để ghi rõ vào hồ sơ bệnh án của bé, tránh sau này nhầm với vết bầm do chấn thương
- Có thể chụp lại một vài tấm hình lưu giữ, sau này so sánh mức độ mờ dần
Bớt Mông Cổ không biến thành bệnh ác tính và không liên quan đến bệnh lý nào khác ở một em bé khỏe mạnh.
7. Cứt trâu (cradle cap)
Nhìn như thế nào
Cứt trâu, tên chuyên môn là viêm da tiết bã ở trẻ nhũ nhi, thường biểu hiện:
- Mảng vảy dày, màu vàng, hơi nhờn, bám trên da đầu
- Có thể kèm nền da hơi đỏ bên dưới
- Các vảy dính vào tóc, bong ra thành từng mảng
Đôi khi cứt trâu xuất hiện ở chân mày, sau tai hoặc trong các nếp gấp da, nhưng da đầu vẫn là vị trí điển hình.
Trông thì không đẹp mắt, nhưng đa số bé không ngứa, không đau, không khó chịu.
Nguyên nhân
Cứt trâu nhiều khả năng liên quan đến:
- Tuyến bã nhờn trên da đầu hoạt động mạnh
- Sự phát triển của một số loại nấm men sống thường trú trên da
Không phải do mẹ gội đầu ít, không phải do bẩn, cũng không phải dị ứng.
Bao lâu thì hết
Cứt trâu thường:
- Xuất hiện trong vài tuần đầu sau sinh
- Có thể kéo dài vài tuần đến vài tháng
- Thường cải thiện rõ và hết dần khi bé khoảng 6 – 12 tháng
Có cần điều trị không?
Trường hợp nhẹ, bố mẹ có thể xử trí tại nhà.
Có thể thử:
- Thoa một ít dầu em bé, dầu dừa, dầu oliu lên da đầu, để 10 – 15 phút cho mềm lớp vảy, sau đó dùng lược mềm hoặc bàn chải lông mềm chải nhẹ cho vảy bong bớt
- Gội đầu lại bằng dầu gội dịu nhẹ dành cho trẻ sơ sinh
Không nên:
- Cạy, gỡ mạnh mảng vảy vì dễ làm trầy da, gây chảy máu, nhiễm trùng
- Tự ý dùng dầu gội trị gàu mạnh dành cho người lớn nếu chưa hỏi ý kiến bác sĩ
Nếu vùng da đầu rất đỏ, sưng, chảy dịch, có mùi hôi, bé có vẻ khó chịu, quấy nhiều, bố mẹ nên cho bé đi khám bác sĩ để được kê dầu gội hoặc kem bôi chuyên biệt nếu cần.
Khi nào cần lo lắng về da bé sơ sinh
Vậy da sơ sinh nổi ban có bình thường không? Nhiều trường hợp là bình thường. Nhưng đôi khi, dù ban ban đầu có vẻ giống mụn sữa, mụn trứng cá ở trẻ sơ sinh hay erythema toxicum, vẫn có lúc cần bác sĩ thăm khám.
Bố mẹ nên đưa bé đi khám ngay tại bệnh viện, phòng khám nhi hoặc gọi cấp cứu 115 nếu nhận thấy:
- Vùng đỏ lan rộng quanh nốt hoặc mảng ban, sờ vào thấy nóng, da căng cứng
- Xuất hiện mụn nước, bọng nước chứa dịch trong hoặc vàng
- Có mủ hoặc lớp vảy vàng dày trên nền ban
- Ban đi kèm sốt (với trẻ dưới 3 tháng, nhiệt độ hậu môn hoặc nách từ 38°C trở lên luôn được coi là cấp cứu, cần đi viện ngay)
- Bé ngủ li bì, khó đánh thức, bỏ bú hoặc bú rất kém
- Ban màu tím, ấn ly bằng ly thủy tinh hoặc dùng ngón tay ấn mạnh không bị nhạt màu, bố mẹ lo ngại viêm màng não - cần đưa bé đến bệnh viện ngay lập tức
Lắng nghe linh cảm của mình. Nếu nhìn da con mà trong lòng cứ thấy „không yên”, hoàn toàn có quyền đưa con đi khám. Dù cuối cùng kết quả chỉ là một trong những dạng da sơ sinh bình thường kể trên, thì sự yên tâm của bố mẹ vẫn rất đáng giá.
Nguyên tắc chăm sóc da cho trẻ sơ sinh thật dịu nhẹ
Để da sơ sinh khỏe, ít kích ứng, bố mẹ có thể:
- Dùng nước ấm sạch để vệ sinh vùng tã, khi ra ngoài có thể dùng khăn ướt không mùi, không cồn dành cho trẻ nhỏ
- Nếu dùng xà phòng, dầu gội, sữa tắm, nên chọn loại không mùi, dịu nhẹ, ghi rõ dành cho trẻ sơ sinh, ít gây dị ứng
- Hạn chế tắm bọt xà phòng cho bé quá sớm
- Không bôi quá nhiều loại kem, thuốc cùng lúc „cho chắc”
- Ưu tiên quần áo cotton, thấm hút mồ hôi, tránh ủ quá nóng
- Cắt móng tay cho bé thường xuyên, tránh để bé cào vào vùng da đang nổi ban
Phần lớn thời gian, cách chăm sóc da cho trẻ sơ sinh tốt nhất là giữ sạch, đơn giản, để làn da non nớt tự điều chỉnh.
Tóm tắt nhanh
Bố mẹ có thể lưu lại phần này để xem lại khi cần:
-
Da bong tróc, tróc vảy
- Rất hay gặp, đặc biệt ở bé sinh quá ngày dự sinh
- Nguyên nhân: bé trút bỏ lớp da ngoài cùng
- Thời gian: thường giảm sau 1 – 2 tuần, hết trong 2 – 4 tuần
- Xử trí: thường không cần làm gì, có thể bôi dưỡng ẩm nhẹ nếu da rất khô
-
Mụn sữa / milia (mụn đầu trắng ở mũi, cằm)
- Chấm trắng nhỏ li ti, không đỏ, không tấy
- Nguyên nhân: tắc lỗ chân lông, nang keratin nhỏ
- Thời gian: mờ dần và hết khoảng 3 – 4 tuần
- Xử trí: không nặn, không bôi thuốc trị mụn, chỉ rửa mặt nhẹ
-
Mụn trứng cá ở trẻ sơ sinh
- Nốt đỏ trên mặt, đôi khi có nhân trắng
- Nguyên nhân: hormone, tuyến bã nhờn chưa ổn định
- Diễn tiến: thường xuất hiện quanh tuần thứ 2, nhiều nhất 2 – 4 tuần, giảm và hết trước 3 tháng
- Xử trí: rửa mặt nhẹ, không chà xát, không bôi mỹ phẩm người lớn
-
Erythema toxicum ở trẻ sơ sinh
- Nốt/mảng đỏ, giữa có chấm trắng hay vàng nhỏ
- Nguyên nhân: phản ứng da, miễn dịch bình thường của trẻ sơ sinh
- Thời gian: xuất hiện ngày 1 – 3, hết trong 1 – 2 tuần
- Xử trí: không cần điều trị, chỉ chăm sóc da nhẹ nhàng
-
Da loang lổ / da vân mạch
- Da có vệt đỏ tím dạng lưới khi bé lạnh
- Nguyên nhân: tuần hoàn ngoại biên còn non
- Thời gian: hết khi bé ấm, ít dần theo tuổi
- Xử trí: giữ bé ấm vừa phải, nhiều hơn người lớn 1 lớp
-
Bớt Mông Cổ (bớt xanh)
- Mảng xanh xám ở lưng dưới, mông
- Nguyên nhân: sắc tố nằm sâu trong da
- Thời gian: mờ dần và thường hết trước 4 – 5 tuổi
- Xử trí: không điều trị, chỉ cần ghi nhận trong hồ sơ y tế
-
Cứt trâu (cradle cap)
- Vảy vàng, nhờn trên da đầu
- Nguyên nhân: tuyến bã hoạt động mạnh, nấm men trên da
- Thời gian: kéo dài vài tháng, thường hết trong 6 – 12 tháng đầu
- Xử trí: dùng dầu làm mềm, chải nhẹ, gội bằng dầu gội dịu, đưa bé đi khám nếu da đỏ, rỉ dịch nhiều
Và luôn nhớ các dấu hiệu cảnh báo cần đưa bé đi khám ngay: vùng đỏ lan rộng, da sưng nóng, có mụn nước, mủ, vảy vàng dày, hoặc bất kỳ ban kèm sốt ở trẻ dưới 3 tháng.
Trong vài tuần đầu, da con sẽ thay đổi liên tục. Hôm nay hơi đỏ, mai bong nhẹ, vài tuần sau lại mịn màng. Đa số đều là bình thường, dù nhìn thì „đáng lo”.
Nếu không chắc, cứ hỏi. Chụp tấm hình rõ, đủ sáng vùng da nghi ngờ, mang theo khi đi khám hoặc gửi cho bác sĩ. Bố mẹ không hề „làm quá” đâu, mà đang học cách hiểu làn da và cơ thể của một em bé rất mới, rất nhỏ trong vòng tay mình.
Chúng tôi, với tư cách là nhà phát triển ứng dụng Erby, từ chối mọi trách nhiệm đối với bất kỳ quyết định nào bạn đưa ra dựa trên thông tin này, thông tin này chỉ được cung cấp cho mục đích thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên y tế cá nhân.
