Nếu bạn đang cho con bú mà băn khoăn không biết mình được ăn gì, phải kiêng gì, bạn hoàn toàn không cô đơn. Người thân góp ý, mạng xã hội thì mỗi nơi nói một kiểu, cộng thêm những kinh nghiệm truyền miệng từ đời bà nội… tất cả rất dễ khiến mẹ cảm giác như bất cứ món gì trên đĩa cũng có thể làm hại con.
Sự thật thường bị lẫn trong cả núi thông tin đó là: phần lớn mẹ cho con bú không cần phải ăn kiêng quá mức.
Cơ thể mẹ rất thông minh. Nó biết cách tạo ra sữa mẹ từ nhiều loại thực phẩm khác nhau. Mẹ không cần phải bỏ hết sữa bò cho chắc ăn, cũng không cần ăn ức gà luộc nhạt suốt nhiều tháng, hay hoảng loạn mỗi lần thèm bát bún bò cay.
Bài viết này sẽ hướng dẫn cụ thể: mẹ cho con bú nên ăn gì, mẹ cho con bú kiêng gì, cần chú ý điều gì và những quan niệm sai lầm nào có thể bỏ qua. Dựa trên khuyến cáo y khoa, không dọa dẫm, và phù hợp với cuộc sống bận rộn ở Việt Nam với một em bé chẳng hề quan tâm là mẹ đã kịp ăn trưa hay chưa.
Chắc hẳn bạn đã nghe ít nhất một trong những câu sau:
Đa phần những điều này là… truyền miệng.
Thành phần sữa mẹ ổn định hơn rất nhiều so với tưởng tượng. Theo Bộ Y tế, Hội Nhi khoa Việt Nam và các tổ chức nuôi con bằng sữa mẹ, chế độ ăn của mẹ chỉ ảnh hưởng tới một số thành phần của sữa mẹ và thường không thay đổi theo kiểu „lật ngược hoàn toàn“.
Cơ thể luôn ưu tiên em bé. Nếu cần, nó sẽ lấy dưỡng chất từ kho dự trữ của mẹ để vẫn tạo được sữa phù hợp cho con. Điều này không có nghĩa là mẹ muốn ăn sao cũng được - dinh dưỡng cho bà mẹ cho con bú vẫn rất quan trọng với sức khỏe, tinh thần và năng lượng của chính mẹ. Nhưng thường không cần tới những chế độ kiêng khem cực đoan.
Phần lớn trường hợp là không cần.
Ăn sữa khi cho con bú có ảnh hưởng không?
Đa số là không. Mẹ cho con bú hoàn toàn có thể dùng sữa tươi, sữa chua, phô mai, sữa đặc trong cà phê… bình thường. Chỉ khi nghi ngờ bé bị dị ứng đạm sữa bò (sẽ nói kỹ phía dưới) thì mới cần xem xét loại bỏ.
Đồ cay và mẹ cho con bú
Ở Việt Nam, Thái Lan, Hàn Quốc, Ấn Độ, rất nhiều mẹ cho con bú vẫn ăn cay mỗi ngày, con vẫn bú tốt, lớn bình thường. Một số nghiên cứu cho thấy mùi vị từ tỏi, gia vị có thể đi vào sữa mẹ, thậm chí giúp bé sau này dễ chấp nhận món ăn gia đình hơn. Các mẹ ăn bún bò, lẩu Thái, cà ri vẫn nuôi con bằng sữa mẹ rất ổn, nên bạn không cần cả năm chỉ ăn cơm trắng với thịt luộc.
Ăn tỏi khi cho con bú có sao không?
Tỏi có thể làm mùi vị sữa hơi khác đi một chút. Một số nghiên cứu ở châu Âu còn phát hiện bé bú lâu hơn sau khi mẹ ăn tỏi. Vậy nên chuyện „bé sẽ bỏ bú nếu mẹ ăn tỏi“ không có cơ sở vững chắc.
Cải bắp, các loại đậu, thực phẩm gây đầy hơi ở người lớn
Hơi gas mà người lớn bị sau khi ăn là do vi khuẩn trong ruột tạo ra, nó không đi thẳng vào sữa mẹ. Một số bé có thể nhạy cảm với vài loại protein hay đường trong thức ăn, nhưng đa số trường hợp, bé quấy không phải do mẹ vừa ăn bông cải xanh hay bắp cải.
Chỉ khi mẹ thấy lặp đi lặp lại rõ ràng: mỗi lần ăn một món nào đó, bé lại có phản ứng rất giống nhau và nặng nề, thì mới cần cân nhắc loại bỏ món đó, thường cũng chỉ là tạm thời và có mục tiêu, chứ không phải „cấm cửa“ nửa siêu thị.
Thay vì nghĩ „ăn khi cho con bú“ là một danh sách dài các món phải tránh, hãy xem đây là cách ăn uống lành mạnh bình thường, chỉ linh hoạt hơn theo cảm giác đói mệt của mẹ.
Cố gắng hướng đến:
Nhiều thực vật
Rau, củ, quả, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt. Rau đông lạnh, trái cây đông lạnh, đồ hộp (ngâm nước) vẫn dùng tốt - miễn là phù hợp với thực tế bận rộn.
Nguồn đạm tốt
Trứng, thịt gia cầm, cá, đặc biệt là cá béo, thịt đỏ nạc, sữa chua, phô mai, đậu phụ, đậu nành, đậu xanh, đậu lăng, các loại hạt, mè.
Chất béo lành mạnh
Dầu ô liu, dầu đậu nành, dầu mè, quả bơ, các loại hạt, mè, cá béo.
Tinh bột để cung cấp năng lượng
Cơm gạo lứt, bánh mì nguyên cám, yến mạch, khoai tây, khoai lang, bún phở, mì. Gạo trắng, bánh mì trắng không bị cấm, chỉ cần cân đối.
Với một em bé sơ sinh, rất khó để bữa nào cũng „chuẩn chỉnh“. Một ổ bánh mì kẹp thịt, thêm quả chuối, ăn vội lúc đang cho con bú vẫn là một bữa khá ổn. Dinh dưỡng cho bà mẹ cho con bú không cần phải lung linh như ảnh trên mạng.
Cơ thể cần năng lượng để sản xuất sữa. Trung bình, mẹ cho con bú tiêu hao khoảng 400 - 500 kcal/ngày so với lúc không cho bú, đặc biệt trong 6 tháng đầu.
Không có nghĩa mẹ phải ngồi tính từng calo, nhưng:
Ước lượng đơn giản:
Nếu mẹ trước đó hơi thừa cân, cơ thể có thể dùng một phần mỡ dự trữ để tạo sữa, nên không nhất thiết lúc nào cũng cần đủ 500 kcal bổ sung. Quan trọng nhất là ăn theo nhu cầu chứ không cố siết ăn đến mức mệt lả.
Không cần ép uống nước đến mức tiểu trong vắt hay ngày nào cũng ôm chai 3 lít. Quan niệm đó đã cũ.
Gợi ý chung:
Khoảng 2 - 2,5 lít chất lỏng mỗi ngày phù hợp với phần lớn mẹ cho con bú ở khí hậu Việt Nam, tùy thời tiết nóng lạnh. Bao gồm nước lọc, sữa, canh, nước canh, nước hoa quả, trà, cà phê loãng.
Thay vì đếm cốc, hãy để ý:
Nước lọc là tốt nhất, nhưng mẹ cũng có thể dùng thêm:
Nếu liên tục khô miệng, choáng váng, nhức đầu, rất có thể mẹ đang thiếu nước.
Cơ thể đang làm một „dự án lớn“ là sản xuất sữa mỗi ngày. Vì vậy, khi lên kế hoạch ăn gì khi đang cho con bú, nên chú ý vài nhóm chất sau.
Mang thai và sinh nở (nhất là sinh mổ, băng huyết) có thể làm mẹ thiếu sắt. Cảm giác thiếu sắt rất giống „mệt do chăm con“, nên hay bị bỏ qua.
Nguồn sắt tốt:
Khi ăn nguồn sắt từ thực vật, nên kèm thực phẩm giàu vitamin C như ớt chuông, cam, chanh, ổi, dâu tây… để hấp thu tốt hơn. Nếu mẹ mất máu nhiều khi sinh hoặc đã từng thiếu máu trong thai kỳ, bác sĩ có thể kê bổ sung sắt.
Canxi rất cần cho xương răng của mẹ, và cơ thể sẽ rút bớt canxi từ xương nếu ăn uống thiếu.
Mẹ nên cố gắng đạt khoảng 1.000 mg canxi mỗi ngày từ:
Omega-3, đặc biệt là DHA, có vai trò hỗ trợ phát triển não và mắt của bé, đồng thời liên quan đến tâm trạng của mẹ (giảm nguy cơ trầm cảm sau sinh).
Nguồn tốt:
Khuyến cáo thường gặp:
Nếu mẹ không ăn cá, có thể nghĩ đến viên bổ sung omega-3 cho mẹ cho con bú, ưu tiên loại có DHA. Mẹ ăn chay trường có thể dùng omega-3 từ tảo.
Vitamin D ảnh hưởng đến xương, miễn dịch và cả tâm trạng. Ở Việt Nam nắng nhiều, nhưng nhiều mẹ sau sinh ít ra ngoài, thường ở trong phòng điều hòa, che chắn kỹ nên vẫn có nguy cơ thiếu vitamin D.
Xu hướng khuyến nghị hiện nay:
Nếu phân vân, mẹ có thể hỏi bác sĩ hoặc xem thêm khuyến cáo của Bộ Y tế, Hội Nội tiết - Đái tháo đường Việt Nam.
I-ốt quan trọng cho tuyến giáp của mẹ và phát triển não của bé. Việt Nam từng là vùng thiếu i-ốt, vì vậy vẫn cần lưu ý.
Nguồn i-ốt:
Nếu mẹ ăn chay trường, ít hoặc không dùng sữa, hải sản, nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về việc bổ sung i-ốt với liều phù hợp. Không nên tự ý uống tảo, rong biển liều cao vì một số loại chứa quá nhiều i-ốt, có thể hại tuyến giáp.
Đến đây là phần dễ hơn: thay vì danh sách „cấm tuyệt đối“, chỉ có một vài thứ mẹ nên chú ý liều lượng.
Mẹ không phải bỏ hẳn cà phê hay trà. Tin vui!
Caffeine có đi vào sữa mẹ, nhưng thông thường với lượng nhỏ. Khuyến cáo thường là nên giữ mức dưới khoảng 200 - 300 mg caffeine/ngày.
Ước tính nhanh:
Vậy, ví dụ trong một ngày, mẹ có thể:
Lưu ý:
Nếu bé bỗng dưng kích thích, khó ngủ lạ thường, trong khi mẹ đang uống rất nhiều cà phê, hãy thử giảm dần và quan sát.
Không có mức rượu bia nào hoàn toàn an toàn cho bé, nhưng cách rượu vào - ra khỏi sữa mẹ thường bị hiểu sai.
Điểm chính:
Khuyến nghị chung: nếu có thể, mẹ nên hạn chế tối đa rượu bia khi cho con bú. Nếu thỉnh thoảng uống, hãy uống ít và tính thời gian hợp lý.
Nếu mẹ vẫn chọn uống:
Nếu trong lúc chờ cồn đào thải mà ngực căng đau, mẹ có thể vắt và bỏ lượng sữa đó đi để thoải mái hơn. Đây là lý do thực sự của „vắt bỏ sữa“, chứ không phải để „lọc“ cồn.
Nếu mẹ cảm thấy khó kiểm soát chuyện uống rượu bia, hãy mạnh dạn trao đổi với bác sĩ, điều dưỡng hoặc chuyên gia tâm lý. Mọi thông tin đều được bảo mật.
Đây là phần rất cá nhân, mỗi bé mỗi khác.
Một số bé có vẻ nhạy cảm với vài loại đồ ăn trong khẩu phần của mẹ cho con bú. Thường bị „đổ tội“ là:
Nhưng điểm mấu chốt: không bé nào giống bé nào. Có mẹ nói „hễ ăn hành tây là con khóc thét“, nhưng cũng có mẹ vừa ăn lẩu cay xong, con bú xong lăn ra ngủ.
Cách xử lý hợp lý:
Nếu triệu chứng biến mất khi mẹ kiêng và quay lại khi ăn lại, nhiều khả năng bé đang nhạy cảm với món đó. Thông thường, khi bé lớn hơn, hệ tiêu hóa trưởng thành hơn, tình trạng này sẽ giảm.
Nếu phải loại bỏ cả một nhóm thực phẩm lớn (ví dụ vừa bỏ sữa, vừa bỏ đậu nành, vừa bỏ trứng…) thì mẹ nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn, tránh thiếu chất cho chính mình.
Đa số bé bú mẹ hoàn toàn không gặp vấn đề gì đặc biệt với những gì mẹ ăn, ngoài vài đợt đầy hơi, khó ở nhẹ. Nhưng một số ít bé có dị ứng hoặc bất dung nạp thực sự.
Loại hay gặp nhất là dị ứng đạm sữa bò (CMPA).
Một phần rất nhỏ protein từ sữa bò mà mẹ ăn có thể đi vào sữa mẹ. Với bé bị dị ứng đạm sữa bò, lượng nhỏ đó đôi khi cũng đủ gây triệu chứng.
Dấu hiệu gợi ý:
Đây không phải là chuyện bé xì hơi chút xíu hay thỉnh thoảng khó ngủ.
Khi thấy các dấu hiệu như phân lẫn máu hoặc chàm nặng:
Theo hướng dẫn của bác sĩ, mẹ có thể được khuyên:
Các dị ứng khác như đậu nành, trứng, hạt… cũng có thể qua sữa mẹ, nhưng ít gặp hơn qua đường này. Một lần nữa, tránh tự kết luận „con dị ứng đủ thứ“ rồi tự cắt bớt quá nhiều món, dẫn đến mẹ thiếu chất.
Tại Việt Nam, nhiều bác sĩ nhi khuyên:
Ngay cả khi mẹ uống vitamin D, lượng vitamin D trong sữa mẹ thường vẫn không đủ để đáp ứng hoàn toàn nhu cầu của bé, trừ khi mẹ dùng liều cao theo chỉ định riêng. Vì vậy, những giọt vitamin D hàng ngày cho bé vẫn rất quan trọng.
Nếu mẹ ăn cá béo 1 - 2 lần/tuần, thường là đủ omega-3. Nếu rất ít hoặc không ăn cá, đặc biệt khi ăn chay, nên cân nhắc viên bổ sung omega-3.
Khi chọn, mẹ có thể:
Các loại bổ sung khác:
Nếu chưa rõ mình cần gì, hãy hỏi bác sĩ, nữ hộ sinh, điều dưỡng hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Tránh tự mua các loại thực phẩm chức năng liều cao trên mạng với lời hứa „gọi sữa về ầm ầm“.
Làm mẹ bây giờ chịu áp lực từ mọi phía: cho con bú thế nào, giảm cân ra sao, kiêng những gì, phải ăn những gì… rất dễ kiệt sức.
Hãy nhớ vài điều nhẹ nhõm hơn:
Vì vậy:
Và nếu có ngày cả chế độ „dinh dưỡng cho bà mẹ cho con bú“ của bạn chỉ là chén mì tôm, ly trà và vài cái bánh quy vì quá mệt, bạn vẫn là một người mẹ tốt. Hãy đối xử với bản thân tử tế như cách bạn chăm cho con bú, cơ thể sẽ tiếp tục làm tốt phần việc tạo ra sữa cho bé.