Phân trẻ sơ sinh: 4 giai đoạn, màu sắc, tần suất và khi nào cần đưa bé đi khám
Những bãi phân đầu tiên của trẻ sơ sinh thật sự có thể khiến bố mẹ “sốc”. Màu sắc lạ, kết cấu dính dính, mùi thì hầu như không có - chẳng giống chút nào với “phân bình thường” mà người lớn vẫn quen. Không ít bố mẹ ngồi nhìn bỉm mà tự hỏi: phân trẻ sơ sinh như vậy có bình thường không, có cần đưa con đi khám gấp không.
Bài viết này sẽ đi từng bước qua các giai đoạn phân trẻ sơ sinh, từ phân su trong những ngày đầu cho tới dạng phân quen thuộc hơn khi bé bú tốt. Bạn có thể lưu lại như một “bảng màu phân trẻ sơ sinh” để đối chiếu mỗi khi băn khoăn.
4 giai đoạn chính của phân trẻ sơ sinh
Nếu bé khỏe mạnh, phân trẻ sơ sinh thường thay đổi khá nhanh trong vài ngày, vài tuần đầu. Phần lớn bé sẽ đi theo trình tự:
- Phân su - 1–2 ngày đầu
- Phân chuyển tiếp - khoảng ngày thứ 3–4
- Phân vàng trẻ bú mẹ - thường từ ngày thứ 5 trở đi với trẻ bú mẹ hoàn toàn
- Phân trẻ bú sữa công thức - với trẻ bú sữa công thức hoặc bú hỗn hợp
Mỗi giai đoạn có màu sắc, độ đặc và mùi khác nhau.
1. Phân su trẻ sơ sinh: những lần đi cầu đầu tiên
Thời điểm: từ lúc sinh tới khoảng 24–48 giờ sau sinh
Hình dạng và tính chất:
- Màu xanh rêu rất đậm hoặc gần như đen
- Đặc, dính, như nhựa đường hoặc mật mía
- Bóng, hơi óng ánh như có dầu
- Không mùi hoặc mùi rất nhẹ
Đây là hoàn toàn bình thường.
Phân su trẻ sơ sinh hình thành từ tất cả những gì bé nuốt trong bụng mẹ: nước ối, tế bào da bong, chất nhầy, mật… Không phải táo bón, cũng không phải dấu hiệu bệnh lý chỉ riêng nó.
Bạn có thể nhận thấy:
- Rất khó lau sạch khỏi da bé, dính bết vào mông
- Bám chặt vào bỉm thành từng mảng
- Trong 1–2 ngày đầu bé có thể đi phân su nhiều lần
Tại Việt Nam, bác sĩ sản khoa, điều dưỡng sơ sinh thường theo dõi việc bé đi phân su trong 24 giờ đầu sau sinh. Nếu sau 24 giờ bé vẫn chưa đi phân su, cần báo ngay cho bác sĩ hoặc điều dưỡng ở khoa sơ sinh vì đôi khi đó có thể là dấu hiệu tắc ruột hoặc một số vấn đề bẩm sinh khác ở ống tiêu hóa.
2. Phân chuyển tiếp: dấu hiệu sữa bắt đầu “vào”
Thời điểm: thường vào khoảng ngày thứ 3–4 (có thể sớm hơn hoặc muộn hơn chút)
Hình dạng và tính chất:
- Màu nâu xanh, nâu vàng hoặc vàng nâu
- Ít dính hơn phân su
- Mềm hơn, đôi khi hơi lỏng
- Có thể loang lổ nhiều màu, nhìn như không đều màu
Khi thấy phân chuyển tiếp, rất nhiều bố mẹ thở phào. Phân chuyển tiếp ở trẻ sơ sinh là dấu hiệu tốt cho thấy bé đã bắt đầu nhận được sữa, phân su đang được đào thải ra ngoài.
Tại sao giai đoạn này quan trọng:
- Cho thấy đường ruột bé bắt đầu làm việc bình thường với sữa
- Gợi ý việc bú mẹ hoặc bú sữa công thức đang dần đi vào nề nếp
- Giúp bác sĩ, nữ hộ sinh, điều dưỡng đánh giá tạm thời lượng sữa bé nhận được
Nếu bạn đang cho bé bú mẹ mà đến ngày thứ 3 bé vẫn chỉ đi phân su đen đặc, nên nhờ nhân viên y tế kiểm tra lại khớp ngậm, lực bú, lượng sữa. Có thể chỉ đơn giản là sữa về chậm, nhưng vẫn nên được xem lại để điều chỉnh sớm.
Phân trẻ sơ sinh khi đã ổn định: bé bú mẹ và bé bú sữa công thức
Qua những ngày đầu, phân trẻ sơ sinh bắt đầu phản ánh rõ ràng hơn nguồn sữa bé đang bú. Phân trẻ bú mẹ khác khá nhiều so với phân trẻ bú sữa công thức.
3. Phân vàng trẻ bú mẹ (phân trưởng thành ở trẻ bú mẹ)
Thời điểm: thường từ khoảng ngày thứ 5 trở đi, khi sữa mẹ “về” đầy đủ
Đặc điểm điển hình:
- Màu sắc: vàng tươi, vàng cam hoặc vàng mù tạt
- Kết cấu: lợn cợn, có những hạt lấm tấm như hạt mè, hạt cải
- Độ đặc: có thể rất lỏng, nhìn gần giống tiêu chảy
- Mùi: nhẹ, hơi chua dịu hoặc hơi thơm mùi sữa chua
Dạng phân vàng này khiến nhiều người lầm tưởng bé bị tiêu chảy. Thực tế, trong đa số trường hợp, đây là phân bình thường của trẻ bú mẹ hoàn toàn.
Lưu ý:
- Phân trẻ bú mẹ lỏng, thậm chí gần như nước vẫn có thể hoàn toàn bình thường
- Những lần bé đi “xì xoẹt” bắn tung tóe, tràn lên lưng bỉm, bố mẹ phải thay cả bộ đồ là chuyện rất thường gặp
- Các hạt lấm tấm chính là chất béo trong sữa mẹ đã được tiêu hóa
Những dấu hiệu không bình thường:
- Phân nổ mạnh, cực kỳ loãng như nước màu, đi rất nhiều lần trong ngày hơn hẳn so với bình thường, kèm theo bé có vẻ mệt, sốt, bú kém
- Phân có máu, nhiều chất nhầy, hoặc mùi hôi nồng, rất khó chịu
Phần phân biệt giữa phân trẻ sơ sinh lỏng bình thường và tiêu chảy sẽ được nói kỹ hơn ở phần sau.
4. Phân trẻ bú sữa công thức
Thời điểm: từ những ngày đầu nếu bé bú hoàn toàn sữa công thức, hoặc khi sữa công thức chiếm phần lớn lượng sữa bé uống
Đặc điểm điển hình:
- Màu sắc: vàng nhạt, nâu nhạt, màu be hoặc hơi xanh nâu
- Kết cấu: mịn, sệt, ít hạt
- Độ đặc: đặc hơn phân trẻ bú mẹ, thường được so sánh như kem đặc hoặc bơ lạc
- Mùi: nặng mùi hơn phân trẻ bú mẹ, giống mùi phân “bình thường” mà người lớn tưởng tượng
Do sữa công thức được tiêu hóa khác với sữa mẹ, phân trẻ bú sữa công thức thường:
- Đặc hơn một chút nhưng vẫn mềm
- Thành “cục” sệt, giống như một khối bột nhão hơn là dạng loãng
- Mùi hôi hơn, nồng hơn so với phân vàng trẻ bú mẹ
Nếu bạn cho bé bú hỗn hợp (vừa sữa mẹ vừa sữa công thức), màu phân và độ đặc có thể “lai” giữa hai dạng, hoặc thay đổi ngày này qua ngày khác. Điều này vẫn ổn miễn là bé khỏe, đi cầu dễ, phân không rắn.
Tần suất đi cầu trẻ sơ sinh: bao nhiêu là bình thường?
Một trong những điều khiến bố mẹ lo nhất là chuyện bé đi cầu nhiều hay ít. Có bé gần như lần nào bú xong cũng đi, có bé vài ngày mới đi một lần. Cả hai đều có thể là bình thường, tùy tuổi và cách bé được nuôi dưỡng.
Tần suất đi cầu ở trẻ bú mẹ hoàn toàn
Trong vài tuần đầu, rất nhiều bé bú mẹ đi phân rất thường xuyên.
Mẫu thường gặp:
- Ngày 1–2: ít nhất 1–2 lần phân su mỗi ngày
- Ngày 3–4: khoảng 3–4 lần phân chuyển tiếp mỗi ngày
- Từ ngày 5 trở đi trong vài tuần đầu:
- 6–10 lần phân vàng mỗi ngày là chuyện không hiếm
- Nhiều bé gần như bú đến đâu đi đến đó
Phân vàng, mềm, đi nhiều lần ở giai đoạn này thường là dấu hiệu bú mẹ đang rất tốt.
Khoảng sau 6 tuần tuổi, thói quen đi cầu có thể thay đổi hẳn:
- Có bé vẫn đi phân vài lần mỗi ngày
- Có bé giảm xuống còn 1 lần mỗi ngày
- Một số bé bú mẹ hoàn toàn chỉ đi 1 lần mỗi 5–7 ngày
Miễn là:
- Bé bú tốt
- Có nhiều bỉm ướt, tiểu đều
- Cân nặng tăng tốt
- Và mỗi lần đi phân, phân vẫn mềm, bé không rặn quá khó, không khóc thét vì đau
… thì cả việc đi thường xuyên lẫn đi thưa như vậy đều được xem là bình thường theo hướng dẫn của nhiều tổ chức hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ và các khuyến cáo đang áp dụng tại Việt Nam.
Nếu bé bú mẹ rặn đỏ mặt, gồng người, khóc trước khi đi phân nhưng phân ra vẫn mềm, không khô cứng, đa phần không phải táo bón. Thường đó là do bé đang học cách phối hợp cơ bụng và cơ sàn chậu để tống phân ra, giống như “tập” đi cầu vậy.
Tần suất đi cầu ở trẻ bú sữa công thức
Trẻ bú sữa công thức thường có nhịp đi cầu đều hơn.
Khoảng thường gặp:
- Thường 1–4 lần mỗi ngày trong 1–2 tháng đầu
- Có bé đi gần như mỗi lần bú, có bé chỉ đi 1–2 lần mỗi ngày
- Phân thường mềm, sệt, không thành viên cứng hay viên nhỏ
Nếu bé bú sữa công thức mà:
- Đi cầu ít hơn 1 lần mỗi ngày và
- Phân khô, cứng, vón cục, hoặc như viên nhỏ giống phân dê
… thì có thể là dấu hiệu táo bón, nhất là khi bé có vẻ khó chịu, rặn nhiều, quấy khóc. Trong trường hợp này, nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa, điều dưỡng nhi hoặc đến cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn, không nên tự ý cho bé uống thuốc, thụt tháo hay dùng mẹo dân gian.
Bảng màu phân trẻ sơ sinh: màu nào bình thường, màu nào cần lo?
Màu phân trẻ sơ sinh có thể thay đổi khá nhiều, phần lớn các sắc độ đều vô hại. Tuy vậy, có một vài màu là dấu hiệu cảnh báo, cần đưa bé đi khám.
Dưới đây là hướng dẫn cơ bản về màu phân trẻ sơ sinh.
Màu vàng hoặc vàng mù tạt
- Rất thường gặp ở phân trẻ bú mẹ
- Cũng có thể gặp ở một số bé bú sữa công thức, tùy loại sữa
- Hay được mô tả là giống màu mù tạt vàng
Nếu bé vẫn khỏe, bú tốt, tăng cân ổn, phân vàng như vậy là bình thường.
Màu be, nâu nhạt hoặc nâu
- Thường gặp ở phân trẻ bú sữa công thức
- Có thể từ vàng be, nâu nhạt đến nâu vừa
- Thường đặc hơn phân vàng trẻ bú mẹ
Miễn là phân vẫn mềm, bé khỏe, thì màu này cũng được xem là bình thường.
Phân trẻ sơ sinh xanh
Phân trẻ sơ sinh màu xanh nhìn khá “lạ mắt” nên dễ làm bố mẹ lo, nhưng đa phần vẫn bình thường, nhất là khi:
- Bé bú tốt
- Không có triệu chứng gì khác
- Phân mềm, không quá loãng như nước, không khô cứng
Nguyên nhân thường gặp của phân xanh ở trẻ sơ sinh:
- Phân đi nhanh qua ruột (thời gian lưu ở ruột ngắn, mật chưa kịp chuyển từ xanh sang vàng hoặc nâu)
- Mất cân bằng sữa đầu - sữa cuối ở trẻ bú mẹ, ví dụ bé bú nhiều cữ ngắn, chủ yếu nhận sữa đầu loãng, nhiều đường lactose, ít sữa cuối béo hơn
- Bé bị nhẹ bụng do virus, cảm cúm nhẹ, miễn là bé vẫn chơi, vẫn bú, không sốt cao
Màu xanh có thể nằm trong giới hạn bình thường của bảng màu phân trẻ sơ sinh. Tuy nhiên cần đưa bé đi khám nếu phân xanh:
- Kèm nhiều chất nhầy và có vệt máu
- Rất loãng, đi rất nhiều lần, tần suất dày hơn hẳn thường ngày
- Đi kèm sốt, nôn ói, bé lờ đờ, bỏ bú hoặc rất quấy
Phân đỏ hoặc có máu
Phân đỏ hoặc lẫn máu không bao giờ được bỏ qua.
Những khả năng có thể gặp:
- Rách hậu môn nhỏ (nứt kẽ hậu môn) do rặn mạnh, thường thấy vệt máu đỏ tươi trên bề mặt phân hoặc dính trên giấy, bỉm
- Dị ứng hoặc không dung nạp đạm sữa bò (gặp ở một số bé uống sữa công thức, hoặc bé bú mẹ nhưng mẹ ăn nhiều sữa bò và chế phẩm từ sữa)
- Nhiễm trùng, viêm ruột
Đôi khi thứ trông giống máu lại là màu từ đồ ăn, ví dụ nước ép hoặc thực phẩm có màu đỏ ở trẻ lớn hơn. Nhưng với trẻ sơ sinh còn rất nhỏ, hầu như chỉ bú sữa, tốt nhất cứ coi đó là máu cho đến khi bác sĩ xác định nguyên nhân.
Cần đưa bé đi khám ngay tại bác sĩ nhi, khoa cấp cứu hoặc gọi 115 nếu:
- Thấy máu đỏ tươi trộn đều trong phân
- Có cục máu đỏ sẫm
- Có chất nhầy đặc, đỏ như “thạch”
Nếu bé kèm theo các dấu hiệu như lờ đờ, tay chân lạnh, da nhợt nhạt, khó đánh thức, cần gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đến bệnh viện gần nhất càng sớm càng tốt.
Phân trắng, rất nhạt hoặc như màu phấn
Phân trẻ sơ sinh màu trắng, xám nhạt, rất nhạt màu là hiếm gặp nhưng có thể liên quan tới vấn đề gan hoặc đường mật nặng (như teo đường mật bẩm sinh).
Phân có thể:
- Trắng, kem hoặc màu be rất nhạt
- Giống màu đất sét, màu phấn
- Xám xịt, nhợt nhạt bất thường so với trước đó
Tình trạng này được xem là cấp cứu.
Nếu bạn thấy phân bé rất nhạt hoặc trắng, đặc biệt là ở trẻ sơ sinh đang bị vàng da không giảm, cần đưa bé đi khám rất sớm:
- Đưa bé tới bệnh viện có khoa nhi, khoa gan mật nhi hoặc khoa sơ sinh trong ngày
- Nếu chưa đi được ngay, liên hệ bác sĩ, gọi tổng đài tư vấn y tế hoặc đến cơ sở y tế gần nhất để được hướng dẫn, không chờ “xem vài hôm có tự hết không”
Không nên trì hoãn vì nhiều bệnh lý đường mật cần can thiệp càng sớm tiên lượng càng tốt.
Phân đen sau giai đoạn phân su
Nhớ rằng, phân su đen sệt là bình thường trong 1–2 ngày đầu.
Nhưng phân đen ở trẻ sơ sinh sau giai đoạn phân su có thể là:
- Máu cũ từ đường tiêu hóa trên được tiêu hóa rồi thải ra
- Chảy máu ở một đoạn nào đó của ống tiêu hóa
Một lần phân sẫm màu hơn bình thường có thể chưa phải cấp cứu. Tuy nhiên, nếu liên tiếp nhiều lần phân đen bóng, sệt như nhựa đường thì cần đi khám.
Nên đưa bé tới bác sĩ nhi hoặc bệnh viện nếu:
- Bé vẫn đi phân đen, dính như phân su sau ngày thứ 3–4
- Hoặc sau một thời gian phân vàng, nâu bình thường, bỗng xuất hiện lại phân đen như hắc ín
Phân trẻ sơ sinh lỏng bình thường và tiêu chảy: phân biệt thế nào?
Đây là phần gây nhầm lẫn cho hầu hết bố mẹ. Phân trẻ sơ sinh, đặc biệt là phân trẻ bú mẹ, vốn đã rất mềm và lỏng. Vậy phân lỏng thế nào là bình thường, thế nào mới gọi là phân trẻ sơ sinh tiêu chảy?
Phân lỏng bình thường:
- Mềm, nhão hoặc lỏng, có thể loang rộng trong bỉm
- Màu vàng, vàng mù tạt, nâu nhạt hoặc xanh
- Mùi nhẹ, không quá nồng
- Bé vẫn khỏe, bú bình thường, có nhiều bỉm ướt, tăng cân ổn
Tiêu chảy ở trẻ sơ sinh có thể nghĩ tới khi:
- Phân loãng hơn hẳn so với thường ngày, như nước màu
- Đi cầu rất nhiều lần, dày hơn rất nhiều so với thói quen của bé
- Mỗi lần đi phân bắn tung tóe, thấm ướt cả bỉm liên tục
- Mùi hôi nặng, khó chịu hơn bình thường rõ rệt
- Bé có thể kèm sốt, quấy khóc, mệt, bỏ bú hoặc bú ít hơn, ngủ li bì
Nếu nghi bé tiêu chảy:
- Kiểm tra nhiệt độ bé
- Theo dõi dấu hiệu mất nước: ít bỉm ướt hơn, nước tiểu vàng sậm, môi khô, trong miệng ít nước bọt, thóp lõm hơn bình thường, bé lả người, khó đánh thức
Cần đưa bé đi khám sớm hoặc liên hệ cơ sở y tế nếu:
- Trẻ dưới 3 tháng tuổi bị tiêu chảy (đi phân nước nhiều lần)
- Có máu hoặc nhiều chất nhầy trong phân
- Bé có kèm sốt, bú kém, lờ đờ, khóc yếu, hoặc bất kỳ dấu hiệu bất thường nào khiến bạn thấy lo
Khi nào cần lo lắng và đưa trẻ sơ sinh đi khám vì phân?
Phần lớn các “thay đổi kỳ lạ” của phân trẻ sơ sinh thực ra đều vô hại. Tuy nhiên vẫn có những trường hợp cần can thiệp y tế sớm. Dưới đây là những tình huống nên chủ động liên hệ thầy thuốc.
Cần gọi bác sĩ, đưa bé đi khám hoặc hỏi ý kiến cơ sở y tế khi:
- Trong tuần đầu bé không đi phân quá 24 giờ, nhất là nếu chưa đi phân su lần nào
- Phân có máu hoặc rất nhiều chất nhầy
- Thấy phân trắng, xám, rất nhạt màu ở bất kỳ độ tuổi nào
- Bé đi phân nước rất nhiều lần, kèm sốt hoặc bé có biểu hiện mệt, bỏ bú
- Sau giai đoạn phân su, phân lại đen sệt như nhựa đường kéo dài
- Phân luôn khô, rắn, vón cục, bé rặn khó, đau, quấy khóc nhiều, nghi ngờ táo bón
Và nếu có bất cứ điều gì khiến bạn “thấy không yên lòng”, hãy tin vào cảm giác của mình và hỏi ý kiến nhân viên y tế. Bác sĩ, điều dưỡng luôn muốn gặp bé sớm để tư vấn, dễ xử trí, hơn là để đến khi bệnh đã nặng.
Một vài mẹo thực tế để theo dõi phân trẻ sơ sinh
Vài thói quen nhỏ giúp bố mẹ yên tâm hơn và cũng rất hữu ích khi bác sĩ cần khai thác thông tin.
-
Ghi lại sơ sơ trong 1–2 tuần đầu
- Ghi màu phân trẻ sơ sinh, độ đặc, tần suất đi cầu
- Có thể dùng ứng dụng trên điện thoại, hoặc đơn giản là bảng giấy dán gần chỗ thay bỉm
-
Dùng kem chống hăm đầy đủ
- Phân trẻ sơ sinh, đặc biệt là phân vàng có tính axit nhẹ, đi nhiều lần dễ gây hăm đỏ vùng bỉm
- Thoa một lớp mỏng kem chống hăm sau mỗi lần thay bỉm giúp bảo vệ da bé
-
Chụp ảnh nếu bạn băn khoăn
- Khi lo lắng về màu phân trẻ sơ sinh, một bức ảnh trong điện thoại sẽ giúp bác sĩ, điều dưỡng, nữ hộ sinh hiểu chính xác hơn bạn đang nói tới dạng phân nào
-
Đừng ngại hỏi trong các lần khám định kỳ
- Mỗi khi đưa bé đi tiêm chủng, khám tổng quát, khám 2 tuần, 1 tháng, 2 tháng…, nếu có điều gì lạ về phân hoặc tần suất đi cầu trẻ sơ sinh, hãy nhắc với bác sĩ hoặc điều dưỡng
Phân trẻ sơ sinh có thể bừa bộn, đôi khi nặng mùi, và rất dễ làm bố mẹ hoang mang. Nhưng khi đã hiểu phân trẻ sơ sinh ngày đầu, phân su, phân chuyển tiếp, phân vàng trẻ bú mẹ, phân trẻ bú sữa công thức… như thế nào là bình thường, bạn sẽ thấy đây là “thông điệp” rất hữu ích mỗi ngày về việc bé bú tốt ra sao, tiêu hóa có ổn không.
Nếu lần sau bạn lại ngồi nhìn bỉm và tự hỏi: “Phân trẻ sơ sinh thế này có phải dấu hiệu bệnh gì không?”, hãy quay lại bài viết này, so sánh những gì mình thấy. Và nếu sau khi đối chiếu mà vẫn băn khoăn, cứ mạnh dạn gọi cho bác sĩ hoặc đưa bé tới cơ sở y tế. Kết hợp trực giác của bố mẹ với thông tin đúng là cách an toàn nhất để chăm sóc con trong những tháng ngày đầu đời.
Chúng tôi, với tư cách là nhà phát triển ứng dụng Erby, từ chối mọi trách nhiệm đối với bất kỳ quyết định nào bạn đưa ra dựa trên thông tin này, thông tin này chỉ được cung cấp cho mục đích thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên y tế cá nhân.
