Sinh con thứ hai: Làm sao xử lý con ghen, bảo vệ em và giữ sự gắn kết gia đình

Những tuần đầu sau khi sinh con thứ hai thường không giống một cuộc làm quen nhẹ nhàng giữa các thành viên trong gia đình. Nhiều ngày trôi qua như một màn tung hứng không ngừng nghỉ. Em bé cần bú, thay tã, ru ngủ. Con lớn cần ăn sáng, đi vệ sinh, đọc truyện, ôm ấp, rồi có thể gọi mẹ đến “cứu” một món đồ chơi vốn chẳng hề khó sửa.

Bạn từng tưởng tượng hai anh em sẽ vui vẻ chơi cạnh nhau. Nhưng thực tế có thể là tiếng khóc khi mẹ đang cho em bú, bé lớn trèo lên lòng đúng lúc em đang quấy, cả nhà đều mệt và cáu trước 9 giờ sáng. Điều đó không có nghĩa bạn đang làm sai. Chỉ là từ nay, hai đứa trẻ cùng cần đến bạn, đôi khi vào đúng một thời điểm.

Thực tế khi đưa em bé mới sinh về nhà

Hai đứa trẻ, những nhu cầu chồng chéo

Nhu cầu của trẻ sơ sinh thường đến ngay lập tức và lặp đi lặp lại. Em cần sữa, hơi ấm, giấc ngủ, tã sạch và sự tiếp xúc gần gũi. Nhu cầu của con lớn có vẻ không cấp bách bằng, nhưng vẫn hoàn toàn có thật. Con cần được trấn an, được đặt giới hạn, ăn uống đầy đủ, được chú ý và được giúp đỡ khi chưa biết diễn tả cảm xúc.

Điều khiến cha mẹ kiệt sức chính là mọi nhu cầu xảy ra cùng lúc.

Em cần bú đúng lúc con lớn muốn đi vệ sinh. Con vừa ngủ được thì em lại thức. Bạn mới ngồi xuống nghỉ vài phút, một cốc nước đã bị đổ ra sàn. Sẽ không có một thời gian biểu hoàn hảo, trong đó mỗi đứa lần lượt chờ đến lượt mình.

Đó chính là phần khó nhất của việc chăm con lớn và em bé. Bạn thường phải đáp ứng nhu cầu của một đứa, đồng thời cho đứa còn lại biết rằng mình vẫn được nhìn thấy. Có lúc bạn ưu tiên cho em bú. Có lúc bạn đặt em xuống trong chốc lát để giúp con lớn. Không có sự cân bằng tuyệt đối, chỉ có rất nhiều quyết định nhỏ nối tiếp nhau.

Thế giới của con lớn bỗng thu hẹp lại

Ngay cả khi chính con từng mong có em, sự xuất hiện của em bé vẫn làm cuộc sống thay đổi chỉ sau một đêm. Trước đây, con có thể dễ dàng gọi mẹ, ngồi vào lòng mẹ hoặc rủ mẹ chơi. Bây giờ con thường nghe những câu như “Đợi mẹ một chút”, “Đừng sờ vào đó”, “Em đang ngủ”. Con có thể phải đổi phòng, đi nhà trẻ hoặc chứng kiến ông bà, họ hàng liên tục đến thăm. Những cuộc trò chuyện của người lớn cũng xoay quanh em bé.

Trẻ nhỏ không nghĩ rằng: “Mẹ vừa sinh em, cơ thể mẹ cần hồi phục và cả nhà cần thời gian để thích nghi.” Con chỉ nghĩ: “Mọi thứ trước đây đã khác rồi. Con muốn mẹ trở lại như trước.”

Đó là nền tảng cảm xúc phía sau việc con ghen, bé ghen và những mâu thuẫn giữa anh chị em. Đây không phải bằng chứng cho thấy con ích kỷ, hư hay không thương em. Đó là phản ứng trước cảm giác mất mát, bất an và nỗ lực của một bộ não còn non nớt để tìm lại cảm giác an toàn.

Những hành vi thường gặp sau khi em bé chào đời

Trẻ thường thể hiện căng thẳng qua hành vi trước khi có thể nói rõ mình đang buồn hay lo lắng. Những thay đổi này có thể bắt đầu từ lúc mẹ mang thai, ngay sau sinh, hoặc vài tuần sau đó, khi khách đã về hết và cuộc sống mới dần trở nên quen thuộc.

Bám mẹ và nói năng như em bé

Bé quấn mẹ sau khi có em là tình trạng khá phổ biến. Con có thể đòi bế, liên tục ngồi vào lòng, đi theo mẹ từ phòng này sang phòng khác hoặc khóc khi người khác muốn chăm con. Một số trẻ bắt đầu nói giọng nhỏ hơn, đòi được đút ăn, đòi uống bình hoặc quay lại những từ ngữ đã không còn dùng từ lâu.

Nhiều người gọi đây là thoái lui sau khi có em, nhưng từ “thoái lui” dễ khiến cha mẹ nghĩ rằng con đang làm sai hoặc tụt lùi. Thực ra, con có thể chỉ đang kiểm tra xem những hành vi giống em bé có giúp mình được gần mẹ hơn không. Theo cách duy nhất con biết, con đang nói: “Con vẫn thuộc về gia đình này chứ?”

Bạn không nhất thiết phải làm lại mọi việc chăm sóc như khi con còn sơ sinh. Hãy đáp lại bằng sự ấm áp, đồng thời giữ giới hạn phù hợp:

“Con muốn mẹ bế giống em phải không? Mẹ có thể ôm con trên ghế sofa một lát, sau đó mẹ cần đặt em xuống.”

Hoặc:

“Con uống bằng cốc của con nhé. Con không cần bú bình, nhưng có thể ngồi cạnh mẹ khi mẹ cho em bú.”

Tè dầm và những bước lùi khác

Bé tè dầm sau khi có em có thể bắt đầu làm ướt quần, không chịu đi vệ sinh, đòi mặc tã hoặc gặp tai nạn dù trước đó đã tiến bộ trong nhiều tháng. Giấc ngủ, việc ăn uống, nói chuyện, tự mặc quần áo và những kỹ năng tự lập khác cũng có thể chững lại.

Cố gắng đừng biến những sự cố này thành một cuộc đối đầu lớn. Giữ giọng bình tĩnh, thực tế:

“Quần con bị ướt rồi. Khi có nhiều thay đổi, đôi khi cơ thể cần được giúp đỡ thêm. Mình thay quần áo sạch nhé.”

Hãy hỗ trợ con mà không làm sự cố trở thành màn trách phạt. Nếu con đủ khả năng và sẵn sàng, bạn có thể để con phụ một phần rất nhỏ trong việc dọn dẹp. Tuy nhiên, tránh mắng, trêu chọc hoặc phạt con. Mục tiêu lúc này là giúp con cảm thấy an toàn, không phải giảng một bài học vào đúng thời điểm tồi tệ nhất.

Đánh, giằng đồ và thử giới hạn

Một số trẻ lớn đánh, đá, cắn, ném đồ chơi, bóp em hoặc kéo tay chân em. Một số khác bỗng trở nên ồn ào, phá phách hơn hẳn. Nhiều trẻ bắt đầu thử những quy tắc mà trước đây vẫn hiểu rõ. Con có thể hất đổ thức ăn, từ chối mọi yêu cầu hoặc cố tình làm một việc nguy hiểm rồi nhìn phản ứng của người lớn.

Đó là biểu hiện của căng thẳng, không phải “bản chất xấu” của con. Nhưng hành vi này vẫn cần được ngăn lại dứt khoát.

Nếu bé đánh em mới sinh, hãy can thiệp ngay. Giữ tay con hoặc nhẹ nhàng đưa con ra xa rồi nói:

“Mẹ không để con đánh em. Đánh sẽ làm em đau. Con đang giận, và mẹ sẽ giữ cho mọi người được an toàn.”

Đảm bảo em bé được bảo vệ về mặt thể chất. Bạn có thể đặt em vào nôi hoặc bế em ra ngoài tầm với nếu cần. Đừng ép con lớn phải xin lỗi, hôn em hay “vuốt ve em nhẹ thôi” khi con đang quá kích động. Việc làm hòa có thể thực hiện sau, khi cơ thể và cảm xúc của con đã bình tĩnh hơn.

Với cha mẹ đang tìm cách xử lý con ghen và muốn biết làm sao để bé không đánh em, chỉ một câu nói khéo là chưa đủ. Điều cần thiết là giám sát sát sao, đặt giới hạn bằng hành động nhất quán và giúp con xử lý cảm xúc bên dưới hành vi đó. Trong những thời điểm khó khăn, nhất là khi bạn đang mệt, cho em bú hoặc bị phân tâm, hãy hạn chế để hai trẻ ở gần nhau mà không có người lớn quan sát.

“Đem em trả lại đi”

Con có thể nói: “Mẹ đem em đi đi”, “Con không thích em” hoặc “Trả em lại đi”. Những câu này dễ khiến cha mẹ chạnh lòng. Hãy cố gắng đừng tranh luận với con.

“Con ước mọi thứ lại như trước đây. Con có thể cảm thấy như vậy. Em sẽ vẫn ở đây, và mẹ sẽ giúp con.”

Bạn không đồng ý rằng em bé nên biến mất. Bạn chỉ cho con thấy rằng những cảm xúc khó chịu vẫn có thể được nói ra mà không làm mất đi tình yêu và mối quan hệ với cha mẹ.

Những cách ứng phó có thể dùng ngay trong đời sống

Gọi tên cảm xúc, nhưng không bỏ qua hành vi nguy hiểm

Trẻ nhỏ thường cần người lớn giúp mình gọi tên điều đang xảy ra:

• “Con muốn mẹ bế, nhưng lúc đó mẹ lại đang bế em.”
• “Con mệt vì phải nghe em khóc mãi.”
• “Con tưởng mẹ sẽ chơi với con, nhưng em bú lâu hơn mẹ nghĩ.”
• “Con muốn cả hai tay và cả lòng mẹ dành cho con.”

Cách nói này không phải phép màu. Con vẫn có thể khóc, la hét hoặc bám lấy bạn. Nhưng khi trải nghiệm của mình được gọi tên, con có thể bớt cần dùng hành vi đánh, gào khóc hay ăn vạ để truyền đạt.

Cảm xúc nào cũng có thể được chấp nhận. Hành động gây nguy hiểm thì không.

“Con có thể bực em. Nhưng con không được đẩy em. Mẹ sẽ đưa con ra xa, và mẹ vẫn ở đây với con.”

Bảo vệ em nhưng không làm con lớn xấu hổ

Em bé chưa thể tự bảo vệ mình, nên người lớn phải làm việc đó. Hãy dùng cơ thể và giọng nói bình tĩnh, chắc chắn. Tránh gọi con là “đồ hư”, “ghen tị”, “thô bạo” hay “anh chị xấu”. Những nhãn này có thể khiến con nghĩ rằng chính con người mình mới là vấn đề.

Thay vào đó, hãy mô tả hành động đang xảy ra:

“Tay con đang kéo chăn của em. Mẹ sẽ đưa con ra xa.”

“Em cần có khoảng riêng. Con có thể chạm vào tay mẹ hoặc bóp chiếc gối này.”

Chỉ giao cho con lớn một việc nhỏ liên quan đến em khi con thật sự muốn và bạn đang ở ngay bên cạnh. Con có thể lấy một chiếc tã sạch, chọn một trong hai bộ quần áo hoặc hát cho em nghe khi bạn đang bế em. Giúp em nên là một lời mời, không phải nhiệm vụ biến con thành “người lớn tí hon”.

Kết nối ngay sau khi đặt giới hạn

Sau khi ngăn một hành vi, bạn vẫn có thể ôm ấp và gần gũi với con. Trên thực tế, điều đó thường giúp giới hạn trở nên dễ chấp nhận hơn.

Sau khi ngăn con đánh em, bạn có thể nói:

“Mẹ không để con đánh em. Con ngồi cạnh mẹ trong lúc mẹ bế em nhé.”

Hoặc:

“Cơ thể con đang cần được giúp để bình tĩnh lại. Mình ôm nhau một chút rồi thử lại nhé.”

Điều này không có nghĩa là bạn thưởng cho hành vi đánh. Bạn đang tách con khỏi hành vi của con, sau đó khôi phục sự kết nối khi một tình huống căng thẳng đã qua. Nếu con không muốn ôm, hãy ngồi gần, đưa nước hoặc ở bên cạnh mà không ép con phải tiếp xúc.

Duy trì một thói quen nhỏ, dễ đoán

Bạn không cần lên lịch thật nhiều hoạt động đặc biệt. Một nghi thức quen thuộc cũng đủ để nhắc con lớn rằng mối quan hệ giữa con và cha mẹ vẫn còn nguyên.

Có thể là:

• Đọc hai cuốn truyện trước giờ ngủ
• Ôm con 10 phút vào buổi sáng
• Hát cùng một bài trong lúc mặc quần áo
• Ăn bữa phụ cùng nhau sau khi con đi học về
• Đi bộ một đoạn ngắn ra trước cổng lấy thư
• Ngồi cạnh con cho đến khi con ngủ

Hãy chọn điều đủ nhỏ để vẫn có thể duy trì vào một ngày tệ. Nếu em cần bạn, hãy nói rõ điều gì sẽ xảy ra và quay lại với con khi có thể:

“Em cần thay tã. Sau đó mẹ con mình vẫn đọc hai truyện như đã hứa.”

Với trẻ nhỏ, sự đều đặn thường quan trọng hơn khoảng thời gian dài hay ngắn.

Chia sự chú ý: tìm cách cùng lúc chăm cả hai

Nhiều cha mẹ nghĩ rằng mình phải dành toàn bộ sự chú ý cho một đứa trẻ tại một thời điểm. Khi có em bé mới sinh, điều đó hiếm khi thực hiện được. Một cách thực tế hơn là nghĩ theo hướng “cả hai cùng được quan tâm”.

Bạn có thể cho em bú và trò chuyện với con lớn. Bạn có thể thay tã trong khi con cho xem bức tranh vừa vẽ. Bạn có thể bế em và nghe con kể một câu chuyện tự nghĩ ra, dù câu trả lời chỉ là: “Mẹ nghe đây. Rồi chuyện gì xảy ra nữa?”

Hãy nói thành lời những gì con lớn đang làm trong lúc bạn chăm em:

“Con đang xếp một tòa tháp thật cao. Con đặt khối màu xanh ở dưới cùng. Mẹ vẫn đang nhìn con trong lúc em bú.”

Những lời bình luận nhỏ như vậy cho con biết rằng con chưa biến mất khỏi suy nghĩ của mẹ. Bạn không giả vờ rằng mình hoàn toàn rảnh để chơi. Bạn chỉ làm cho phần chú ý mà mình có trở nên rõ ràng hơn.

Một chiếc giỏ dành riêng cho lúc cho em bú cũng có thể hữu ích. Nên chọn những món đơn giản và an toàn:

• Sách bìa cứng
• Trò ghép hình miếng lớn
• Bảng vẽ nam châm
• Hình dán, dùng khi có người lớn giám sát
• Một hộp thú nhựa hoặc xe đồ chơi
• Khay đồ ăn phụ và bình nước

Trong những khoảng thời gian quá sức, cho con xem tivi hoặc thiết bị điện tử cũng không phải điều đáng xấu hổ. Một chương trình ngắn trong lúc bạn dỗ em, hồi sức sau một đêm mất ngủ hoặc tranh thủ ăn bữa nóng không biến bạn thành cha mẹ tồi. Một khay bánh mì, trái cây và bánh quy để vượt qua nửa giờ tiếp theo cũng hoàn toàn chấp nhận được. Chăm con lớn và em bé thường là chọn giải pháp có thể thực hiện, thay vì cố đạt một hình mẫu lý tưởng không bền vững.

Phối hợp khi có bạn đời hoặc người thân hỗ trợ

Nếu có người lớn khác ở nhà, đừng mặc định giao con lớn cho họ như thể con đã trở thành một vấn đề cần được xử lý. Hãy phân chia việc chăm sóc rõ ràng nhưng linh hoạt.

Một người có thể dỗ em ngủ, người kia tắm cho con lớn, cho con ăn hoặc đọc truyện. Ngày khác, người mẹ đang hồi phục sau sinh có thể cần tắm hoặc ngủ, còn người bạn đời đưa cả hai con ra ngoài.

Hãy đưa ra yêu cầu cụ thể:

• “Sau bữa trưa, anh đưa con đi dạo giúp em nhé.”
• “Em cần 20 phút để ăn và nằm nghỉ.”
• “Anh bế em giúp em trong lúc em đưa con lớn đi vệ sinh nhé.”
• “Anh dành thời gian riêng cho con lớn một lúc, không chỉ nhắc con phải làm gì.”

Ông bà, bạn bè hoặc hàng xóm cũng có thể giúp nấu cơm, giặt quần áo, đưa đón con đi học hoặc đi nhà trẻ. Những việc thiết thực như vậy có giá trị rất lớn.

Khách đến thăm và lần đầu làm quen với em bé

Khách thường đến với sự chú ý dồn hết vào em bé. Họ muốn ngắm, bế, chụp ảnh và hỏi han. Trong khi đó, con lớn có thể đứng bên cạnh, chờ xem liệu còn ai nhận ra mình không.

Hãy nhờ khách chào con lớn trước. Một câu đơn giản như “Bà nhớ con quá. Con cho bà xem hôm nay con đang làm gì nào” có thể tạo ra khác biệt rõ rệt. Sau đó, khách mới hỏi thăm em, thay vì biến cả buổi thăm thành một cuộc vây quanh em bé.

Bạn có thể nói trước khi khách đến:

“Mọi người vào nhà thì chào anh Bin trước giúp mình nhé. Em bé vẫn ở đây, nhưng Bin cũng cần cảm thấy mình được mọi người để ý.”

Nếu khách tặng quà, bạn có thể gợi ý một món nhỏ cho con lớn, hoặc nhờ mọi người mang thức ăn, trái cây thay vì mua thêm đồ chơi. Bạn có quyền giới hạn việc bế, hôn và thăm nom, nhất là khi cơ thể còn đang hồi phục sau sinh và bạn phải chăm cả hai con.

Cảm giác có lỗi, nghỉ ngơi và ăn uống

Cảm giác có lỗi gần như chắc chắn sẽ xuất hiện. Bạn thấy có lỗi khi em khóc trong lúc mình đang giúp con lớn, rồi lại thấy có lỗi khi con lớn xem tivi trong lúc mình cho em bú. Có lúc bạn nhớ con lớn da diết, rồi ngay sau đó lại bực vì con. Bạn có thể yêu em bé vô cùng nhưng vẫn tiếc cuộc sống trước đây.

Không cảm xúc nào trong số đó biến bạn thành một người mẹ tồi.

Con lớn không cần một người mẹ lúc nào cũng phải tổ chức trò vui. Con cần một người mẹ biết quay lại, biết sửa chữa sau những lúc mất bình tĩnh và tiếp tục hiện diện. Một cái ôm vội, một bữa ăn phụ ngồi cùng nhau trên sàn bếp hay năm phút thật sự lắng nghe đôi khi có ý nghĩa hơn một hoạt động cầu kỳ mà bạn không thể duy trì.

Cơ thể của bạn cũng cần được chăm sóc. Nghỉ ngơi và ăn uống vẫn rất quan trọng, dù chúng thường bị đẩy xuống cuối danh sách. Đặt sẵn nước ở nơi dễ lấy. Chuẩn bị những món không mất nhiều thời gian nấu nướng. Ngồi xuống khi có người khác đủ khả năng trông trẻ an toàn. Nếu đang hồi phục sau sinh, tình trạng đau nhiều, ra máu bất thường, sốt, lo âu dữ dội hoặc buồn bã kéo dài cần được đưa đến cơ sở y tế để kiểm tra, không nên âm thầm chịu đựng.

Khi nào nên tìm sự hỗ trợ

Hầu hết gia đình đều trải qua một giai đoạn hành vi xáo trộn khi đón thêm thành viên mới. Bạn nên tìm hỗ trợ chuyên môn nếu:

• Hành vi gây hấn thường xuyên làm em bé, con lớn hoặc người khác bị thương
• Không thể để con lớn ở gần em một cách an toàn dù đã có người lớn giám sát sát sao
• Con thu mình nghiêm trọng, mất khả năng giao tiếp hoặc kéo dài tình trạng không còn hứng thú với những hoạt động trước đây
• Vấn đề đi vệ sinh, ngủ hoặc ăn uống rất nặng và không cải thiện
• Bạn cảm thấy sợ hãi trước hành vi của con
• Bạn tuyệt vọng, hoảng loạn, có những suy nghĩ đáng sợ hoặc cảm thấy không thể chăm sóc bản thân và các con

Bạn có thể bắt đầu bằng việc trao đổi với bác sĩ sản khoa, bác sĩ nhi khoa, nữ hộ sinh, cán bộ y tế tại trạm y tế hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em và gia đình. Nếu bạn hoặc bất kỳ ai đang ở trong tình huống nguy hiểm ngay lập tức, hãy gọi 115 hoặc liên hệ cơ quan cấp cứu gần nhất.

Tìm kiếm sự giúp đỡ không có nghĩa là việc ứng xử khi con ghen đã thất bại, cũng không có nghĩa bạn làm sai khi giới thiệu em bé với con lớn. Đó là một cách hợp lý để có thêm người đồng hành khi khối lượng chăm sóc trong gia đình trở nên quá nặng.

Những tuần đầu sau khi sinh con thứ hai không phải là lời phán xét cuối cùng về mối quan hệ giữa hai anh em. Đây chỉ là giai đoạn có quá nhiều thay đổi, những đêm ngủ gián đoạn và rất ít năng lượng dự phòng. Hãy bảo vệ em bé. Giữ kết nối với con lớn. Hạ thấp kỳ vọng trong một thời gian.

Có những ngày, chỉ cần mọi người được ăn, được an toàn và phần nào được vỗ về đã là một thành quả rất đáng kể.

Như vậy là đủ.