Tắc tia sữa hay viêm vú: nhận biết, cách tự thông tắc tại nhà và khi cần khám

Những tuần đầu cho con bú nhiều khi giống hệt một công việc toàn thời gian: mất ngủ, ngực đau rát, tâm lý nhạy cảm, trong đầu thì quay cuồng không biết cái gì là bình thường, cái gì là bất thường. Đến lúc tự nhiên một bên ngực đau nhói, nóng rát hoặc nổi cục cứng thì thực sự rất dễ hoảng.

Bài viết này dành cho bạn nếu bạn đang băn khoăn: “Mình bị tắc tia sữa hay viêm vú, và giờ phải làm sao đây?”

Chúng ta sẽ đi lần lượt: tắc tia sữa và viêm vú khác nhau thế nào, cách nhận biết từng tình trạng, cách thông tắc tia sữa tại nhà an toàn, lúc nào cần đi khám bác sĩ, lúc nào là cấp cứu. Mục tiêu là: nếu bạn vẫn muốn cho con bú thì cố gắng duy trì, đồng thời bảo vệ sức khỏe của bạn và giảm bớt căng thẳng.

Tắc tia sữa là gì?

Tắc tia sữa xảy ra khi sữa không thoát được hết khỏi một vùng nào đó trong tuyến vú. Sữa bị ứ lại phía sau chỗ tắc, vùng đó sưng lên, căng và đau.

Tình trạng này rất hay gặp trong vài tuần đầu sau sinh, khi lượng sữa đang ổn định dần và lịch bú của bé còn lộn xộn.

Những triệu chứng tắc tia sữa thường gặp:

• Có một cục cứng đau hoặc vùng mô vú dày, sờ vào thấy khác biệt so với xung quanh
• Đau rát hoặc nóng bỏng đúng chỗ đó khi bé bú
• Vùng da trên chỗ tắc có thể hơi hồng, nhưng thường không đỏ rực
• Bạn vẫn thấy khỏe, không sốt hoặc chỉ hơi hâm hấp nhẹ
• Cơn đau tập trung một vùng, không lan khắp cả bầu ngực

Nhiều mẹ mô tả: “Sờ vào giống như bị bầm tím mà trong đó có viên sỏi nhỏ.”

Nếu phát hiện sớm và xử lý đúng cách, tắc tia sữa thường đỡ trong vòng 24 đến 48 giờ.

Vì sao bị tắc tia sữa?

Tắc tia sữa thực chất là vấn đề thoát sữa. Cơ thể vẫn tạo sữa, nhưng một phần tuyến sữa không được dẫn lưu tốt.

Một số nguyên nhân tắc tia sữa thường gặp:

• Bú hoặc hút sữa không đều, khoảng cách giữa các cữ quá dài

  • Bé ngủ liền mạch nhiều giờ, bỏ bú đêm
  • Mẹ bận, phải ra ngoài hoặc cố ép con vào thời gian biểu nên kéo giãn cữ bú

• Áp lực đè lên tuyến vú

  • Áo ngực quá chật, áo ngực thể thao bó sát, có gọng cứng hoặc đường may dày đè lên mô vú
  • Dây túi xách, balo đeo lệch một bên, đè thường xuyên lên một vùng ngực
  • Nằm nghiêng đè hẳn người lên một bên ngực suốt nhiều giờ

• Tư thế bú hoặc bắt ti của bé

  • Bé ngậm bắt ti chưa tốt, không rút được sữa ở một vùng nào đó
  • Bé chỉ thích bú một bên, hoặc mẹ chỉ cho bú một tư thế cố định, khiến một số ống tuyến ít được sử dụng

• Thay đổi đột ngột thói quen bú

  • Bé bỗng dưng ngủ xuyên đêm
  • Mẹ bắt đầu cho bé bú – sữa công thức xen kẽ, giảm cữ bú quá nhanh

Thêm vào đó, căng thẳng, uống ít nước, ăn uống qua loa, quên nghỉ và quên cho bé bú đều cũng làm tình trạng dễ xảy ra hơn. Cơ thể bạn đang làm việc rất vất vả, tuyến sữa cần được dẫn lưu đều đặn và bạn cần được nghỉ ngơi.

Cách chữa tắc tia sữa

Tin vui là đa số trường hợp tắc tia sữa có thể tự xử lý tại nhà nếu làm đúng và kịp thời. Càng xử lý sớm càng ít nguy cơ chuyển sang viêm vú, viêm tuyến vú.

1. Cho bé bú thường xuyên (và bắt đầu từ bên bị tắc)

Cố gắng cho bé bú 2 - 3 giờ một lần, kể cả ban đêm nếu có thể trong 1 - 2 ngày.

• Luôn cho bé bú bên bị tắc trước. Những phút đầu, lực mút của bé mạnh nhất, giúp đẩy sữa qua chỗ tắc.
• Để bé bú bên đó đến khi bé tự nhả hoặc dòng sữa yếu đi hẳn, sau đó mới chuyển sang bên còn lại.

Nếu bé không bú hết bên bị đau, bạn có thể vắt tay hoặc dùng máy hút sữa thêm một chút cho dễ chịu hơn, nhưng không vắt kiệt liên tục nhiều giờ liền. Mục tiêu là dẫn lưu tốt, không phải kích sữa quá mức.

2. Massage tắc tia sữa

Massage tắc tia sữa có thể hơi khó chịu nhưng giúp sữa di chuyển tốt hơn trong các ống tuyến.

• Trước khi massage, rửa tay sạch.
• Dùng tay dò tìm vị trí cục cứng hoặc vùng mô dày, đau.
• Dùng đầu ngón tay hoặc cả lòng bàn tay, massage từ phía sau cục cứng hướng về núm vú. Hình dung động tác là “ấn nhẹ rồi vuốt”, luôn vuốt về phía núm vú.
• Khi bé đang bú, bạn có thể ấn rất nhẹ vào cục tắc và vuốt về phía núm để hỗ trợ dòng sữa.

Massage nên chắc tay nhưng không thô bạo. Nếu sau đó vùng ngực bầm tím hoặc đau rát hơn, nghĩa là bạn đã làm quá mạnh.

3. Chườm ấm tắc tia sữa

Nhiệt ấm giúp sữa dễ chảy hơn.

• Trước cữ bú, chườm ấm lên vùng tắc 5 - 10 phút.
• Bạn có thể dùng khăn sạch nhúng nước ấm, túi gel ấm bọc trong khăn, hoặc tận dụng lúc tắm vòi sen nước ấm, vừa xối nước vừa massage cục tắc.

Ngay sau khi vùng ngực ấm lên, đặt bé vào bú luôn để tận dụng hiệu quả của nhiệt.

Tránh đặt túi nước quá nóng trực tiếp lên da, vì bạn không muốn vừa tắc tia sữa vừa bị bỏng.

4. Thay đổi tư thế bú để thông tắc

Thay đổi tư thế giúp dẫn lưu những vùng tuyến sữa khác nhau.

Bạn có thể thử:

• Mẹo “mũi hướng về chỗ tắc”: Xoay người bé sao cho mũi hoặc cằm của bé hướng về phía vùng tắc. Vùng đó thường được miệng bé hút mạnh và hiệu quả hơn.
• Tư thế ôm bóng bầu dục (rugby/football hold): Bé nằm dọc bên hông, phần thân bé nằm dưới cánh tay mẹ. Tư thế này giúp dẫn lưu tốt các tắc ở phía ngoài bầu ngực.
• Tư thế nằm nghiêng: Mẹ và bé cùng nằm nghiêng trên giường, phù hợp khi bạn cần tranh thủ nghỉ ngơi.
• Tư thế cho bú ngả lưng (laid-back): Mẹ hơi ngả người ra sau, bé nằm sấp trên ngực mẹ, để trọng lực hỗ trợ dòng sữa.

Không cần cầu kỳ, chỉ cần chọn 1 - 2 tư thế khác với bình thường và thay đổi luân phiên trong ngày là đủ.

5. Nghỉ ngơi, uống đủ nước và nhẹ nhàng với bản thân

Nghe thì quen tai nhưng vẫn phải nhắc lại: cơ thể hồi phục tốt hơn khi bạn được nghỉ đủ.

• Tranh thủ nằm cùng bé trong các giấc ngủ ngày, cho bé bú luôn khi nằm để vừa bú vừa nghỉ.
• Uống nước đều trong ngày, để sẵn bình nước ở chỗ bạn hay cho con bú.
• Ăn đơn giản nhưng đủ chất, ví dụ cháo, mì, cơm với trứng, thịt, rau. Không cần cầu kỳ, chỉ cần không bỏ bữa.

Rất nhiều trường hợp tắc tia sữa tự hết chỉ với bú thường xuyên, massage, chườm ấm, đổi tư thế và nghỉ ngơi.

Nếu sau 24 - 48 giờ không đỡ hoặc triệu chứng nặng hơn, vi khuẩn có thể xâm nhập và gây viêm vú, viêm tuyến vú. Khi đó cách xử lý sẽ khác.

Từ tắc tia sữa đến viêm vú: thay đổi ở điểm nào?

Viêm vú/viêm tuyến vú là tình trạng viêm tại tuyến vú, thường bắt đầu từ một chỗ tắc tia sữa bị ứ lâu ngày rồi nhiễm khuẩn. Vi khuẩn thường đến từ chính da của mẹ hoặc miệng bé.

Điểm khác biệt quan trọng giữa tắc tia sữa và viêm vú nằm ở cảm giác toàn thân của bạn, chứ không chỉ ở bầu ngực.

Dấu hiệu viêm vú cần chú ý

Những triệu chứng viêm vú khi cho con bú hay gặp:

• Một vùng ngực đỏ, nóng, đau rát rõ rệt
  • Vùng đỏ thường loang theo hình quạt hoặc mảng, lan ra từ chỗ tắc tia sữa ban đầu
• Da có thể căng bóng, sờ vào rất nhạy cảm, đau tăng nhiều
• Sốt trên 38,5 °C
• Cảm giác như bị cảm cúm: ớn lạnh, ê ẩm toàn thân, nhức đầu, mệt lả
• Cảm giác mệt rũ người: nhiều mẹ nói giống như “bị xe tông trúng”

Bạn vẫn có thể sờ thấy cục cứng do tắc tia sữa ban đầu, nhưng cả một vùng xung quanh trở nên viêm và đau hơn nhiều.

Nếu bạn có vùng ngực đỏ, nóng, đau và kèm sốt, rét run, người mệt lử, hãy nghi ngờ viêm vú và xử lý sớm, đừng chờ.

Điều trị viêm vú: làm gì cho đúng?

Viêm vú, viêm tuyến vú thường đáp ứng tốt với điều trị, đặc biệt nếu xử lý ngay từ đầu. Mục tiêu là:

• Giải quyết tình trạng ứ sữa
• Điều trị nhiễm khuẩn (nếu có)
• Giảm đau và cố gắng duy trì việc cho bé bú nếu bạn mong muốn

1. Tiếp tục cho bú hoặc vắt sữa hai bên

Nhiều mẹ lo lắng và dừng cho bú bên bị đau, nhưng ngừng cho bú đột ngột có thể làm viêm vú nặng thêm: sữa càng ứ nhiều, áp lực tăng, đau tăng.

Bạn vẫn có thể cho con bú bên vú đang viêm, sữa không gây hại cho bé, ngay cả khi bạn phải dùng kháng sinh loại an toàn cho phụ nữ cho con bú (bác sĩ sẽ kê đơn phù hợp).

• Cố gắng cho bú thường xuyên, nếu chịu được thì bắt đầu từ bên đau để dẫn lưu tốt.
• Nếu quá đau không chịu được, hãy vắt tay hoặc dùng máy hút nhẹ nhàng, mục đích là duy trì dòng sữa chảy, không để ứ thêm.
• Không cần “hút kiệt” mỗi giờ, chỉ cần dẫn lưu đều, ở mức bạn thấy đỡ căng đau là đủ.

2. Đi khám bác sĩ trong vòng 24 giờ nếu có sốt

Khi có dấu hiệu viêm vú kèm sốt trên 38,5 °C, tốt nhất bạn nên đi khám bác sĩ trong 24 giờ, đừng đợi vài ngày xem tự khỏi.

Khi đi khám:

• Nói rõ bạn đang cho con bú và nghi ngờ viêm vú, viêm tuyến vú.
• Mô tả thời gian bị đau, vùng đỏ trên ngực, mức sốt, cảm giác mệt.
• Mạnh dạn vén áo cho bác sĩ xem vùng đỏ đó, việc này rất bình thường trong thăm khám.

Bác sĩ có thể kê kháng sinh phù hợp với phụ nữ đang cho con bú, thường dùng trong 7 - 10 ngày. Hãy uống đúng liều và uống đủ cả đợt, kể cả khi bạn thấy đỡ sau 2 - 3 ngày đầu.

Tại Việt Nam, bạn có thể đi khám bác sĩ chuyên khoa Sản, Nhi hoặc bác sĩ gia đình, hoặc đến các bệnh viện phụ sản, bệnh viện đa khoa có phòng khám nuôi con bằng sữa mẹ để được tư vấn thêm.

3. Nghỉ ngơi và bù nước

Viêm vú giống như cơ thể đang hét lên: “Dừng lại và nghỉ đi!”

• Nếu có thể, hãy nằm nghỉ trên giường cùng bé 1 - 2 ngày, chủ yếu là cho bú, ăn nhẹ và ngủ.
• Uống nhiều nước, có thể dùng nước lọc, nước ấm, nước ép loãng, cháo loãng...
• Nhờ người thân hỗ trợ việc nhà, cơm nước, chăm con lớn. Đây không phải lúc cố gắng “siêu nhân”.

4. Giảm đau

Bạn hoàn toàn được phép dùng thuốc giảm đau.

• Ibuprofen thường được khuyên dùng trong viêm vú vì vừa giảm đau vừa giảm viêm.
• Paracetamol cũng có thể dùng, và trong nhiều trường hợp có thể phối hợp luân phiên theo chỉ định.

Tuy nhiên, liều dùng và chống chỉ định phụ thuộc vào từng người. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ tại cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn chính xác. Cả hai loại này thường được coi là an toàn cho phụ nữ đang cho con bú, nếu dùng đúng hướng dẫn.

Một số mẹ còn thấy:

• Chườm ấm trước khi cho bú giúp sữa xuống dễ hơn, giảm đau khi bé bắt đầu bú.
• Chườm lạnh sau khi bú (túi gel lạnh, khăn lạnh) giúp bớt sưng, bớt nóng rát.

Nhớ bọc túi gel hoặc đá lạnh trong khăn mỏng để tránh bỏng lạnh.

Cách phòng tắc tia sữa và viêm vú

Không thể tránh hoàn toàn mọi rắc rối khi cho con bú, nhất là giai đoạn đầu còn lúng túng. Nhưng bạn có thể giảm nguy cơ bằng một vài thói quen đơn giản.

Một số cách phòng tắc tia sữa và viêm vú:

1. Cho bú thường xuyên, theo nhu cầu của bé

Cố gắng không kéo giãn cữ bú quá lâu, đặc biệt trong 1 - 2 tháng đầu.

• Cho bé bú khi bé có dấu hiệu đói sớm: ngọ nguậy, chẹp miệng, quay đầu tìm ti, mút tay, chứ đừng chờ tới lúc bé khóc thét.
• Nếu ngực quá căng đau mà bé chưa đòi bú, bạn có thể vắt bớt cho mềm, không cần vắt kiệt, chỉ để đỡ căng.

2. Tránh áo ngực chật và vật đè lên ngực

Áo ngực trước khi mang thai rất có thể không còn phù hợp nữa.

• Chọn áo ngực cho con bú mềm, vừa vặn, không có gọng cứng đè sát vào mô vú.
• Hạn chế áo ngực thể thao quá bó hoặc quần áo siết chặt phần ngực.
• Chú ý dây túi xách, balo, địu em bé nếu chúng tì lâu vào một vùng ngực.

Nếu sáng dậy thấy đau đúng chỗ vừa nằm đè vào, hãy thử đổi tư thế nằm, kê gối ôm để giảm áp lực.

3. Thay đổi tư thế bú

Việc thay đổi tư thế giúp tất cả các vùng tuyến sữa được dẫn lưu luân phiên.

Không cần lập kế hoạch phức tạp, chỉ cần tránh cho bé bú mãi một tư thế duy nhất, nhất là khi bạn để ý thấy chỗ nào đó hay căng cứng, dễ tắc.

4. Cai sữa từ từ, không dừng đột ngột

Ngừng cho bú hoặc giảm nhiều cữ bú trong thời gian ngắn rất dễ dẫn tới căng sữa, tắc tia sữa, viêm vú.

Khi quyết định cai sữa:

• Giảm dần từng cữ một, mỗi lần cách nhau vài ngày.
• Đợi ngực quen với lượng sữa mới rồi hẵng bỏ thêm một cữ nữa.
• Nếu sau khi bỏ bớt cữ bú, ngực căng đau, hãy vắt tay rất nhẹ, chỉ đến mức đỡ căng, không vắt kiệt nếu mục tiêu là giảm sữa.

Trong những trường hợp phải cai đột ngột (ốm, phải xa bé, nhập viện...), vẫn nên cố gắng giảm dần, hoặc nhờ nhân viên y tế hướng dẫn cách vắt bớt sữa cho an toàn.

Khi nào cần đi khám vì tắc tia sữa hoặc viêm vú?

Có những lúc bạn có thể tự theo dõi và chăm sóc tại nhà, nhưng cũng có thời điểm cần đến bác sĩ.

Cần khám bác sĩ hoặc đến cơ sở y tế trong vòng 24 giờ nếu:

• Có dấu hiệu viêm vú/viêm tuyến vú:
  • Sốt trên 38,5 °C
  • Đau nhức cơ thể như bị cảm cúm, rét run
  • Một vùng vú đỏ, nóng, đau, sưng rõ rệt
• Triệu chứng tắc tia sữa không cải thiện sau 24 - 48 giờ, dù bạn đã cho bú thường xuyên, massage, chườm ấm
• Cảm thấy rất mệt, choáng váng, hoa mắt
• Bạn đang mang thai lại nhưng xuất hiện đỏ da, đau vú, sốt

Nếu phân vân không biết tình trạng của mình có nặng không, bạn có thể liên hệ trạm y tế phường/xã, phòng khám sản – nhi, hoặc các bệnh viện phụ sản để được tư vấn.

Khi nào là cấp cứu: áp xe vú và nhiễm trùng nặng

Đa số trường hợp viêm vú đỡ rõ trong vòng 24 - 48 giờ sau khi dùng kháng sinh phù hợp, dẫn lưu sữa tốt và nghỉ ngơi. Tuy nhiên, đôi khi nhiễm trùng tiến triển nặng thành áp xe vú, tức là có một ổ mủ khu trú trong tuyến vú.

Cần cảnh giác nếu:

• Vú đau hơn, sưng hơn dù đã dùng kháng sinh đủ 48 giờ và vẫn cho bé bú/vắt sữa đều
• Sờ thấy khối mềm, nhũn như có túi nước dưới da, ấn vào lùng nhùng (gọi là khối “dao động”)
• Đau dữ dội tập trung một điểm, da vùng đó đỏ hoặc bóng lên rõ rệt
• Bạn rất mệt, sốt cao liên tục, có thể kèm buồn nôn, ớn lạnh nhiều

Lúc này không còn là chuyện theo dõi tại nhà nữa.

Bạn cần đi cấp cứu ngay tại khoa Cấp cứu của bệnh viện gần nhất (ở Việt Nam là gọi 115 nếu cần xe cấp cứu, hoặc tự tới bệnh viện đa khoa/bệnh viện phụ sản lớn). Áp xe vú thường cần chọc hút hoặc rạch dẫn lưu mủ bởi bác sĩ chuyên khoa, kèm theo kháng sinh.

Đừng ngại hay sợ “phiền bác sĩ”. Áp xe vú là bệnh lý nặng, cần xử lý sớm. Càng điều trị sớm, việc xử trí càng đơn giản, nguy cơ phải dừng cho con bú càng thấp.

Lời kết: bạn không hề thất bại

Tắc tia sữa, viêm vú, viêm tuyến vú là những vấn đề thường gặp khi cho con bú, không phải bằng chứng cho thấy bạn làm mẹ kém hay cơ thể bạn có vấn đề.

Rất nhiều bà mẹ ở Việt Nam và trên thế giới từng trải qua ít nhất một lần tắc tia sữa hoặc viêm vú trong 6 - 8 tuần đầu sau sinh. Nếu được xử lý sớm, hiểu đúng và có người hỗ trợ, hầu hết đều hồi phục hoàn toàn và tiếp tục cho con bú bao lâu tùy ý.

Nếu bạn đang đau và lo lắng lúc này:

• Bắt đầu ngay cho bé bú thường xuyên bên đang tắc.
• Kết hợp massage tắc tia sữa, chườm ấm tắc tia sữa, thử vài tư thế bú khác để dẫn lưu tốt hơn.
• Theo dõi dấu hiệu viêm vú như sốt, ớn lạnh, đau nhức khắp người.
• Nếu có những dấu hiệu đó, đi khám trong vòng 24 giờ và hỏi bác sĩ về kháng sinh điều trị viêm vú an toàn cho mẹ đang cho con bú.
• Tìm tới nữ hộ sinh, bác sĩ, điều dưỡng, nhóm hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ tại bệnh viện, phòng tư vấn sữa mẹ hoặc cộng đồng các mẹ bỉm để được hướng dẫn thêm.

Bạn không cần một mình ôm điện thoại lúc 3 giờ sáng, vừa đau ngực vừa cuống cuồng tìm “cách thông tắc tia sữa tại nhà” trên mạng. Hãy nhờ giúp đỡ, đi khám khi cần. Sức khỏe của bạn quan trọng không kém sức khỏe của em bé.