Mắt trẻ sơ sinh dính ghèn, có mủ: nguyên nhân, cách chăm sóc tại nhà và khi nào cần đi khám

Bạn vừa thay bỉm xong, ôm con vào lòng thì giật mình thấy trên hàng mi bé xíu của con dính đầy ghèn vàng vàng, hơi dính, nhìn như mủ. Tim thót lại: có phải nhiễm trùng không, có phải đau mắt đỏ không, có cần bế con chạy thẳng vào viện không?

Hít một hơi sâu. Ở những tháng đầu đời, mắt trẻ sơ sinh bị ghèn, có mủ nhẹ là chuyện cực kỳ thường gặp. Nhiều khi nhìn đáng sợ hơn mức độ nguy hiểm thật sự. Điều quan trọng là hiểu cái gì là bình thường, cái gì có thể chăm sóc tại nhà, và khi nào phải đưa trẻ đi khám mắt hay đưa vào viện.

Bài viết này sẽ giúp bạn phân biệt các nguyên nhân mủ mắt ở trẻ sơ sinh, cách xử trí tắc lệ đạo trẻ sơ sinh, nhận biết viêm kết mạc sơ sinh, và các dấu hiệu báo động cần đưa trẻ đi khám gấp, trong bối cảnh thực tế tại Việt Nam.

Vì sao mắt trẻ sơ sinh hay bị dính ghèn, có mủ?

Mủ ở mắt trẻ sơ sinh hay ghèn mắt có thể đến từ vài nguyên nhân. Thường gặp nhất là 3 nhóm:

1. Tắc lệ đạo / tắc tuyến lệ (dacryostenosis trẻ sơ sinh) - chiếm đa số trường hợp.
2. Viêm kết mạc sơ sinh (đau mắt đỏ, viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh) - do kích ứng, vi khuẩn hoặc virus.
3. Nhiễm trùng mắt nặng hơn - mí mắt, nhãn cầu sưng đỏ nhiều, bé có dấu hiệu mệt, sốt.

Trước khi đi sâu, có một dấu hiệu rất quan trọng:
Nếu lòng trắng mắt không đỏ, bé vẫn dễ chịu, ăn ngủ bình thường thì rất thường là tắc lệ đạo, không phải nhiễm trùng nặng.

1. Tắc lệ đạo (dacryostenosis): nguyên nhân thường gặp nhất

Tắc lệ đạo ở trẻ sơ sinh là gì?

Tắc lệ đạo trẻ sơ sinh xảy ra khi ống dẫn nước mắt từ khóe mắt xuống mũi bị hẹp hoặc chưa mở hoàn toàn. Đây là tình trạng cực kỳ phổ biến, ước tính có thể gặp ở khoảng 1 trong 5 trẻ sơ sinh.

Nhiều mẹ kể nhau chuyện phải «xoa mở tuyến lệ» cho con, chính là massage tuyến lệ để hỗ trợ nước mắt thoát ra tốt hơn. Phần sau sẽ hướng dẫn chi tiết massage tuyến lệ cách làm.

Dấu hiệu điển hình của tắc lệ đạo

Mắt có mủ hay chính xác hơn là ghèn dính do tắc lệ đạo thường có những đặc điểm:

• Có thể bị một mắt hoặc cả hai mắt.
• Có dịch vàng, dính, như ghèn bết ở khóe mắt, thường nặng hơn:
  • Sau khi ngủ dậy, trưa hoặc sáng.
  • Sau những giấc ngủ dài, bé mở mắt khó vì mắt dính ghèn sau ngủ.
• Lòng trắng mắt vẫn trắng, không đỏ.
• Mí mắt thường không sưng to, không đỏ rực.
• Bé vẫn vui vẻ, không quấy khóc vì đau mắt.
• Khi dùng ngón tay ấn nhẹ vào khóe mắt trong, có thể thấy dịch hoặc nhầy chảy ra thêm.

Nhiều bố mẹ hay thắc mắc: «Ghèn ở mắt trẻ sơ sinh như vậy có bình thường không?»
Nếu lòng trắng mắt vẫn trắng, bé không khó chịu, và tình trạng giống mô tả trên, thì thường đây là tắc tuyến lệ trẻ sơ sinh, tương đối lành tính.

Tắc lệ đạo kéo dài bao lâu?

Với đa số trẻ, tắc lệ đạo:

• Xuất hiện trong vài tuần đầu sau sinh.
• Đỡ dần khi bé lớn lên, ống lệ mở rộng hơn.
• Thường tự hết trong khoảng 6 - 12 tháng tuổi.

Một số ít trẻ nếu sau 1 tuổi vẫn tắc nhiều, bác sĩ mắt có thể cân nhắc làm thủ thuật thông lệ đạo (dùng que nhỏ thông ống lệ) để mở đường thoát nước mắt.

2. Cách trị mủ mắt cho trẻ sơ sinh do tắc lệ đạo tại nhà

Nếu bạn chắc chắn bé không đỏ lòng trắng mắt, bé không sốt, không mệt, thì có thể xử trí mủ mắt trẻ sơ sinh tại nhà với tắc lệ đạo bằng hai việc chính:

1. Massage tuyến lệ giúp đẩy thông chỗ tắc.
2. Vệ sinh mắt nhẹ nhàng loại bỏ ghèn, mủ.

Hướng dẫn chi tiết massage tuyến lệ

Massage đúng cách giúp tăng áp lực nhẹ ở túi lệ, hỗ trợ mở chỗ tắc, rút ngắn thời gian bệnh.

Làm 2 - 3 lần mỗi ngày.

1. Rửa tay thật sạch
   Dùng xà phòng và nước, lau khô bằng khăn sạch. Đây là bước rất quan trọng để tránh đưa thêm vi khuẩn vào mắt bé.

2. Xác định vị trí massage

   • Bế bé hơi dựng, hoặc để bé nằm đầu cao trên gối.
   • Nhìn vào khóe mắt trong, sát sống mũi.
   • Vùng nhỏ nơi mí trên và mí dưới gặp nhau sát sống mũi chính là chỗ túi lệ nằm.

3. Đặt ngón tay đúng chỗ

   • Dùng ngón trỏ sạch (hoặc ngón áp út nếu bạn thấy nhẹ nhàng hơn).
   • Đặt ngay sát khóe mắt trong, lệch về phía sống mũi, không ấn vào nhãn cầu.
   • Bạn đang ấn vào vùng túi lệ, không phải vào mắt.

4. Ấn nhẹ và vuốt xuống

   • Dùng lực nhẹ nhưng dứt khoát, không làm bé đau. Hãy tưởng tượng như lực bạn xoa đầu bé, không phải ấn mạnh.
   • Từ điểm khóe mắt, vuốt thẳng xuống dọc theo hai bên sống mũi khoảng 1 - 2 cm.
   • Thực hiện 5 - 10 lần cho một lần massage.

5. Lặp lại đều đặn

   • Mỗi ngày 2 - 3 lần, kiên trì trong nhiều tuần.
   • Thường dễ thực hiện:
     • Sau khi tắm.
     • Lúc thay bỉm.
     • Khi bé đang thư giãn, đã bú no.

Nếu chưa tự tin về lực tay hay vị trí, bạn có thể nhờ bác sĩ nhi, bác sĩ mắt nhi hoặc điều dưỡng tại bệnh viện/ phòng khám hướng dẫn trực tiếp một lần.

Cách làm sạch ghèn, mủ mắt cho bé an toàn

Dù tắc lệ đạo lành tính, vùng mắt nhiều ghèn, ẩm ướt sẽ dễ bị nhiễm trùng chồng thêm. Vệ sinh đúng cách giúp hạn chế biến chứng.

Đây là cách xử trí ghèn ở mắt trẻ sơ sinh tại nhà:

1. Chuẩn bị

   • Nước muối sinh lý NaCl 0,9% (mua tại nhà thuốc, dạng chai hoặc ống nhỏ).
   • Bông gòn / bông tẩy trang mềm, sạch.
   • Khăn sạch, khô.

2. Rửa tay Trước và sau khi chạm vào mắt bé, luôn rửa tay với xà phòng.

3. Thấm ướt bông bằng nước muối sinh lý Bông nên ẩm vừa, không nhỏ giọt.

4. Lau từ khóe mắt trong ra ngoài

   • Bắt đầu từ khóe mắt trong gần sống mũi.
   • Lau một chiều nhẹ nhàng ra phía đuôi mắt, hướng về phía tai.
   • Không lau qua lau lại, tránh làm trầy xước.

5. Mỗi lần lau dùng một miếng bông mới

   • Nếu còn ghèn, dùng miếng bông khác, không nhúng lại miếng cũ.
   • Mỗi mắt một miếng bông riêng, tránh lây từ mắt này sang mắt kia.

6. Lau khô nhẹ nhàng Dùng góc khăn sạch, mềm thấm khô vùng da quanh mắt.

Có thể lặp lại trong ngày khi thấy mắt bé nhiều ghèn, nhất là sau ngủ dậy.

3. Viêm kết mạc sơ sinh: khi mắt đỏ không chỉ là tắc lệ đạo

Không phải trường hợp mắt bé có mủ nào cũng do tắc tuyến lệ. Đôi khi đó là viêm kết mạc sơ sinh, hay thường gọi là đau mắt đỏ ở trẻ sơ sinh.

Viêm kết mạc là tình trạng viêm lớp màng trong suốt bao phủ lòng trắng mắt và mặt trong mí mắt. Khi xảy ra trong tháng đầu sau sinh, người ta gọi là viêm kết mạc sơ sinh.

Có thể chia thành:

• Viêm kết mạc do kích ứng (hóa chất) - thường do thuốc nhỏ mắt/thuốc sát khuẩn sau sinh.
• Viêm kết mạc do vi khuẩn - nhiễm trùng từ đường sinh dục mẹ hoặc môi trường.
• Viêm kết mạc do virus - thường đi kèm nhiễm virus hô hấp.

Viêm kết mạc do kích ứng (hóa chất)

Tại một số bệnh viện, trẻ sau sinh có thể được nhỏ thuốc mắt phòng nhiễm trùng trong những tình huống nhất định. Một số bé nhạy cảm có thể bị kích ứng.

Dấu hiệu:

• Mắt hơi đỏ nhẹ, không đỏ rực.
• Mí mắt ơi ướt, hơi sưng nhẹ.
• Dịch mắt trong, nhiều nước mắt, không phải mủ đặc vàng xanh.

Loại đau mắt đỏ do kích ứng này thường:

• Xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh.
• Tự giảm trong 1 - 2 ngày, không cần điều trị đặc hiệu.
• Không có mủ đặc, bé không quá khó chịu.

Viêm kết mạc do vi khuẩn ở trẻ sơ sinh

Đây là dạng mủ ở mắt trẻ sơ sinh khiến nhiều bác sĩ lo hơn vì có thể diễn tiến nặng nếu không điều trị.

Dấu hiệu gợi ý:

• Lòng trắng mắt đỏ hoặc hồng - nhìn như có tia máu, đỏ toàn bộ.
• Mí mắt sưng, có thể sưng nhiều một bên.
• Mủ đặc màu vàng hoặc xanh, lau xong nhanh chóng lại có tiếp.
• Mắt dính chặt khi ngủ dậy do nhiều mủ khô.
• Bé có thể khó chịu, hay dụi mắt, sợ sáng, quấy khóc khi chạm vào vùng mắt.

Nguyên nhân:

• Vi khuẩn từ đường sinh dục mẹ khi sinh thường.
• Vi khuẩn từ tay người lớn, đồ dùng không sạch chạm vào mắt bé sau sinh.

Viêm kết mạc do virus

Viêm kết mạc do virus ở những ngày đầu sau sinh ít gặp hơn, nhưng có thể xuất hiện sau vài tuần, thường cùng lúc với cảm cúm, sổ mũi.

Biểu hiện:

• Nước mắt nhiều, dịch hơi đục, đôi khi hơi dính nhưng không đặc như mủ vi khuẩn.
• Mắt đỏ, rát, bé hay dụi mắt.
• Kèm theo hắt hơi, ho, chảy nước mũi, nghẹt mũi.

Điều trị viêm kết mạc sơ sinh

Nguyên tắc quan trọng: trẻ sơ sinh mà mắt đỏ + có dịch/mủ thì nên cho bác sĩ khám, không tự ý dùng thuốc có sẵn ở nhà hay mẹo dân gian.

Với viêm kết mạc do vi khuẩn, bác sĩ nhi hoặc bác sĩ mắt có thể:

• Khám kỹ mắt bằng đèn, đánh giá giác mạc và vùng quanh mắt.
• Khi cần, lấy dịch mủ để xét nghiệm tìm loại vi khuẩn.
• Kê thuốc nhỏ mắt/thuốc mỡ kháng sinh phù hợp cho trẻ sơ sinh.

Viêm kết mạc do virus thường sẽ giảm dần, chủ yếu điều trị hỗ trợ. Tuy vậy, vì trẻ sơ sinh còn rất nhỏ, bác sĩ vẫn thường muốn kiểm tra để loại trừ các nguyên nhân nguy hiểm khác.

Trong lúc chờ đi khám hoặc chờ tới giờ tái khám:

• Tiếp tục lau sạch ghèn, mủ mắt cho bé như hướng dẫn ở phần trên.
• Thực hiện nghiêm túc các nguyên tắc vệ sinh ở phần sau để hạn chế lây nhiễm sang mắt còn lại hay người trong gia đình.

4. Dấu hiệu nhiễm trùng nặng cần đi khám gấp

Đa số trường hợp ghèn ở mắt trẻ sơ sinh lành tính, nhưng một số ít có thể là nhiễm trùng nặng vùng mắt hoặc lan rộng.

Hãy đưa trẻ đi khám bác sĩ trong ngày hoặc đến khoa Cấp cứu / Nhi nếu bạn thấy:

• Mí mắt sưng, đỏ rõ rệt, căng bóng, sờ nóng.
• Mủ xanh đặc, nhiều, lau xong một lúc lại đầy.
• Bé khó mở mắt, khóc thét khi bạn chạm nhẹ quanh mắt.
• Lòng trắng mắt đỏ, nhìn kích ứng rõ rệt, không còn trắng trong.
• Bé có dấu hiệu mệt, không khỏe:
  • Sốt. Đặc biệt, trẻ dưới 3 tháng sốt từ 38°C trở lên là lý do nên đưa đi viện cấp cứu.
  • Lừ đừ, ít đáp lại, khó đánh thức.
  • Bú kém, bỏ bú.

Những biểu hiện này có thể gợi ý nhiễm trùng vùng mắt, hốc mắt hoặc nhiễm trùng lan tỏa, cần điều trị bằng kháng sinh và theo dõi tại cơ sở y tế.

Hãy lắng nghe cảm giác của chính mình. Nếu nhìn mắt con và bạn thấy «như thế này là không ổn», đừng chần chừ, hãy cho bé đi khám ngay.

5. Nguyên tắc chăm sóc tại nhà để mắt bé an toàn

Dù bé bị tắc lệ đạo, viêm kết mạc nhẹ hay chỉ là chút ghèn sinh lý, cách vệ sinh và giữ gìn là rất quan trọng.

Bạn có thể nhớ vài nguyên tắc đơn giản sau:

• Luôn lau từ khóe mắt trong ra khóe mắt ngoài
  Bắt đầu từ gần sống mũi, lau ra phía đuôi mắt, không lau ngược vào phía mũi.

• Mỗi lần lau dùng bông mới
  Lau xong vứt đi, không nhúng lại vào nước muối sinh lý.

• Mỗi mắt dùng bông riêng
  Tránh để nhiễm trùng (nếu có) lan từ mắt này sang mắt kia.

• Rửa tay trước và sau khi chăm sóc mắt bé
  Dùng xà phòng và nước sạch. Khi ở ngoài đường có thể dùng dung dịch sát khuẩn tay nhanh.

• Không để đầu lọ thuốc chạm vào mắt hay lông mi bé
  Nếu bé được kê thuốc nhỏ mắt:

  • Ngửa đầu bé nhẹ, kéo mí dưới ra một chút, nhỏ giọt vào «túi» mí dưới.
  • Giữ chai thuốc cách mắt một khoảng nhỏ.
  • Nếu đầu chai lỡ chạm vào da hay mi, dùng gạc sạch lau, đậy nắp lại ngay.

• Không dùng chung khăn rửa mặt, khăn tắm
  Dùng khăn riêng cho bé, giặt sạch, phơi nắng nếu có thể.

• Không tự ý nhỏ các loại thuốc mắt của người lớn cho bé
  Thuốc co mạch, corticoid, các loại thuốc hỗn hợp có thể gây hại nếu dùng sai cho trẻ sơ sinh.

6. Khi nào nên đưa trẻ đi khám mắt vì mủ mắt?

Dưới đây là checklist ngắn để bạn dễ quyết định khi nào đưa trẻ đi khám mắt.

Nên đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi, bác sĩ mắt hoặc cơ sở y tế (trong 1 - 2 ngày) nếu:

• Lòng trắng mắt đỏ dù chỉ một ít, không chỉ là mí đỏ.
• Mí mắt sưng thấy rõ, đặc biệt nếu chỉ sưng một bên.
• Mắt bé dính ghèn lâu ngày, sau 2 tuần massage tuyến lệ và vệ sinh đều đặn mà không cải thiện.
• Bé có vẻ đau, khó chịu, khóc khi bạn chạm nhẹ quanh mắt, hoặc thường xuyên nheo một mắt, không muốn mở.
• Có mủ vàng hoặc xanh ở mắt bé xuất hiện liên tục, dù đã vệ sinh sạch sẽ mỗi ngày.

Cần đưa đi khám gấp (trong ngày, tới khoa Cấp cứu nếu cần) khi:

• Bé sốt hoặc trông rất mệt, bú kém, ngủ li bì.
• Mủ xanh đặc rất nhiều, mắt liên tục dính chặt dù bạn lau thường xuyên.
• Mí mắt đỏ, nóng, sưng phồng, có vẻ lan rộng ra vùng xung quanh hốc mắt.
• Bé không thể mở mắt, hoặc bạn không nhìn rõ được nhãn cầu vì mí quá sưng.
• Bạn cảm thấy bất an về mắt của con, không yên tâm khi để ở nhà.

Với trẻ sơ sinh, bác sĩ ở Việt Nam thường khuyên: cẩn thận vẫn hơn. Bé càng nhỏ, khi có dấu hiệu lạ ở mắt càng nên cho đi khám sớm.

Tóm tắt nhanh cho bố mẹ thiếu ngủ

Khi thấy mắt bé có mủ, nhiều ghèn hay mắt dính ghèn sau ngủ, hãy tự hỏi:

• Lòng trắng mắt vẫn trắng, bé vui vẻ, không sốt, ghèn vàng dính nhiều hơn sau ngủ?
  Khả năng cao là tắc lệ đạo trẻ sơ sinh (dacryostenosis). Bạn nên:

  • Massage tuyến lệ đúng cách, đều đặn mỗi ngày.
  • Lau rửa mắt bằng nước muối sinh lý và bông sạch.
  • Kiên nhẫn, đa số sẽ tự hết trong 6 - 12 tháng.

• Mắt đỏ, mí sưng, nhiều mủ đặc vàng xanh, mắt dính chặt?
  Có thể là viêm kết mạc hoặc nhiễm trùng mắt nặng hơn. Bé cần:

  • Khám bác sĩ để chẩn đoán chính xác.
  • Có thể phải dùng thuốc nhỏ mắt kháng sinh nếu do vi khuẩn.

• Mí rất sưng, rất đỏ, bé sốt, mệt, bú kém hoặc trông không tỉnh táo?
  Xem như tình trạng cấp cứu, cần:

  • Đưa trẻ đến bệnh viện có khoa Nhi hoặc Mắt gần nhất để được xử trí kịp thời.

Những tuần đầu sau sinh, bố mẹ thường cảm giác như cả ngày chỉ xoay quanh việc thay bỉm và lau mắt cho con. Điều đó hoàn toàn bình thường. Khi hiểu rõ mủ mắt trẻ sơ sinh có nguy hiểm không, biết cách cách trị mủ mắt cho trẻ sơ sinh an toàn và khi nào đưa trẻ đi khám mắt, bạn sẽ yên tâm hơn rất nhiều trong hành trình chăm con nhỏ.