Bạn dỗ được con ngủ, rón rén đặt xuống, mang cốc trà ra sofa… và 20 phút sau: lại khóc ré. Nếu bạn đang gõ „vì sao bé không ngủ“ lúc 3 giờ sáng, bạn hoàn toàn không hề cô đơn.
Giấc ngủ của trẻ sơ sinh vốn rất lộn xộn, ngắt quãng và thường khó hiểu. Tin vui là hầu hết trường hợp đều có lý do rõ ràng, thường là những nguyên nhân đơn giản và có thể xử lý được.
Cùng đi qua các nguyên nhân hay gặp nhất khiến trẻ sơ sinh không ngủ, theo thứ tự khả năng thường gặp, và từng việc bố mẹ có thể làm.
Với trẻ sơ sinh, đói gần như luôn là nguyên nhân phổ biến nhất khiến bé khó ngủ, bé ngủ không yên, hay giật mình dậy khóc và ngủ ngày rất ngắn.
Dạ dày bé xíu, mấy ngày đầu chỉ cỡ một viên bi nhỏ, lại tiêu hóa sữa rất nhanh. Sữa mẹ đặc biệt dễ hấp thu. Nghĩa là dù bạn vừa cho bú xong, sau 1 giờ bé đói lại là chuyện rất bình thường.
Nếu trẻ sơ sinh không ngủ, hay liên tục tỉnh giữa đêm và chỉ yên khi được bú, rất có thể là bé đói không ngủ được.
Thời gian đầu, tạm „quên“ các lịch bú cứng nhắc. Cách cho bé bú theo nhu cầu thường như sau:
Dấu hiệu bé bú đủ:
Nếu bạn thấy bé lúc nào cũng đói, bú liên tục mà vẫn quấy, hoặc bé khó ngủ, cứ chợp mắt là tỉnh sau 30–40 phút, nên trao đổi với bác sĩ nhi, điều dưỡng hoặc nữ hộ sinh. Tật dính thắng lưỡi, ngậm ti chưa đúng, trào ngược (reflux) hay một số vấn đề tiêu hóa cũng có thể làm bé bú không hiệu quả.
Kể cả đã no, bé vẫn rất khó ngủ nếu môi trường xung quanh không dễ chịu. Trẻ sơ sinh điều hòa thân nhiệt còn kém, lại nhạy cảm với ánh sáng và âm thanh.
Nhiệt độ phòng cho trẻ sơ sinh ngủ lý tưởng thường trong khoảng 18–22 °C.
Ở Việt Nam, nhiều nhà bật điều hòa lạnh quá hoặc để phòng bí, nóng hầm hập. Cả hai đều làm bé khó chịu, đổ mồ hôi, ngủ không sâu, và nhiệt độ quá cao còn làm tăng nguy cơ đột tử ở trẻ sơ sinh.
Gợi ý nhanh:
Đa số trẻ sơ sinh dễ ngủ hơn trong môi trường tối, nhất là ban đêm. Nếu bạn thấy trẻ sơ sinh khó ngủ ban đêm nhưng ban ngày lại ngủ rất ngon, ánh sáng có thể là một phần nguyên nhân.
Điều này giúp bé dần phân biệt rõ ngày - đêm, lát nữa chúng ta sẽ quay lại ý này.
Trong bụng mẹ, bé nghe tiếng tim đập, máu chảy, ruột hoạt động… liên tục. Nên một căn phòng im phăng phắc đôi khi lại khiến bé thấy lạ.
Ngược lại, tiếng ồn đột ngột, quá to cũng làm bé bị kích thích không ngủ được.
Mức hợp lý:
Âm thanh nền ổn định như vậy thường giúp bé dễ vào giấc và ngủ được lâu hơn một chút.
Nguyên nhân đơn giản nhưng 2–3 giờ sáng rất dễ bị bỏ qua.
Có bé mặc kệ bỉm ướt vẫn ngủ ngon. Có bé chỉ hơi ẩm ẩm là khó chịu, la ầm lên.
Nếu bé không ngủ, vừa bú xong mà vẫn quấy, nhớ kiểm tra bỉm:
Nhiều khi chỉ cần thay bỉm nhanh gọn, ôm vỗ một chút là bé lại ngủ yên.
Cái bẫy này gần như bố mẹ nào cũng từng vấp.
Thời gian thức vui vẻ của trẻ sơ sinh rất ngắn. Nếu lỡ để bé thức quá lâu, cơ thể sẽ tiết ra hormone stress như cortisol, bé càng lúc càng kích thích, quấy khóc, khó dỗ, ngủ chập chờn và dễ giật mình.
Kết quả là một em bé kiệt sức nhưng vẫn gồng lên không chịu ngủ.
Mỗi bé một khác, nhưng rất sơ bộ:
Khoảng thời gian đó đã bao gồm cho bú, thay bỉm, ôm ấp, „tám chuyện“ với bố mẹ.
Đừng chỉ nhìn đồng hồ, hãy nhìn bé.
Dấu hiệu bé buồn ngủ:
Khi thấy những dấu hiệu này và đã gần hết „cửa sổ thức“, bắt đầu giảm kích thích:
Nếu bé đã quá mệt rồi, thường sẽ khóc dữ dội hơn. Lúc đó, quấn chặt an toàn, bật tiếng ồn trắng và ôm sát người đi lại nhẹ nhàng một lúc có thể giúp bé „reset“.
Nếu bạn có tài liệu riêng về quá mệt ở trẻ sơ sinh thì rất đáng đọc thêm, vì bé quá mệt là một trong những nguyên nhân „ẩn“ rất hay khiến trẻ sơ sinh khó ngủ mà bố mẹ ít để ý.
Không phải lúc nào vấn đề cũng là thức quá lâu, đôi khi lại là… ngủ quá nhiều vào lúc không nên.
Nếu cả ngày bé nằm ngủ liên miên, ít được trò chuyện, chơi nhẹ hay ra ngoài, đến đêm bé có thể cực kỳ tỉnh táo, sẵn sàng „quẩy“ 2 giờ sáng. Nhìn thì có vẻ khoẻ mạnh, không quấy khóc, chỉ là nhất quyết không chịu ngủ.
Để tránh cảnh „đảo lộn ngày đêm“:
Còn ban đêm thì ngược lại, „nhẹ nhàng và nhàm chán“:
Sự tương phản rõ ràng giữa ngày „sôi động“ và đêm „điềm tĩnh“ giúp đồng hồ sinh học của bé dần hiểu rằng đêm là để ngủ dài hơn.
Đầy hơi, trướng bụng là lý do kinh điển khiến bé không ngủ được khi nằm ngửa.
Khi bú, đặc biệt bú nhanh, bé nuốt khá nhiều không khí, tạo các bóng khí trong bụng. Nằm xuống, khí dồn lên, bé khó chịu, quấy khóc. Bạn có thể thấy:
Có thể thử:
Vỗ ợ kỹ sau mỗi cữ bú
Bế bé thẳng đứng tựa vào vai hoặc ngồi tựa vào ngực bạn, vỗ nhẹ lưng hoặc xoa lưng theo chiều từ dưới lên trên vài phút. Nhiều bé cần „ợ“ hơn một lần.
Đạp xe
Khi bé thức, nằm ngửa trên bề mặt phẳng an toàn, bạn nhẹ nhàng gập chân bé lên bụng theo kiểu „đạp xe đạp“, giúp khí thoát ra dễ hơn.
Massage bụng
Làm ấm tay, xoa bụng bé theo vòng tròn nhỏ quanh rốn, theo chiều kim đồng hồ. Chỉ làm khi bé không vừa bú xong, tránh lúc bụng quá no.
Sau bú, cố gắng giữ bé ở tư thế thẳng đứng 15–30 phút nếu có thể.
Nếu bé đau bụng dữ dội, khóc thét khó dỗ, nôn trớ mạnh, phân có máu, bụng chướng nhiều, hoặc bạn nghi ngờ bé không ngủ do ợ trớ (reflux) nặng hay dị ứng sữa, cần đưa bé đến bác sĩ nhi để được khám cụ thể.
Bạn bế ru bé ngủ say, đặt xuống nôi, vừa thở phào thì… hai tay bé bật tung, người giật cục, rồi bé khóc òa. Đó là phản xạ Moro, phản xạ nguyên thủy hoàn toàn bình thường ở trẻ nhỏ.
Những tháng đầu, phản xạ giật mình rất mạnh, đủ để làm bé tỉnh ngủ giữa chừng nhiều lần khiến bé ngủ không yên.
Quấn bé đúng cách giúp „kìm“ bớt tay chân, hạn chế những cú giật mình mạnh.
Những điểm quan trọng:
Nếu quấn đúng, rất nhiều bố mẹ nhận thấy bé ít giật mình hơn, ngủ sâu hơn, đặc biệt trong giai đoạn 0–2 tháng.
9 tháng nằm trong bụng mẹ, bé luôn ấm, tối, được „đu đưa“ liên tục, không bao giờ một mình.
Đột nhiên chuyển sang nằm một mình trong cũi rộng, yên tĩnh, bằng phẳng là một cú sốc lớn. Không lạ khi nhiều bé chỉ ngủ ngoan khi được bế, ôm, hoặc nằm sát bố mẹ.
Người ta thường gọi ba tháng đầu sau sinh là „tam cá nguyệt thứ tư“ - giai đoạn bé vẫn cần môi trường giống trong bụng mẹ nhất có thể.
Không hề có chuyện „bế nhiều sẽ hư“ trong giai đoạn này. Trẻ sơ sinh vốn được „lập trình“ để cần tiếp xúc da kề da và ôm ấp.
Những cách hữu ích:
Ôm da kề da
Đặt bé chỉ mặc bỉm lên ngực trần của bạn, phủ một lớp chăn mỏng bên ngoài. Cách này rất tốt để trấn an bé, ổn định nhịp tim, nhịp thở, đồng thời giúp mẹ tăng tiết sữa.
Địu bé
Ban ngày, địu mềm hoặc khăn quấn giúp bé ngủ gà ngủ gật trên người bạn, vừa được gần bố mẹ, vừa rảnh tay làm việc nhẹ. Lưu ý an toàn: mặt bé luôn thoáng, cằm không gập sát ngực, đường thở thông thoáng.
Cho bé ngủ chung phòng
Khuyến cáo tại nhiều bệnh viện và Hội Nhi khoa Việt Nam: nên cho bé ngủ chung phòng với bố mẹ ít nhất 6 tháng đầu, bé nằm giường riêng (cũi, nôi). Sự hiện diện, hơi ấm, tiếng thở của bố mẹ rất trấn an bé.
Ban đêm, bạn có thể thấy bé dễ ngủ lại hơn nếu:
Nếu bạn cảm thấy kiệt sức vì bé cứ đòi bế mới ngủ, hãy trao đổi với chồng, người thân hoặc nhân viên y tế để cùng lên kế hoạch thay phiên trông bé, sao cho vừa đảm bảo an toàn vừa giúp mẹ nghỉ ngơi.
Nhiều bố mẹ than thở: „Ban ngày bé ngủ như… mèo lười, đêm đến mở mắt như cú“. Đây chính là tình trạng lẫn lộn ngày đêm.
Trong thai kỳ, ban ngày mẹ đi lại nhiều, bé thường được đưa đưa mà ngủ. Đêm mẹ nằm yên, bé lại hoạt động. Nên sau sinh, bé cần thời gian để đồng hồ sinh học „đảo chiều“ lại.
Không cần đặt lịch trình cứng nhắc, chỉ cần tạo sự khác biệt rõ ràng giữa ngày và đêm.
Ban ngày:
Ban đêm:
Đa số bé tự điều chỉnh dần trong 2–3 tuần, có bé lâu hơn đôi chút. Miễn là bé vẫn bú tốt, tăng cân, và bố mẹ tranh thủ ngủ bù được vài tiếng ban ngày hoặc chia nhau thức đêm, giai đoạn này rồi sẽ qua.
Thỉnh thoảng, lý do bé không ngủ là vì bé thực sự khó chịu trong người.
Trẻ sơ sinh thường biểu hiện bệnh bằng cách thay đổi giấc ngủ: hoặc lừ đừ, ngủ li bì bất thường, hoặc cực kỳ quấy khóc, không tài nào ngủ yên.
Để ý những dấu hiệu sau:
Nếu bạn lo lắng, tin vào linh cảm của mình và đưa bé đi khám ngay tại bệnh viện, phòng khám nhi uy tín, hoặc gọi các số cấp cứu y tế 115 khi khẩn cấp. Bác sĩ luôn muốn gặp bé sớm còn hơn là bỏ sót một ca bệnh nặng.
Trong lúc „soi“ từng lý do bé khó ngủ, cũng nên biết đâu là bình thường để đỡ lo lắng quá mức.
Giấc ngủ của trẻ sơ sinh khác người lớn ở nhiều điểm:
Một vài điều trấn an:
Bố mẹ có thể áp dụng những mẹo dỗ trẻ sơ sinh ngủ này một cách nhẹ nhàng, không cần (và không nên) cố ép bé vào lịch trình nghiêm ngặt ngay từ sớm. Quan trọng nhất trong những tháng đầu vẫn là: bé bú tốt, tăng cân, mẹ hồi phục, cả nhà an toàn và gắn kết.
Khi bé không ngủ, hoặc trẻ sơ sinh tỉnh giữa đêm liên tục, bạn có thể lướt nhanh „checklist“ sau:
Không ai làm chuẩn 100% đâu. Mỗi ngày, bạn sẽ hiểu bé mình hơn một chút, dần dần đoán được vì sao bé không ngủ và tìm đúng cách dỗ trẻ sơ sinh ngủ yên hơn.
Nếu giờ phút này bạn đang mệt rã rời và nghĩ mình sẽ „không bao giờ được ngủ nữa“: đây chỉ là một giai đoạn, không phải trạng thái vĩnh viễn.
Hãy nhận sự giúp đỡ khi có thể. Tranh thủ chợp mắt bất cứ lúc nào người khác bế được bé. Hạ thấp tiêu chuẩn dọn dẹp nhà cửa, nấu nướng, cho phép mình „sống chậm“ lại.
Bé sẽ không luôn nhỏ bé và hay thức đến thế. Giấc ngủ của bé rồi sẽ trưởng thành dần, bạn sẽ tự tin hơn trong việc đọc tín hiệu của con, và một ngày nào đó, khi bé đã ngủ một mạch, bạn sẽ nhìn lại những đêm „hoang dã“ này và mỉm cười vì mình đã đi qua được.