Trầm cảm sau sinh: Dấu hiệu, nguyên nhân và hướng dẫn tìm hỗ trợ kịp thời

Những tuần đầu khi có em bé thường được kể như một quãng thời gian đầy hạnh phúc. Nhưng với không ít bà mẹ, đó cũng là giai đoạn đáng sợ, cô đơn và vất vả hơn rất nhiều so với những gì họ từng hình dung. Nếu bạn thấy trống rỗng, hoảng loạn, dễ nổi giận, xa cách với con hoặc chỉ đang cố gắng cầm cự qua từng ngày, bạn không hề thất bại. Bạn có thể đang trải qua trầm cảm sau sinh, và bạn hoàn toàn có thể nhận được sự giúp đỡ.

Trầm cảm sau sinh là một tình trạng sức khỏe cần được chăm sóc, không phải thước đo tình yêu bạn dành cho con hay năng lực làm mẹ của bạn. Tìm kiếm hỗ trợ không phải là yếu đuối. Đó là cách bạn bảo vệ bản thân và gia đình mình.

Trầm Cảm Sau Sinh Khá Phổ Biến Nhưng Dễ Bị Bỏ Qua

Nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ trầm cảm sau sinh dao động khoảng 10% đến 20% ở các bà mẹ, tùy nhóm dân số và cách sàng lọc. Con số thực tế có thể còn cao hơn vì nhiều phụ nữ âm thầm chịu đựng, không nói với ai do xấu hổ, sợ bị đánh giá hoặc nghĩ rằng mình chỉ cần cố gắng hơn.

Trầm cảm sau sinh có thể bắt đầu từ khi mang thai, vài ngày sau sinh hoặc xuất hiện sau đó vài tháng. Không phải ai bị trầm cảm cũng khóc suốt ngày. Có người luôn lo lắng, có người tê liệt cảm xúc, dễ cáu gắt, kiệt sức hoặc cảm thấy mình không còn là chính mình.

Bạn vẫn có thể cho con bú, đưa con đi tiêm, tiếp khách, đăng ảnh vui vẻ lên mạng xã hội. Nhìn từ bên ngoài, mọi thứ dường như vẫn ổn. Nhưng bên trong, bạn có thể đang rất chật vật chỉ để bước qua một giờ tiếp theo.

Trầm cảm sau sinh có thể xảy ra với bất kỳ bà mẹ nào, không phân biệt tuổi tác, điều kiện kinh tế, tình trạng hôn nhân, văn hóa hay việc mang thai có nằm trong kế hoạch hay không. Cha, người chăm sóc chính hoặc cha mẹ nhận nuôi cũng có thể gặp vấn đề tâm lý sau khi đón con, dù bài viết này tập trung vào sức khỏe tinh thần của mẹ sau sinh.

Baby Blues Và Trầm Cảm Sau Sinh Khác Nhau Thế Nào?

Rất nhiều sản phụ trải qua baby blues, thường được gọi là tình trạng buồn bã, nhạy cảm sau sinh. Hormone thay đổi nhanh, cơ thể chưa hồi phục, thiếu ngủ triền miên và nhịp sống đảo lộn chỉ sau một đêm. Tất cả đều có thể khiến cảm xúc chao đảo.

Baby blues thường xuất hiện vài ngày sau sinh với các biểu hiện như dễ khóc, cáu kỉnh, thay đổi tâm trạng, lo âu và quá tải. Tình trạng này thường tự cải thiện trong vòng 2 tuần.

Điểm khác biệt giữa baby blues và trầm cảm sau sinh không nằm ở việc bạn có khóc hay không. Điều quan trọng là triệu chứng kéo dài bao lâu, nặng đến mức nào và có ngày càng trầm trọng hơn thay vì giảm dần hay không.

Baby blues thường có những đặc điểm:

• Xuất hiện trong vài ngày đầu sau sinh
• Cải thiện dần trong khoảng 2 tuần
• Cảm xúc lên xuống từng lúc, không kéo dài liên tục
• Thường không khiến bạn mất hoàn toàn khả năng sinh hoạt hằng ngày
• Có thể dịu bớt phần nào khi được nghỉ ngơi, ăn uống, động viên và hỗ trợ

Dấu hiệu trầm cảm sau sinh có thể bao gồm:

• Triệu chứng kéo dài quá 2 tuần
• Buồn bã hoặc lo âu tăng dần theo thời gian
• Cảm thấy không thể xoay xở với những việc thường ngày
• Khó ăn, khó ngủ, không muốn tắm rửa hoặc không muốn bước ra khỏi nhà
• Cảm thấy xa cách với con hoặc sợ hãi vì những suy nghĩ của chính mình
• Mất hứng thú với những điều vốn từng khiến bạn thấy dễ chịu

Nếu bạn đang tự hỏi liệu cảm xúc của mình có “đủ nghiêm trọng” để cần giúp đỡ hay không, thì chỉ riêng sự băn khoăn đó đã là lý do để nói chuyện với một người đáng tin cậy hoặc nhân viên y tế. Bạn không cần chờ đến lúc khủng hoảng mới được tìm hỗ trợ.

Danh Sách Triệu Chứng Trầm Cảm Sau Sinh

Triệu chứng trầm cảm sau sinh ở mỗi người không giống nhau. Có mẹ chìm trong buồn bã, nhưng cũng có người chủ yếu thấy lo lắng, bồn chồn, tức giận hoặc hoàn toàn trống rỗng.

Bạn có thể chỉ nhận ra một vài dấu hiệu hoặc gặp nhiều biểu hiện cùng lúc. Danh sách dưới đây có thể giúp bạn gọi tên điều mình đang trải qua:

• Buồn bã, dễ khóc, trống rỗng hoặc tuyệt vọng kéo dài
• Không còn hứng thú với những việc trước đây từng yêu thích
• Khó gắn kết với em bé, cảm thấy xa lạ với con
• Cảm giác tội lỗi, xấu hổ hoặc vô dụng quá mức
• Luôn nghĩ mình là “người mẹ tồi” dù đã cố gắng hết sức
• Thay đổi khẩu vị, gần như không ăn hoặc ăn để giải tỏa cảm xúc
• Mất ngủ ngay cả khi con đã ngủ và bạn có cơ hội nghỉ ngơi
• Mệt mỏi kiệt quệ, sâu hơn nhiều so với sự thiếu ngủ thông thường khi chăm con nhỏ
• Thu mình, tránh gặp bạn bè, người thân hoặc bạn đời
• Khó tập trung, khó đưa ra quyết định, hay quên những việc đơn giản
• Luôn thấp thỏm, suy nghĩ dồn dập hoặc sợ một điều tồi tệ sắp xảy ra
• Dễ nổi nóng, thiếu kiên nhẫn, cáu gắt khác hẳn tính cách thường ngày
• Cảm thấy bị mắc kẹt, tê liệt hoặc không thể chịu đựng thêm
• Có ý nghĩ làm tổn thương bản thân, làm hại con hoặc chỉ muốn biến mất

Không phải mọi suy nghĩ đáng sợ xuất hiện bất chợt đều có nghĩa là bạn muốn làm hại con. Lo âu sau sinh có thể khiến bạn bị ám ảnh bởi những hình ảnh hoặc nỗi sợ không mong muốn, chính vì bạn rất quan tâm đến sự an toàn của bé. Tuy vậy, ý nghĩ tự làm hại mình hoặc làm tổn thương con cần được hỗ trợ chuyên môn khẩn cấp. Hãy nói với ai đó ngay hôm nay.

Khi nào cần hỗ trợ khẩn cấp?

Nếu bạn nghĩ rằng mình có thể hành động theo ý nghĩ làm hại bản thân hoặc người khác, hãy gọi 115 hoặc đến khoa Cấp cứu của bệnh viện gần nhất ngay lập tức. Đừng ở một mình với những suy nghĩ đó.

Bạn cũng có thể nhờ người thân đưa đến bệnh viện có chuyên khoa tâm thần, bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh hoặc thành phố. Nếu đang ở một mình với em bé, hãy gọi ngay cho người thân, hàng xóm đáng tin cậy hoặc bất kỳ ai có thể đến cùng bạn trong lúc chờ hỗ trợ.

Một tình trạng hiếm gặp nhưng rất nghiêm trọng là loạn thần sau sinh. Người bệnh có thể lú lẫn, kích động mạnh, nghe hoặc nhìn thấy những điều người khác không thấy, hoang tưởng hoặc có niềm tin xa rời thực tế. Đây là cấp cứu y khoa. Hãy gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu ngay.

Nguyên Nhân Trầm Cảm Sau Sinh Là Gì?

Không có một đáp án duy nhất cho câu hỏi về nguyên nhân trầm cảm sau sinh. Đây thường là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động: thay đổi sinh học, áp lực cảm xúc, trải nghiệm trong quá khứ và gánh nặng thực tế khi chăm một em bé sơ sinh.

Một ca sinh khó không có nghĩa chắc chắn bạn sẽ bị trầm cảm. Ngược lại, sinh con khỏe mạnh cũng không đồng nghĩa bạn sẽ miễn nhiễm với tình trạng này. Tuy nhiên, một số hoàn cảnh có thể làm nguy cơ tăng lên.

Các yếu tố nguy cơ gồm:

• Từng bị trầm cảm, lo âu, sang chấn tâm lý hoặc rối loạn lưỡng cực
• Có biểu hiện trầm cảm hoặc lo âu trong thai kỳ
• Gia đình có người mắc rối loạn khí sắc hoặc bệnh lý tâm thần
• Trải qua cuộc sinh khó, đáng sợ hoặc có biến chứng
• Sinh non hoặc có con phải điều trị tại khoa hồi sức sơ sinh
• Gặp khó khăn khi cho con bú hoặc hồi phục thể chất kéo dài
• Thiếu hỗ trợ thiết thực và hỗ trợ tinh thần
• Căng thẳng hôn nhân, mâu thuẫn gia đình hoặc bạo lực gia đình
• Áp lực tài chính, nhà ở không ổn định, lo lắng về công việc
• Mang thai ngoài dự định hoặc có cảm xúc mâu thuẫn về việc làm cha mẹ
• Cầu toàn, luôn tự ép mình phải trở thành “mẹ hoàn hảo”
• Nhạy cảm mạnh với thay đổi hormone, từng có hội chứng tiền kinh nguyệt nặng hoặc thay đổi tâm trạng khi dùng thuốc tránh thai nội tiết

Thiếu ngủ có thể khiến mọi triệu chứng nặng hơn. Sự cô lập cũng vậy. Một người mẹ nhiều ngày không có cuộc trò chuyện tử tế nào với người lớn có thể tin rằng chỉ mình mình thấy việc chăm con quá khó. Nhưng không phải vậy.

Vì Sao Nhiều Mẹ Không Dám Tìm Kiếm Sự Giúp Đỡ?

Rào cản lớn nhất thường là sự kỳ thị. Các bà mẹ mới sinh thường nhận được quá nhiều thông điệp rằng họ phải biết ơn, rạng rỡ, hạnh phúc và lập tức gắn bó với con. Khi thực tế khác hẳn, cảm giác xấu hổ rất dễ ập đến.

Bạn có thể nghĩ: “Đáng lẽ mình phải vui.” Hoặc: “Ai cũng làm được, sao mình lại không?”

Những suy nghĩ ấy là dấu hiệu bạn đang đau khổ, không phải bằng chứng rằng bạn kém cỏi.

Nỗi sợ bị phán xét cũng rất lớn. Có mẹ lo bác sĩ, nữ hộ sinh, điều dưỡng hoặc nhân viên y tế sẽ cho rằng mình không đủ khả năng nuôi con. Có người sợ con sẽ bị tách khỏi mình.

Tìm kiếm giúp đỡ khi bị trầm cảm sau sinh không có nghĩa là con bạn sẽ bị đưa đi. Mục tiêu của nhân viên y tế là hỗ trợ gia đình, bảo vệ sự an toàn cho cả mẹ và bé. Thành thật về cảm giác trầm cảm, lo âu, suy nghĩ ám ảnh hoặc kiệt sức thường là bước đầu để nhận được chăm sóc phù hợp. Việc bạn chủ động cầu cứu cho thấy bạn đang quan tâm và muốn bảo vệ con.

Đôi khi trầm cảm sau sinh bị bỏ sót vì nó không biểu hiện bằng nước mắt. Một người mẹ có thể chỉ nói mình “hơi mệt”, than đau đầu, kiểm soát lịch sinh hoạt của bé quá mức hoặc luôn trong trạng thái căng như dây đàn. Đó có thể là lo âu sau sinh, trầm cảm hoặc cả hai.

Cách Tìm Kiếm Giúp Đỡ Khi Bị Trầm Cảm Sau Sinh

Bạn không cần trình bày mọi chuyện thật hoàn hảo. Chỉ một câu cũng đủ để mở đầu: “Em cảm thấy mình không ổn từ sau khi sinh.” Hoặc: “Em lo mình bị trầm cảm sau sinh.”

Hãy bắt đầu với bác sĩ sản khoa, bác sĩ gia đình hoặc cơ sở y tế gần nhà

Tại Việt Nam, bạn có thể trao đổi với bác sĩ sản khoa, bác sĩ tại trạm y tế, phòng khám, bệnh viện quận/huyện hoặc bệnh viện có chuyên khoa tâm thần. Họ có thể đánh giá triệu chứng, tư vấn hướng điều trị trầm cảm sau sinh, kiểm tra một số nguyên nhân thể chất như thiếu máu, rối loạn tuyến giáp và giới thiệu bạn đến chuyên gia phù hợp.

Nếu có thể, hãy nói cụ thể triệu chứng kéo dài bao lâu, ảnh hưởng thế nào đến giấc ngủ và sinh hoạt, bạn có đang có những suy nghĩ đáng sợ hay không. Bạn có thể nhờ chồng, người thân hoặc bạn thân đi cùng. Nếu khó nói thành lời, hãy viết sẵn vài dòng trước khi đến khám.

Hỏi về thang đo trầm cảm sau sinh Edinburgh

Thang đo trầm cảm sau sinh Edinburgh, thường viết tắt là EPDS, là bảng câu hỏi ngắn giúp sàng lọc nguy cơ trầm cảm và lo âu trong thai kỳ hoặc sau sinh. Bạn có thể được nhân viên y tế hướng dẫn thực hiện, hoặc tìm bảng sàng lọc đáng tin cậy để tự đánh giá ban đầu.

EPDS không thay thế chẩn đoán. Một con số không thể nói hết câu chuyện của bạn. Nhưng đây có thể là lời nhắc để bạn tìm đến hỗ trợ chuyên môn, nhất là khi bạn đã quen với việc giảm nhẹ hoặc giấu đi cảm xúc của mình.

Gặp chuyên gia sức khỏe tâm thần

Một chuyên gia có kinh nghiệm trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần chu sinh có thể giúp bạn rất nhiều. Đó có thể là bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý lâm sàng, chuyên viên tham vấn hoặc nhà trị liệu.

Bạn có thể tìm đến khoa Tâm thần hoặc Tâm lý của bệnh viện lớn tại địa phương, các bệnh viện chuyên khoa tâm thần, hoặc phòng khám tâm lý uy tín. Các nhóm hỗ trợ phụ nữ sau sinh, lớp chăm sóc mẹ và bé tại cộng đồng hoặc nhóm trực tuyến có kiểm duyệt cũng có thể giúp bạn bớt cô đơn. Đôi khi, chỉ cần nghe một người mẹ khác nói: “Tôi cũng từng như vậy” đã khiến bạn thấy nhẹ đi rất nhiều.

Điều Trị Trầm Cảm Sau Sinh Có Hiệu Quả

Bạn không nhận được phần thưởng nào khi phải chịu đựng một mình. Điều trị trầm cảm sau sinh có hiệu quả, và nhiều bà mẹ cải thiện rõ rệt khi nhận được sự kết hợp phù hợp giữa trị liệu, thuốc men, hỗ trợ thực tế và thời gian hồi phục.

Trị liệu tâm lý

Các liệu pháp trò chuyện thường là lựa chọn quan trọng trong cách chữa trầm cảm sau sinh. Liệu pháp nhận thức hành vi, hay CBT, có nhiều bằng chứng hiệu quả đối với trầm cảm và lo âu sau sinh. Phương pháp này giúp bạn nhận ra những kiểu suy nghĩ khắc nghiệt, điều chỉnh niềm tin không có lợi và xây dựng kỹ năng ứng phó trong những lúc khó khăn.

Liệu pháp liên cá nhân cũng có thể hữu ích, nhất là khi tâm trạng sa sút liên quan đến thay đổi trong mối quan hệ, mất mát, mâu thuẫn hoặc thiếu sự hỗ trợ.

Trị liệu không chỉ xoay quanh em bé. Bạn là một con người trọn vẹn, với bản sắc, cơ thể, các mối quan hệ, lịch sử sống, cơn giận, nỗi sợ và hy vọng của riêng mình. Tất cả đều xứng đáng được lắng nghe.

Thuốc điều trị

Với trầm cảm sau sinh mức độ vừa đến nặng, thuốc chống trầm cảm có thể là một phần quan trọng của kế hoạch điều trị. Nhóm thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc, thường gọi là SSRI, được sử dụng khá phổ biến. Một số loại thuốc trầm cảm sau sinh có thể được bác sĩ cân nhắc cho người đang cho con bú.

Bác sĩ sẽ trao đổi với bạn về lợi ích, tác dụng phụ có thể gặp, tiền sử sức khỏe tâm thần và việc nuôi con bằng sữa mẹ. Không tự ý bắt đầu, ngừng hoặc thay đổi liều thuốc khi chưa có chỉ định y khoa. Trầm cảm không được điều trị cũng có những ảnh hưởng đáng kể, và sức khỏe của bạn rất quan trọng.

Nhóm hỗ trợ và sự giúp đỡ thiết thực

Nhóm hỗ trợ không thay thế chăm sóc y tế khẩn cấp, nhưng có thể là một điểm tựa đáng giá. Một số nhóm cho phép đưa bé theo, giúp mẹ không phải lo tìm người trông con. Những buổi gặp trực tuyến cũng phù hợp khi bạn khó ra ngoài, đang cho bú thường xuyên hoặc quá mệt để di chuyển.

Sự giúp đỡ trong đời sống hằng ngày cũng là một phần của quá trình hồi phục. Một bữa cơm người thân mang đến, ai đó giặt quần áo, dọn nhà hoặc bế con giúp bạn tắm và ngủ một giấc có thể nghe rất nhỏ bé. Nhưng khi bạn đang cạn kiệt, đó là sự nâng đỡ rất thật.

Điều chỉnh lối sống chỉ nên là phần hỗ trợ

Vận động, giấc ngủ, dinh dưỡng và giao tiếp xã hội không thể tự “chữa khỏi” trầm cảm. Đừng để ai khiến bạn tin rằng chỉ cần đi bộ một vòng là mọi chuyện sẽ ổn. Tuy nhiên, những thói quen này có thể hỗ trợ hồi phục khi đi cùng trị liệu và thuốc nếu cần.

Hãy bắt đầu ở phiên bản nhỏ nhất có thể:

• Ra ngoài hít thở 10 phút cùng xe đẩy hoặc bế bé đi dạo
• Ngủ một giấc khi có người khác trông bé
• Ăn một bữa tử tế thay vì chỉ uống trà nguội và ăn qua loa
• Nhắn một tin thật lòng cho người bạn tin tưởng
• Duy trì việc trò chuyện với ít nhất một người lớn
• Nhận giúp đỡ mà không phải xin lỗi vì nhà cửa bừa bộn

Những bước nhỏ vẫn là bước tiến.

Cách Hỗ Trợ Mẹ Bị Trầm Cảm Sau Sinh

Chồng, người thân và bạn bè thường muốn giúp nhưng không biết phải nói gì. Hãy bắt đầu bằng việc lắng nghe mà không vội sửa chữa, khuyên bảo hoặc phủ nhận cảm xúc của cô ấy.

Hãy hỏi thẳng: “Em có thực sự ổn không?” Rồi chờ câu trả lời. Đừng vội lấp đầy khoảng lặng.

Nếu bạn đang tìm cách hỗ trợ mẹ trầm cảm sau sinh, hãy tập trung vào sự hiện diện đều đặn và những việc làm cụ thể:

• Tìm hiểu dấu hiệu trầm cảm sau sinh và nghiêm túc nhìn nhận những thay đổi của cô ấy
• Nói: “Anh tin em” hoặc “Đây không phải lỗi của em”
• Tránh những câu như: “Con khỏe là được rồi” hoặc “Phải tận hưởng thời gian này chứ”
• Trông bé để mẹ có thể ngủ, tắm, ăn, đi dạo hoặc đi trị liệu
• Đề nghị việc cụ thể, ví dụ: “Chiều thứ Ba chị mang cơm qua nhé” sẽ hữu ích hơn “Có gì cứ gọi chị”
• Khuyến khích cô ấy liên hệ bác sĩ, cơ sở y tế hoặc chuyên gia tâm lý
• Đề nghị gọi điện đặt lịch, ngồi cạnh khi cô ấy gọi hoặc đi khám cùng nếu cô ấy muốn
• Hỏi thăm nhiều lần, không chỉ một lần rồi thôi
• Tìm hỗ trợ khẩn cấp nếu cô ấy nói về việc làm hại bản thân hoặc em bé

Đừng xem nhẹ cơn giận, sự thu mình, hoảng loạn hay cảm giác tê liệt chỉ vì cô ấy không khóc. Trầm cảm không phải lúc nào cũng biểu hiện trong im lặng.

Bạn Cũng Xứng Đáng Được Chăm Sóc

Làm mẹ không có nghĩa là bạn phải biến mất. Bạn được phép cần giúp đỡ. Bạn được phép thừa nhận mình không tận hưởng mọi khoảnh khắc. Bạn được phép có những cảm xúc phức tạp về cuộc sinh, chuyện cho con bú, cơ thể, hôn nhân và cuộc sống mới của mình.

Trầm cảm sau sinh có thể khiến bạn tin rằng tương lai sẽ mãi u ám. Nhưng đó là lời nói dối của căn bệnh. Vậy trầm cảm sau sinh bao lâu mới khỏi? Mỗi người có tốc độ hồi phục khác nhau, nhưng với sự giúp đỡ phù hợp, điều trị, thời gian và tình yêu thương, rất nhiều người đã khỏe lại.

Bạn không cần phải đợi đến khi mọi thứ tệ hơn mới xứng đáng được hỗ trợ. Hãy nói với một người ngay hôm nay: bác sĩ, chồng, người thân, bạn thân hoặc một bà mẹ mà bạn cảm thấy có thể thấu hiểu.

Tìm kiếm giúp đỡ sẽ khiến bạn trở thành một người mẹ tốt hơn, không phải yếu đuối hơn.