Trào ngược ở trẻ sơ sinh - nguyên nhân, phân biệt GER và GERD, dấu hiệu và cách chăm sóc tại nhà

Bé ọc sữa sau gần như mỗi cữ bú dễ khiến cha mẹ lo lắng, dù bình thường rất bình tĩnh. Tin đáng mừng là trào ngược ở trẻ sơ sinh rất phổ biến, nhất là trong vài tháng đầu đời, và đa số bé sẽ tự cải thiện mà không cần dùng thuốc. Nhiều nghiên cứu cho thấy hơn một nửa trẻ dưới 3 tháng tuổi có biểu hiện ợ trớ ở một mức độ nào đó.

Tuy vậy, ọc vài vệt sữa ra khăn khác với tình trạng trào ngược làm bé đau, sợ bú hoặc chậm tăng cân. Hiểu đúng các dấu hiệu sẽ giúp cha mẹ phân biệt bé chỉ là một “em bé ọc sữa vui vẻ” với trường hợp nghi ngờ GERD ở trẻ sơ sinh cần được bác sĩ hỗ trợ.

Trào ngược ở trẻ sơ sinh là gì?

Trào ngược dạ dày thực quản xảy ra khi thức ăn trong dạ dày trào ngược lên thực quản, là ống dẫn thức ăn từ miệng xuống dạ dày. Sữa có thể chảy ra miệng bé, đôi khi đi kèm một tiếng ợ, hoặc bé nuốt ngược trở lại nên cha mẹ không thấy bé ọc ra ngoài.

Nguyên nhân trào ngược ở trẻ sơ sinh chủ yếu là do cơ thắt thực quản dưới, chiếc “van” ngăn cách dạ dày và thực quản, còn chưa hoàn thiện. Bé lại bú hoàn toàn bằng sữa lỏng và dành phần lớn thời gian nằm. Những yếu tố này khiến sữa dễ trào ngược hơn.

Cha mẹ có thể thấy bé ọc sữa ngay sau bú, lúc vỗ ợ hơi, khi nằm sấp tập vận động hoặc sau khi bị xóc trong xe đẩy, ghế ngồi ô tô. Vệt sữa trên áo hay chăn thường trông nhiều hơn lượng thực tế vì sữa loang rất nhanh.

Vậy trào ngược ở trẻ sơ sinh có sao không? Trong phần lớn trường hợp, bé ọc một ít sữa, không gắng sức và vẫn vui vẻ là chuyện rất bình thường ở giai đoạn đầu đời.

Phân biệt GER và GERD ở trẻ sơ sinh: Khác nhau thế nào?

GER và GERD nghe khá giống nhau, nhưng mức độ ảnh hưởng đến bé lại khác biệt rõ rệt.

GER: Bé ọc sữa nhưng vẫn khỏe, vẫn vui

GER là viết tắt của trào ngược dạ dày thực quản. Đây là tình trạng sữa trào lên nhưng bé vẫn khỏe mạnh, bú tốt và phát triển bình thường.

Một bé bị trào ngược đơn thuần có thể:

• Ọc sữa thường xuyên sau cữ bú
• Có vài vệt sữa ở cằm, cổ áo hoặc khăn sữa
• Ợ to rồi trào ra một ít sữa
• Ham bú, bú tích cực
• Ngủ tương đối ổn giữa các cữ
• Tăng cân đều theo biểu đồ tăng trưởng
• Vẫn thoải mái, tỉnh táo và vui vẻ phần lớn thời gian

Các bé này thường được gọi là “bé ọc sữa vui vẻ”. Quần áo có thể phải thay liên tục, nhưng nếu bé vẫn lớn tốt thì thường không cần điều trị trào ngược trẻ sơ sinh bằng thuốc. Hệ tiêu hóa của bé cần thêm thời gian để trưởng thành.

Thông thường, GER giảm dần và hết khi bé khoảng 12 đến 18 tháng tuổi, nhiều bé cải thiện sớm hơn.

GERD: Khi trào ngược gây khó chịu hoặc ảnh hưởng phát triển

GERD là bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Tình trạng này ít gặp hơn trào ngược sinh lý và xảy ra khi dịch dạ dày trào lên gây đau, khiến bé khó bú, chậm tăng cân hoặc xuất hiện biến chứng.

Các triệu chứng trào ngược ở trẻ sơ sinh có thể gợi ý GERD gồm:

• Bé cong lưng, ưỡn người trong hoặc sau khi bú
• Khóc thét, quấy dữ dội mỗi lần bú
• Đang bú lại liên tục nhả ti mẹ hoặc núm vú bình
• Từ chối bú, bú rất ít hoặc bú ngắt quãng
• Tăng cân kém, không tăng cân hoặc sụt cân
• Nôn nhiều, lượng lớn, khác với ọc ít sữa thông thường
• Quấy khó chịu kéo dài sau bú
• Ho dai dẳng, khò khè, khàn tiếng hoặc hay có triệu chứng hô hấp
• Khó dỗ ngủ vì dường như mỗi cữ bú đều khiến bé đau

Một dấu hiệu đơn lẻ chưa thể khẳng định bé bị GERD. Trẻ nhỏ có thể ưỡn người vì nhiều lý do, và giai đoạn vài tháng đầu vốn là lúc bé hay quấy khóc. Điều đáng lưu ý là một kiểu triệu chứng lặp đi lặp lại: bé bú lần nào cũng khóc, khó chịu sau hầu hết cữ bú hoặc tốc độ tăng cân chậm lại.

Trong những trường hợp này, cha mẹ nên đưa bé khám bác sĩ nhi, hoặc tìm tư vấn từ chuyên viên dinh dưỡng, điều dưỡng nhi khoa hay chuyên gia hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ.

Thế nào là “trào ngược thầm lặng” ở bé?

Nhiều cha mẹ nhắc đến tình trạng “trào ngược thầm lặng”, tức bé có vẻ khó chịu, hay nuốt ực, khụt khịt, ho, nhăn mặt hoặc nuốt khan nhưng không ọc sữa ra ngoài.

Tên gọi này khá phổ biến nhưng không phải lúc nào cũng là một chẩn đoán chính xác. Một số bé có thể nuốt lại sữa vừa trào lên. Tuy nhiên, khó bú, đầy hơi, colic, dị ứng đạm sữa bò hoặc nhiều vấn đề khác cũng có thể tạo ra biểu hiện tương tự. Vì thế, không nên tự cho rằng bé bị trào ngược thầm lặng rồi tự dùng thuốc giảm acid.

Bác sĩ sẽ đánh giá toàn bộ tình trạng của bé: cách bú, cân nặng, phân, giấc ngủ, hô hấp và mức độ dễ chịu giữa các cữ bú. Cha mẹ có thể quay video lúc bé bú khó hoặc lúc bé có cơn quấy điển hình để bác sĩ dễ nhận định hơn.

Trào ngược ở trẻ sơ sinh khi nào hết?

Đây thường là điều cha mẹ mệt mỏi nhất muốn biết: trào ngược ở trẻ sơ sinh khi nào hết?

Diễn tiến thường gặp là:

• Trào ngược ở trẻ sơ sinh có thể xuất hiện từ những tuần đầu sau sinh.
• Biểu hiện thường rõ hơn khi bé được 2 đến 4 tháng tuổi.
• Nhiều bé ọc nhiều nhất vào khoảng 4 tháng tuổi.
• Bé thường cải thiện đáng kể khi được 6 đến 7 tháng, nhất là khi đã ngồi vững hơn và bắt đầu ăn dặm.
• Đa số bé gần như hết hẳn vào khoảng 12 đến 18 tháng tuổi.

Khi phải thay vài bộ đồ cho bé chỉ trong một buổi sáng, cha mẹ rất dễ có cảm giác giai đoạn này kéo dài vô tận. Nhưng với phần lớn trẻ, trào ngược chỉ là một chặng phát triển tạm thời.

Có bé giảm ọc sữa gần như rất nhanh, có bé cải thiện từ từ với số lần ọc ít dần qua từng tuần. Cả hai kiểu đều có thể bình thường nếu bé bú tốt, tăng cân và nhìn chung vẫn dễ chịu.

Bé bị trào ngược phải làm sao? Cách hỗ trợ tại nhà

Với trào ngược sinh lý, các điều chỉnh đơn giản trong sinh hoạt thường đã mang lại hiệu quả. Mục tiêu của chăm sóc trẻ trào ngược không phải là làm bé hết ọc hoàn toàn, vì điều đó khó thực hiện, mà là giúp bé bú thoải mái hơn và giảm lượng sữa trào ra.

Bế bé thẳng sau khi bú

Sau cữ bú, hãy bế bé ở tư thế thẳng, tựa vào ngực người lớn khoảng 20 đến 30 phút. Ôm bé nhẹ nhàng là phù hợp nhất. Tránh mặc quần áo bó vùng bụng, nhún xóc mạnh hoặc đặt bé ngồi gập người ngay sau bú vì có thể tăng áp lực lên dạ dày.

Địu có thể hữu ích với một số gia đình nếu sử dụng đúng cách: mặt bé luôn nhìn thấy được, cằm không gập sát ngực và đường thở không bị che chắn.

Khi ngủ, cần tuân thủ nguyên tắc ngủ an toàn: cho bé nằm ngửa trên mặt phẳng chắc, thông thoáng, không có gối, chăn dày, thú bông hay vật dụng mềm xung quanh.

Không nên kê gối, dùng nệm dốc, gối chống trào ngược hoặc chèn khăn để nâng đầu nôi. Bé có thể trượt xuống tư thế nguy hiểm, trong khi độ dốc không giúp cải thiện trào ngược một cách đáng tin cậy. Nằm ngửa trên mặt phẳng vẫn là tư thế ngủ an toàn nhất, kể cả khi bé hay ọc sữa.

Chia nhỏ cữ bú nếu phù hợp

Dạ dày quá đầy sẽ dễ làm sữa trào ngược. Nếu bé thường ọc nhiều sau bú, cha mẹ có thể trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên tư vấn nuôi con để xem việc giảm nhẹ lượng mỗi cữ và tăng số lần bú có phù hợp không.

Với bé bú bình, nên kiểm tra dung tích bình và tốc độ cho bú. Đừng cố ép bé bú hết bình khi bé đã có tín hiệu no như quay mặt đi, mút chậm lại, bàn tay thả lỏng hoặc đẩy núm vú ra.

Bé bú mẹ cũng có thể bị sặc, nuốt hơi nhiều nếu dòng sữa xuống quá mạnh. Mẹ có thể thử tư thế cho bú ngả người ra sau hoặc vắt bớt một ít sữa đầu trước khi cho bé ngậm ti. Chuyên gia tư vấn sữa mẹ có thể hướng dẫn theo tình trạng cụ thể của từng mẹ và bé.

Vỗ ợ hơi thường xuyên nhưng nhẹ nhàng

Có thể cho bé ợ hơi giữa cữ và sau cữ bú, nhất là khi bé bú nhanh hoặc hay nuốt ực. Có bé chỉ cần một phút, có bé cần vài phút.

Không cần vỗ mạnh. Chỉ cần bế bé thẳng, xoa lưng hoặc vỗ nhẹ là đủ. Nếu bé không ợ được cũng không sao, vì không phải bé nào cũng cần ợ hơi sau mọi cữ bú.

Áp dụng phương pháp bú bình có kiểm soát nhịp độ

Bú bình theo nhịp độ là một cách chữa trào ngược cho bé khá hữu ích nếu bé dùng sữa công thức hoặc sữa mẹ vắt ra bình. Giữ bình sữa gần ngang thay vì dựng quá dốc để sữa không chảy ồ ạt vào miệng bé. Hãy tạm dừng đều đặn và để bé tự điều chỉnh nhịp bú.

Cách này có thể giúp bé nuốt ít hơi hơn, hạn chế bú quá mức và nhận biết cảm giác no tốt hơn. Một cữ bú chậm rãi, không thúc ép thường dễ chịu hơn cho cả bé lẫn người chăm sóc.

Không tự ý làm đặc sữa

Sữa làm đặc có thể giảm lượng sữa trào ra ngoài ở một số bé, nhưng không phù hợp với tất cả trẻ. Không tự thêm bột, cháo, ngũ cốc, chất làm đặc hoặc bất kỳ thành phần nào vào bình sữa nếu chưa có hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ hoặc chuyên viên dinh dưỡng.

Sữa làm đặc có thể ảnh hưởng đến tình trạng táo bón, lượng nước bé nhận được, tốc độ chảy của núm vú và khả năng hấp thu một số thuốc. Nếu bác sĩ chỉ định, cần dùng đúng loại sản phẩm và pha theo hướng dẫn.

Cân nhắc đổi sữa công thức một cách thận trọng

Nếu bé bú sữa công thức và tình trạng trào ngược gây nhiều phiền toái, đừng đổi nhãn sữa liên tục vài ngày một lần. Việc đó khiến cha mẹ khó đánh giá loại nào phù hợp, đồng thời có thể làm hệ tiêu hóa của bé rối loạn hơn.

Bác sĩ có thể đề nghị thử sữa chống trào ngược hoặc, nếu nghi ngờ dị ứng, dùng sữa công thức thủy phân đạm hoàn toàn. Các loại sữa được quảng cáo là “comfort” hoặc “dễ tiêu” không đồng nghĩa với sữa ít gây dị ứng và không nhất thiết phù hợp với bé dị ứng đạm sữa bò.

Có thể là dị ứng đạm sữa bò không?

Một tỷ lệ trẻ có biểu hiện giống trào ngược thực chất có thể bị dị ứng đạm sữa bò, dù rất khó xác định chính xác vì triệu chứng giữa hai tình trạng này chồng lấp nhiều.

Trào ngược liên quan đến dị ứng đạm sữa bò có thể đi kèm các dấu hiệu như:

• Chàm sữa, viêm da cơ địa hoặc ban da dai dẳng
• Phân có máu hoặc nhầy
• Tiêu chảy kéo dài hoặc táo bón rõ rệt
• Khóc dạ đề nhiều, khó dỗ
• Nôn kéo dài hoặc nôn mạnh
• Gia đình có tiền sử dị ứng, hen, chàm hoặc viêm mũi dị ứng

Nếu bé bú mẹ, bác sĩ có thể hướng dẫn mẹ loại bỏ các sản phẩm từ sữa bò trong khẩu phần trong 2 đến 4 tuần rồi theo dõi đáp ứng của bé. Việc này nên có nhân viên y tế hoặc chuyên viên dinh dưỡng đồng hành, để mẹ vẫn được bổ sung đủ canxi, i-ốt và các dưỡng chất cần thiết.

Nếu bé bú sữa công thức, phương án thử thường là sữa thủy phân đạm hoàn toàn, không phải sữa dê hoặc sữa không lactose. Dị ứng đạm sữa bò là phản ứng với đạm, không phải với lactose. Nhiều bé dị ứng đạm sữa bò cũng có thể phản ứng với đạm trong sữa dê hoặc sữa cừu.

Khi nào cần dùng thuốc điều trị trào ngược trẻ sơ sinh?

Thuốc đôi khi cần thiết, nhưng không phải câu trả lời đầu tiên cho mọi bé hay ọc sữa.

Nếu các biện pháp điều chỉnh cữ bú và tư thế không hiệu quả, đồng thời bé có dấu hiệu GERD rõ như chậm tăng cân, bỏ bú, viêm thực quản hoặc đau đớn nhiều, bác sĩ có thể cân nhắc điều trị. Thuốc có thể gồm thuốc kháng acid hoặc thuốc ức chế tiết acid như nhóm ức chế bơm proton, thường gọi là PPI.

Những thuốc này có ích trong một số trường hợp được lựa chọn kỹ. Tuy nhiên, chúng không cho thấy hiệu quả ổn định với tình trạng khóc quấy thông thường, ngủ không yên hay ọc sữa nhìn thấy được ở các bé không mắc bệnh do acid. Việc ức chế acid cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc một số nhiễm khuẩn.

Vì vậy, bác sĩ thường chỉ kê thuốc khi có bằng chứng rõ về biến chứng của trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh, thay vì chỉ vì bé ọc sữa.

Nếu bé bắt đầu dùng thuốc, cha mẹ nên hỏi bác sĩ:

• Thuốc này nhằm cải thiện triệu chứng nào?
• Bé cần dùng trong bao lâu?
• Dựa vào đâu để biết thuốc có hiệu quả?
• Khi nào cần tái khám, giảm liều hoặc ngừng thuốc?

Khi nào cần đưa bé đi khám ngay?

Phần lớn biện pháp hỗ trợ trào ngược đều đơn giản và có thể thực hiện tại nhà. Dù vậy, một số dấu hiệu cần được bác sĩ đánh giá sớm vì có thể không phải trào ngược thông thường.

Đưa bé đi khám khẩn hoặc gọi 115 trong tình huống cấp cứu nếu bé có:

• Nôn màu xanh lá, xanh vàng hoặc lẫn máu
• Phân có máu
• Nôn vọt thành tia, đặc biệt ở trẻ còn rất nhỏ
• Bụng chướng, căng hoặc đau khi chạm vào
• Sốt ở bé dưới 3 tháng tuổi
• Dấu hiệu mất nước như ít tã ướt bất thường, miệng khô, ngủ li bì
• Khó thở, tím môi, sặc nhiều, có cơn ngưng thở
• Nôn mạnh lặp lại kèm tăng cân kém
• Lừ đừ bất thường, khó đánh thức

Cha mẹ cũng nên tin vào cảm nhận của mình. Bạn là người hiểu rõ những thay đổi trong sinh hoạt và hành vi thường ngày của bé. Nếu thấy có điều không ổn, hãy tìm hỗ trợ y tế.

Điều cần nhớ để yên tâm hơn

Trào ngược ở trẻ nhỏ có thể khiến nhà cửa bừa bộn, cha mẹ mệt mỏi và giặt khăn sữa không ngừng. Nhưng trong đa số trường hợp, đây là một phần bình thường của quá trình phát triển. Một bé ọc sữa nhưng vẫn bú tốt, tăng cân đều và thoải mái thì không cần phải “chữa” bằng mọi giá.

Hãy giữ không khí cữ bú nhẹ nhàng, bế bé thẳng khi bé còn thức sau ăn, áp dụng bú bình theo nhịp độ nếu phù hợp và luôn đảm bảo bé ngủ trên mặt phẳng an toàn. Nếu bé đau nhiều, chậm tăng cân, bỏ bú, có triệu chứng hô hấp hoặc dấu hiệu dị ứng, nên đưa bé đến bác sĩ.

Với đa số gia đình, câu trả lời cho câu hỏi “trào ngược ở trẻ sơ sinh khi nào hết?” là khá tích cực: bé sẽ cải thiện dần theo thời gian. Rồi sẽ có một ngày, thường đến sớm hơn cảm giác lúc 3 giờ sáng, khăn sữa không còn là món đồ được dùng nhiều nhất trong nhà.