Tuần đầu sau sinh: những điều cần biết để chăm bé và chăm sóc bản thân

Bạn đã về nhà. Vòng tay bệnh viện còn để trên kệ, ghế ngồi ô tô đặt cạnh cửa, và một người tí hon đang ngủ phập phồng trên ngực bạn như thể đó là điều tự nhiên nhất trần đời. Rồi chuông cửa reo, đến giờ bú, bạn chợt nhớ mình chưa ăn gì, còn thùng tã thì đã đầy. Chào mừng những ngày đầu sau sinh của bạn và bé. Nhiều việc thật. Cũng rất đẹp nữa. Hai điều ấy có thể đúng cùng lúc.

Tàu lượn cảm xúc: vui, nước mắt, và mọi thứ ồn ào ở giữa

Ít ai nói về cái “lặng” khi bạn mở cửa bước vào nhà mình. Cảm giác ấy rộng lớn lắm. Có lúc bạn tràn ngập yêu thương. Có lúc bạn rơi nước mắt chỉ vì cháy miếng bánh mì hay bé nấc một cái. Sự đong đưa giữa hân hoan và choáng ngợp là bình thường trong tuần đầu với trẻ sơ sinh.

Khoảng 70 đến 80 phần trăm mẹ bỉm sữa trải qua “baby blues” trong vài ngày đầu, đỉnh khoảng ngày 3 đến 5 sau sinh. Dễ tủi, dễ xúc động, dễ giật mình. Thường dịu lại trong vòng hai tuần. Nghỉ ngơi, đồ ăn có thể ăn một tay, và những lời tử tế giúp nhiều. Hạ tiêu chuẩn mọi thứ ngoài việc chăm bạn và chăm bé.

Nếu bạn thấy tuyệt vọng, trống rỗng, bấn loạn, hoặc có những ý nghĩ đáng sợ không ăn khớp với tình huống, đó không phải lỗi của bạn. Hãy tìm hỗ trợ tinh thần sau sinh. Nói với bác sĩ sản, nữ hộ sinh, bác sĩ gia đình, hoặc đến khoa Tâm thần, Trung tâm Sức khỏe Tâm thần tại bệnh viện gần bạn. Tại Việt Nam, bạn có thể liên hệ trạm y tế phường, khoa Sản Nhi của bệnh viện đa khoa, hoặc các phòng khám tâm lý uy tín để được hướng dẫn. Nếu khẩn cấp hoặc có nguy cơ an toàn, gọi 115.

Bạn không cần chịu đựng trong im lặng. Nhờ giúp đỡ là một phần của chăm sóc trẻ sơ sinh, không phải thất bại.

Chờ gì ở trẻ sơ sinh trong tuần đầu

Giấc ngủ trẻ sơ sinh: nhiều giờ, từng đoạn ngắn

Trẻ sơ sinh thường ngủ tổng 14 đến 17 giờ mỗi 24 giờ, nhưng không phải thành những quãng dài như người lớn mơ ước. Thường mỗi giấc 2 đến 3 giờ, ngày đêm lẫn lộn. Mất vài tuần để nhịp sinh học dần ổn định. Ban ngày nên sáng hơn và ồn ào nhẹ, ban đêm giữ phòng tối dịu, yên tĩnh, sẽ giúp bé phân biệt.

Một vòng “reset” nhanh có thể êm dịu: bú, vỗ ợ hơi nhẹ, ôm ấp, rồi đặt bé nằm ngửa trong không gian ngủ an toàn. Tiếng ồn trắng nhỏ cũng hữu ích. Nhiều bé khịt khịt, cựa quậy trong khi ngủ, điều này có thể bình thường. Nếu bé không khóc to hay đỏ bừng, chờ một chút trước khi bế lên.

Nguyên tắc ngủ an toàn:

• Luôn đặt bé nằm ngửa trên nệm phẳng, chắc với ga bọc vừa khít.
• Để cũi hoặc nôi trống thoáng, không gối, không dốc nôi, không chăn mền rời hay thú nhồi bông.
• Nên ngủ chung phòng với bé 6 tháng đầu, không ngủ chung giường nếu có thể.
• Giữ phòng ở mức dễ chịu. Nếu bạn thấy ổn với một lớp áo mỏng, nhiều khả năng bé cũng vậy. Kiểm tra ấm ở ngực hoặc lưng bé, đừng dựa vào tay chân. Dùng quạt, điều hòa ở mức phù hợp nếu thời tiết nóng.

Bú mẹ, bú bình: dạ dày nhỏ, bữa thường xuyên

Lịch bú của trẻ sơ sinh là nhịp điệu, không phải đồng hồ. Mong đợi 8 đến 12 cữ bú trong 24 giờ. Bé bú mẹ thường bú mỗi 2 đến 3 giờ, có khi bú dồn buổi tối hoặc bú nhiều hơn ban đêm. Bé bú sữa công thức thường uống lượng nhiều hơn một chút và thưa hơn, khoảng mỗi 3 đến 4 giờ, nhưng tuần đầu vẫn cho bú theo nhu cầu.

Dấu hiệu đói đến trước khi khóc:

• Cựa mình, đưa tay lên miệng
• Tìm vú, quay đầu “rọ rọ”
• Mút tay hoặc mút áo bạn

Dấu hiệu bé bú đủ:

• Ngày 1 đến 2: ít nhất 1 đến 2 tã ướt và 1 đến 2 lần đi phân đen sệt như hắc ín
• Ngày 3 đến 4: 3 đến 4 tã ướt, phân chuyển xanh nâu rồi vàng
• Từ ngày 5: ít nhất 6 tã ướt và 3 lần trở lên phân vàng lợn cợn mỗi ngày

Bé thường sụt 7 đến 10 phần trăm cân nặng sơ sinh trong vài ngày đầu, rồi tăng lại trong 1 đến 2 tuần. Nữ hộ sinh hoặc bác sĩ sẽ theo dõi. Lo lắng thì hỏi ngay. Trong chăm sóc trẻ sơ sinh, trực giác của mẹ cộng với hỗ trợ đúng là “bí kíp” vàng.

Bú mẹ có thể trơn tru, cũng có thể cần phối hợp. Cả hai đều bình thường. Nếu ngậm bắt vú đau quá vài giây đầu, hoặc cữ bú quá ngắn, quá dài, kèm tiếng “tách tách”, hãy nhờ hỗ trợ sớm. Chuyên gia tư vấn sữa mẹ, IBCLC hoặc nữ hộ sinh sẽ chỉnh tư thế và khớp ngậm. Nếu bú bình, kỹ thuật bú bình chậm giúp giảm đầy hơi và để bé cảm nhận no.

Tiếng khóc: bình thường, to, và dễ gây bối rối

Trẻ sơ sinh khóc là giao tiếp, không phải “bảng điểm” cho bạn. Đói, buồn ngủ, quá kích thích, đầy hơi, ướt tã, muốn ôm. Tất cả đều hợp lý. Khóc thường tăng trong vài tuần đầu, đỉnh khoảng 6 đến 8 tuần, rồi giảm dần.

Cách dỗ dành:

• Quấn bé khi ngủ ngày và ngủ đêm nếu bé chưa biết lật, hoặc dùng túi ngủ thiết kế cho trẻ sơ sinh.
• Đung đưa, bế đi lại. Chuyển động làm dịu.
• Tiếng ồn trắng hoặc “suỵt suỵt” bằng với mức khóc, rồi hạ nhỏ khi bé dịu.
• Tắm ấm buổi tối nếu bé thích.
• Da kề da. “Phép màu” cho cả hai.

Nếu tiếng khóc khiến bạn quá tải, đặt bé an toàn trong cũi, ra khỏi phòng vài phút hít thở. Rửa mặt, uống ngụm nước, nhắn tin cho bạn. Nghỉ để “reset” là ổn, đó là một phần của chăm sóc trẻ sơ sinh lành mạnh.

Những việc cơ bản khác trong tuần đầu

• Chăm rốn: giữ khô, sạch, gập tã dưới cuống rốn. Một chút máu khô khi rốn rụng là thường gặp. Đỏ lan, sưng, mùi hôi là lý do gọi nữ hộ sinh hoặc bác sĩ.
• Nằm sấp: bắt đầu 1 đến 2 phút, vài lần mỗi ngày khi bé tỉnh táo. Nằm trên ngực bạn cũng tính.
• Tắm: 1 đến 2 lần một tuần là đủ lúc đầu. Ngày khác lau người, rửa mặt, cổ, nách, mông để sạch mà không khô da.

Chuẩn bị nhà cửa để bé thoải mái và bạn đỡ rối

Bạn không cần phòng nursery như catalogue. Bạn cần các “trạm” nhỏ giúp lần bú hay thay tã lúc 3 giờ sáng đỡ lúng túng.

Mẹo sắp “góc cho con bú”

Chọn chỗ bạn thấy thư thái. Một chiếc ghế tựa lưng và bàn nhỏ là đủ. Để giỏ hoặc khay trong tầm với có:

• Bình nước lớn và đồ ăn vặt ăn bằng một tay
• Khăn ợ, khăn xô, vài yếm nhỏ
• Kem dưỡng núm vú hoặc núm bảo vệ nếu dùng, miếng lót thấm sữa
• Sạc điện thoại, tai nghe, son dưỡng môi
• Chăn mềm cho bạn và cho bé
• Đèn ngủ có thể giảm sáng
• Bộ ngủ và body dự phòng cho bé, áo dự phòng cho bạn
• Sổ nhỏ hoặc app để ghi cữ bú nếu việc theo dõi giúp bạn yên tâm

Nếu bạn hút sữa, thêm nhãn dán và bút lông, bình sạch, túi giữ lạnh nếu tủ lạnh ở tầng khác.

Để đồ thiết yếu trong tầm tay

• Giỏ tã cho mỗi phòng chính gồm tã, khăn ướt, kem hăm, tấm lót thay tã
• Thùng rác nhỏ hoặc túi đựng tã để hạn chế mùi
• Khăn xô ở mọi phòng, vì sữa trớ “đi du lịch” rất nhanh
• Giỏ đồ giặt gần góc cho bú
• Chồng khăn tắm và ga giường dự phòng để thay nhanh
• Một góc êm để bạn chợp mắt, kể cả sofa nhưng có gối tử tế

Khách đến sẽ hỏi bạn cần gì. Đưa họ danh sách. Nhận giúp đỡ sau sinh là một phần quan trọng, và nó tạo khác biệt thực sự.

Vài lưu ý an toàn khi đưa bé về nhà

• Rửa tay trước khi chạm bé, nhất là với khách. Giữ buổi thăm ngắn, nhẹ nhàng.
• Không để thú cưng vào cũi, luôn giám sát khi lại gần bé.
• Dụng cụ cho bé phải đạt chuẩn an toàn và lắp ráp đúng hướng dẫn.
• Khi ngồi ghế ô tô, dây đai phải ôm sát, không xoắn. Nếu ghế có kẹp ngực, đặt ngang tầm nách. Cởi áo khoác dày trước khi cài đai.

Hãy để mọi người thương bạn: nhận giúp đỡ sau sinh

Ai cũng muốn giúp, nhưng cần bạn “chỉ đường”. Lập danh sách “vâng, cảm ơn”:

• Để một bữa nóng trước cửa, không cần vào nhà
• Gấp giúp một mẻ đồ giặt
• Dắt chó đi dạo
• Mua giúp sữa tươi, trái cây, tã
• Bế bé giúp mình tắm, rồi trả lại để bé bú
• Dẫn anh chị lớn ra công viên

Đặt ranh giới đơn giản. “Nhà mình hẹn gặp chủ nhật 2 đến 3 giờ. Thăm ngắn, rửa tay, và tụi mình sẽ nhắn lại nếu cần dời.” Đa số sẽ phản hồi tích cực với lời nhờ rõ ràng, nhẹ nhàng. Nếu không, đó là vấn đề của họ, không phải của bạn.

Nếu gia đình ở xa, nhờ bạn bè lập lịch gửi bữa ăn hoặc tặng thẻ mua nhu yếu phẩm. Nếu ngân sách cho phép, cân nhắc thuê doula sau sinh hoặc người hỗ trợ vài buổi. Hỗ trợ thực tế là món quà cho hồi phục của bạn và cho bé.

Nghỉ ngơi hay lo lắng: phân biệt thế nào

Khi nào nên nghỉ

Nếu bé đã bú trong 2 giờ gần đây, tã sạch, ấm mà không đổ mồ hôi, và khóc ngắt quãng không có dấu hiệu bệnh, thì nghỉ là được khuyến khích. Ngủ khi có người khác trông giúp. Để đồ giặt đấy đã. Tắt tiếng điện thoại.

Cơ thể bạn đang hồi phục. Dù sinh thường hay mổ, nghỉ ngơi giúp lành nhanh hơn. Giữ đồ ăn vặt và nước bên cạnh. Mặc đồ thoải mái. Dùng thuốc giảm đau theo hướng dẫn bác sĩ. Đi lại nhẹ trong nhà hoặc ra ban công cho thoáng nếu thấy ổn.

Khi nào cần lo cho trẻ sơ sinh

Gọi bác sĩ nhi, nữ hộ sinh, đưa bé đến khoa Cấp cứu, hoặc gọi 115 nếu bé:

• Nhiệt độ hậu môn từ 38°C trở lên, hoặc sờ lạnh dù đã mặc đủ
• Ít hơn 3 tã ướt vào ngày thứ 3, hoặc ít hơn 6 tã ướt vào ngày thứ 5
• Bỏ bú hơn 6 giờ, hoặc quá buồn ngủ khó đánh thức để bú
• Môi tái xanh, ngưng thở thoáng qua, thở nhanh hoặc rút lõm lồng ngực
• Vàng da lan xuống thân, hoặc vàng kèm bú kém, ngủ li bì
• Nôn xanh rêu, hoặc nôn vọt sau hầu hết các cữ
• Vùng rốn đỏ lan, sưng hoặc mùi hôi

Tin vào trực giác của bạn. Nếu thấy “có gì đó không ổn”, hãy đi khám. Đó là chăm sóc trẻ sơ sinh thông minh.

Khi nào bạn cần được giúp

Gọi bác sĩ, đến bệnh viện, hoặc gọi 115 nếu bạn:

• Ra máu ồ ạt thấm ướt băng trong một giờ, có cục máu lớn, hoặc máu tăng đột ngột
• Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, phù mặt hoặc tay
• Sốt, ớn lạnh, hoặc vùng ngực đỏ đau nghi viêm vú
• Vết mổ hay vết khâu đau, đỏ, chảy dịch
• Đau ngực, khó thở, hoặc một bên bắp chân sưng đau
• Buồn bã kéo dài, hoảng sợ, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân hay em bé

Hỗ trợ tinh thần sau sinh là chăm sóc sức khỏe. Bạn xứng đáng nhận điều đó.

Nhịp nhàng nhẹ nhàng tốt hơn lịch cứng nhắc

Cố ép lịch bú hay ngủ nghiêm ngặt trong tuần đầu thường chỉ làm cả nhà căng thẳng. Hãy hướng đến một nhịp nhẹ:

• Bú theo nhu cầu
• Mời giấc ngủ sau 45 đến 90 phút thức
• Giữ thời gian thức yên tĩnh và ngắn
• Ra ngoài hít thở, tắm nắng nhẹ vài phút khi có thể

Một mẹo thực tế: chọn hai “neo” mỗi ngày thật quan trọng với bạn, như tắm sáng khi có người bồng bé, và 3 giờ chiều nhâm nhi tách trà bên cửa sổ. Cố gắng bảo vệ hai “neo” ấy. Mọi thứ khác linh hoạt.

Không có cách hoàn hảo

Bạn sẽ nghe rất nhiều lời khuyên. Có cái hợp, có cái… không. Hãy lọc bằng một câu đơn giản: “Điều này làm cuộc sống của mẹ con mình dễ hơn hay khó hơn lúc này?” Dễ hơn thì giữ, không thì bỏ.

Không có “cách chuẩn” cho những ngày đầu với bé. Có “cách của nhà bạn”. Có bé mê địu, có bé không. Có bé bú nhanh, có bé nhẩn nha. Có bố mẹ ghi chép từng phút, có người nghe theo cảm giác. Cả hai đều nuôi được một em bé được yêu thương.

Nếu chỉ mang theo vài điều, thì là:

• Bạn đang học hiểu bé. Bé đang học hiểu bạn. Cần thời gian.
• Bạn được phép nghỉ.
• Bạn được phép nhờ giúp và nói rõ mình cần gì.
• Chiến thắng nhỏ đều đáng giá. Một lần tắm, bữa nóng, giấc chợp 20 phút. Vàng cả.
• Tình yêu không phải hoàn hảo. Tình yêu là “có mặt” hết lần này đến lần khác.

Nhịp sống mới của nhà bạn sẽ tự khớp lại trong vài tuần tới. Sẽ có ngày bạn chợt nhận ra cữ bú nhẹ tênh hơn, tiếng khóc có “nghĩa” hơn, và bạn đã bật cười vài lần trước bữa trưa. Từ giờ tới đó, hít thở, uống nước, và tin rằng bạn đang làm rất tốt. Thật đấy.

Từ khóa tham khảo: trẻ sơ sinh, chăm sóc trẻ sơ sinh, sinh con, sau sinh, mẹ bỉm sữa, những ngày đầu sau sinh, những ngày đầu với bé, bé ngủ nhiều có bình thường, bé bú nhiều có bình thường, bé khóc nhiều phải làm sao, tổ chức nhà sau sinh, góc cho con bú, nhận giúp đỡ sau sinh, mẹ mới sinh nghỉ ngơi, khi nào cần khám bé