Vàng da sơ sinh: Nguyên nhân, phân loại, cách theo dõi và khi nào cần khám
Bạn bế em bé về nhà, ngồi ngắm khuôn mặt nhỏ xíu cả tiếng đồng hồ, rồi chợt thấy da con hơi vàng vàng. Tròng trắng mắt cũng ngả màu. Tim bạn chùng xuống.
Đây có phải chuyện bình thường không, hay là có vấn đề gì nghiêm trọng?
Vàng da sơ sinh là cụm từ gần như bố mẹ nào cũng từng nghe, nhưng đến lúc con mình gặp thì mới thật sự hoang mang. Tin tốt là, với đa số em bé, vàng da sơ sinh là hiện tượng bình thường và chỉ tạm thời. Tuy vậy, cũng có những trường hợp cần được đưa đi khám ngay.
Bài viết này sẽ giúp bạn phân biệt hai phía: khi nào có thể yên tâm theo dõi tại nhà, và khi nào phải gọi bác sĩ, đưa trẻ đi khám hoặc liên hệ ngay với các cơ sở y tế.
Vàng da sơ sinh là gì?
Vàng da là tình trạng da em bé và lòng trắng mắt chuyển sang màu vàng. Nguyên nhân là trong máu có quá nhiều bilirubin.
Bilirubin là một chất màu vàng được tạo ra khi cơ thể phá huỷ các tế bào hồng cầu già. Ở người lớn, gan sẽ xử lý bilirubin rồi thải ra ngoài theo phân.
Trẻ sơ sinh lại hơi khác:
- Trẻ có nhiều hồng cầu hơn người lớn
- Hồng cầu của trẻ bị phá huỷ nhanh hơn
- Gan còn non, hoạt động chưa hiệu quả trong việc xử lý bilirubin
Khi bilirubin sinh ra nhiều hơn khả năng gan đào thải, chất này sẽ tích tụ và biểu hiện ra da. Đó chính là vàng da sơ sinh hay vàng da ở trẻ sơ sinh.
Bạn có thể nhận thấy:
- Da vàng, rõ nhất ở mặt, sau đó lan xuống ngực rồi đến bụng, tay chân
- Lòng trắng mắt hơi ngả vàng
- Khi ấn nhẹ một ngón tay lên da rồi nhả ra, vùng da đó càng thấy rõ màu vàng
Đây là triệu chứng vàng da sơ sinh điển hình mà bác sĩ sản, bác sĩ nhi, nữ hộ sinh hay điều dưỡng nhi khoa thường kiểm tra.
Vàng da sơ sinh có hay gặp không?
Rất hay.
- Khoảng 60% trẻ đủ tháng bị vàng da trong tuần đầu sau sinh
- Khoảng 80% trẻ sinh non (trước 37 tuần) có vàng da
Vì vậy nếu bạn thấy con hơi vàng, hoàn toàn không phải chỉ riêng con mình. Bác sĩ và điều dưỡng khoa sơ sinh tại Việt Nam gặp vàng da ở trẻ sơ sinh hằng ngày.
Câu hỏi thường không phải là: “Con có bị vàng da không?” mà là “Vàng da kiểu gì, có an toàn không?”
Vàng da sinh lý: loại thường gặp và đa số lành tính
Loại hay gặp nhất gọi là vàng da sinh lý. Hiểu đơn giản, đây là quá trình cơ thể trẻ tự thích nghi sau khi chào đời.
Vàng da sinh lý xuất hiện ngày mấy sau sinh?
Ở trẻ đủ tháng khoẻ mạnh, vàng da sinh lý thường:
- Xuất hiện sau 24 giờ tuổi, hay gặp nhất là ngày thứ 2 - 3
- Đạt đỉnh vào khoảng ngày thứ 3 đến ngày thứ 5
- Sau đó mờ dần và thường hết hẳn trước 2 tuần tuổi
Trẻ sinh non có thể vàng lâu hơn một chút, đôi khi đến 3 tuần vì gan còn non hơn nữa.
Mốc thời gian này rất quan trọng. Bác sĩ luôn chú ý vàng da xuất hiện ngày mấy sau sinh và vàng da sơ sinh kéo dài bao lâu.
Nếu con bạn vẫn bú tốt, tỉnh táo, tăng cân ổn, vàng da xuất hiện từ ngày thứ 2 - 3 và đang dần nhạt đi, khả năng cao đó là vàng da sinh lý.
Vàng da mẹ cho con bú và vàng da sữa mẹ
Đây là hai cụm từ dễ gây rối cho bố mẹ. Bạn có thể nghe thấy:
- Vàng da mẹ cho con bú
- Vàng da sữa mẹ
Nghe khá giống nhau nhưng ý nghĩa lại khác nhau một chút.
Vàng da mẹ cho con bú
Loại này thường xuất hiện trong tuần đầu sau sinh và liên quan nhiều đến việc bé không bú đủ sữa.
Một số nguyên nhân hay gặp:
- Bé quá buồn ngủ, ít tự đòi bú
- Ngậm bắt vú chưa đúng, nên bú lâu mà vẫn không được nhiều sữa
- Mẹ mới sinh, sữa về chậm, bé chỉ được ít sữa non
- Bé được cho bú ít cữ, hoặc cho bú bổ sung sớm bằng bình nên bú mẹ ít lại
Khi bé không bú đủ:
- Bé đi ngoài ít
- Không đào thải bilirubin qua phân hiệu quả
- Bilirubin tích tụ, vàng da rõ hơn
Đây là tình trạng các bác sĩ thường gọi là vàng da mẹ cho con bú.
Điểm mấu chốt: Không phải do sữa mẹ gây vàng da. Vấn đề nằm ở chỗ bé bú không đủ, làm quá trình thải bilirubin bị chậm lại.
Giải pháp hữu ích:
- Cho bú rất thường xuyên, ít nhất 8 - 12 cữ trong 24 giờ
- Chỉnh tư thế và ngậm bắt vú sao cho mẹ không đau, bé nuốt rõ
- Chủ động đánh thức bé dậy bú nếu bé quá ngủ nhiều
- Nhờ nữ hộ sinh, điều dưỡng nhi, chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ quan sát trọn một cữ bú
- Một số trường hợp, bác sĩ có thể khuyên mẹ vắt sữa cho bé bú thêm, hoặc tạm bú bổ sung sữa công thức ngắn hạn, đồng thời hỗ trợ mẹ duy trì nguồn sữa
Khi việc bú mẹ được cải thiện, chỉ số bilirubin ở trẻ sơ sinh thường sẽ giảm dần, da bé bớt vàng.
Vàng da sữa mẹ
Vàng da sữa mẹ lại là chuyện khác.
- Thường xuất hiện sau tuần đầu, hay gặp quanh ngày thứ 5 - 7
- Bé vẫn khoẻ mạnh, tỉnh táo, bú tốt, tăng cân đều
- Vàng da có thể kéo dài vài tuần, thậm chí đến khoảng 12 tuần, nhưng màu vàng thường nhạt dần theo thời gian
Một số thành phần trong sữa mẹ có thể làm chậm quá trình gan xử lý bilirubin ở một tỉ lệ nhỏ trẻ, khiến mức bilirubin hơi cao dai dẳng.
Bác sĩ hay nghĩ đến vàng da sữa mẹ khi:
- Bé có vàng da sinh lý bình thường nhưng hơi kéo dài
- Bé vẫn phát triển tốt, không biểu hiện bệnh lý nào khác
- Đã loại trừ các nguyên nhân vàng da bệnh lý khác
Đa số bác sĩ nhi tại Việt Nam không khuyến cáo ngừng bú mẹ trong trường hợp này. Vàng da sữa mẹ thường lành tính, trong khi sữa mẹ mang lại rất nhiều lợi ích lâu dài.
Nếu còn băn khoăn, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm bilirubin trẻ sơ sinh và một số xét nghiệm máu khác để chắc chắn không bỏ sót bệnh lý kèm theo.
Bác sĩ kiểm tra và đánh giá vàng da ở trẻ sơ sinh như thế nào?
Bác sĩ, điều dưỡng không chỉ nhìn qua là xong.
Họ dùng nhiều cách để đánh giá vàng da sơ sinh.
1. Khám nhìn tổng quát
Trước tiên, họ sẽ:
- Nhìn da bé dưới ánh sáng tự nhiên hoặc ánh đèn đủ sáng
- Quan sát màu da vùng mặt, ngực, bụng, tay, chân
- Kiểm tra lòng trắng mắt
- Đôi khi ấn nhẹ lên da rồi buông ra để xem màu nền
Cách này hữu ích nhưng không hoàn hảo, nhất là với bé có da ngăm. Nếu vàng da không nhẹ hoặc bé còn rất nhỏ, thường sẽ được kiểm tra bằng máy hoặc xét nghiệm máu.
2. Máy đo bilirubin xuyên da
Bạn có thể thấy một thiết bị nhỏ cầm tay đặt lên trán hoặc ngực bé. Đây là máy đo bilirubin xuyên da.
- Máy phát ánh sáng vào da
- Đo lượng ánh sáng bị hấp thụ
- Từ đó ước tính mức bilirubin ở trẻ sơ sinh
Thao tác rất nhanh, không đau, thực hiện ngay tại giường.
Nếu kết quả cao, hoặc bé sinh non, nhẹ cân, bé thường sẽ được làm xét nghiệm bilirubin máu để biết con số chính xác.
3. Xét nghiệm máu (bilirubin huyết thanh)
Với xét nghiệm này, bé được lấy một lượng máu rất nhỏ từ gót chân hoặc tĩnh mạch. Phòng xét nghiệm sẽ đo:
- Tổng bilirubin huyết thanh
- Đôi khi thêm phân suất bilirubin (trực tiếp, gián tiếp) nếu cần
Bệnh viện sẽ so sánh kết quả với các biểu đồ chuẩn theo hướng dẫn chuyên môn (ví dụ phác đồ của Bộ Y tế) để xác định:
- Mức bilirubin chấp nhận được theo tuổi của trẻ tính bằng giờ
- Khi nào cần chiếu đèn cho trẻ vàng da
- Khi nào phải theo dõi sát hoặc chuyển tuyến trên
Bạn có thể nghe nhân viên y tế nói đến việc so với “ngưỡng điều trị” trên biểu đồ vàng da. Họ đang xem mức bilirubin của bé nằm dưới hay vượt ngưỡng phải điều trị.
Điều trị vàng da ở trẻ sơ sinh: thường làm những gì?
Việc điều trị vàng da ở trẻ sơ sinh phụ thuộc vào:
- Mức bilirubin cao đến đâu
- Tốc độ tăng bilirubin
- Tuổi của bé (tính theo giờ, theo ngày)
- Trẻ sinh đủ tháng hay sinh non
- Có bệnh lý kèm theo hay không
Bú nhiều và đúng cách
Với các trường hợp vàng da nhẹ, hướng xử trí chính thường rất đơn giản:
- Cho bé bú thường xuyên, tối thiểu 8 - 12 cữ mỗi 24 giờ
- Đảm bảo bé thực sự nuốt, bú được sữa chứ không chỉ mút
- Tránh để bé ngủ li bì quá lâu không bú, nhất là trong vài ngày đầu
Bú tốt sẽ giúp bé đi phân nhiều hơn. Phân càng nhiều, bilirubin được thải ra ngoài càng nhiều.
Nếu bạn cho bé bú mẹ, nhân viên y tế sẽ hỗ trợ tư thế, cách ngậm bắt vú. Nếu bé bú sữa công thức, bạn được hướng dẫn cho bú đúng số lượng, khoảng cách cữ bú phù hợp.
Chiếu đèn
Nếu mức bilirubin cao hơn, bé có thể cần chiếu đèn cho trẻ vàng da.
Chiếu đèn dùng nguồn ánh sáng đặc biệt (thường là ánh sáng xanh) để biến đổi bilirubin trong da thành dạng dễ đào thải hơn.
Ở bệnh viện, chiếu đèn thường như sau:
- Bé được đặt dưới đèn chiếu ánh sáng xanh hoặc nằm trên nệm chiếu quang
- Chỉ mặc tã để lộ tối đa diện tích da
- Được đeo kính hoặc che mắt chuyên dụng để bảo vệ mắt
- Vẫn được bú như bình thường, có thể bú tăng cữ hơn
- Định kỳ lấy máu kiểm tra mức bilirubin ở trẻ sơ sinh xem đã giảm chưa
Chiếu đèn là phương pháp an toàn và hiệu quả. Nhiều bé chỉ cần chiếu 1 - 2 ngày.
Khi bilirubin đã xuống dưới ngưỡng điều trị, đèn sẽ được dừng. Đôi khi bác sĩ sẽ xét nghiệm lại sau vài giờ hoặc ngày hôm sau để xem có hiện tượng “bật lại” hay không.
Trường hợp vàng da rất nặng
Hiếm gặp hơn, nhưng nếu bilirubin tăng rất cao hoặc tăng nhanh, bé có thể phải điều trị tích cực tại khoa Hồi sức sơ sinh, bao gồm:
- Chiếu đèn cường độ cao, dùng nhiều nguồn đèn một lúc
- Trong trường hợp cực nặng, có thể phải thay máu, nghĩa là rút bớt máu bé ra và truyền máu người cho vào
Tình huống này ít gặp nếu vàng da được phát hiện sớm. Lý do bác sĩ rất thận trọng với vàng da nặng là vì bilirubin quá cao có thể ảnh hưởng đến não, gây bệnh lý gọi là nhiễm bilirubin nhân xám (kernicterus). Nhờ xét nghiệm bilirubin trẻ sơ sinh và theo dõi sát, tình trạng này hiện nay rất hiếm.
Khi nào vàng da không còn là bình thường: dấu hiệu cần cảnh giác
Phần lớn vàng da sơ sinh là lành tính. Tuy vậy, có những dấu hiệu cảnh báo vàng da bệnh lý - nghĩa là vàng da do một bệnh nền nào đó chứ không chỉ là quá trình thích nghi bình thường.
Dưới đây là những điểm cần đặc biệt chú ý.
1. Vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu
Nếu bé vàng da rõ ngay trong 24 giờ đầu sau sinh, thường không được xem là vàng da sinh lý.
Một số nguyên nhân có thể gặp:
- Bất đồng nhóm máu giữa mẹ và con (ví dụ bất đồng Rh, ABO)
- Nhiễm trùng
- Một số bệnh lý huyết học hiếm gặp
Vàng da loại này cần được khám gấp tại bệnh viện. Hãy báo ngay cho bác sĩ sản, bác sĩ nhi, nữ hộ sinh, hoặc đưa bé tới cơ sở y tế gần nhất, khoa cấp cứu nhi nếu không liên hệ được nhanh với nhân viên y tế.
2. Mức bilirubin rất cao hoặc tăng nhanh
Nếu xét nghiệm cho thấy mức bilirubin của trẻ sơ sinh:
- Cao bất thường so với tuổi của bé
- Tăng nhanh giữa hai lần xét nghiệm
Bác sĩ sẽ phải điều trị tích cực hơn và tìm nguyên nhân, ví dụ:
- Tan máu do bất đồng nhóm máu hoặc bệnh lý hồng cầu
- Bầm tím nhiều do sang chấn khi sinh
- Thiếu men G6PD
- Nhiễm trùng
Việc này bạn không thể tự đánh giá tại nhà, nhưng nếu bác sĩ nói cần điều trị khẩn, nghĩa là mức độ vàng da đang ở ngưỡng đáng lo.
3. Vàng da kéo dài quá 2 tuần
Với đa số trẻ đủ tháng, vàng da sinh lý:
- Đạt đỉnh ngày 3 - 5
- Nhạt đi rõ sau khoảng 10 ngày
- Thường hết trước 2 tuần tuổi
Nếu vàng da ở trẻ sơ sinh kéo dài hơn 2 tuần, đặc biệt còn vàng rõ, bác sĩ sẽ cần làm thêm xét nghiệm.
Các nguyên nhân cần nghĩ đến:
- Vàng da sữa mẹ
- Nhiễm trùng
- Bệnh lý gan, đường mật, ví dụ teo đường mật bẩm sinh
- Rối loạn chuyển hoá, nội tiết (như suy giáp bẩm sinh)
Với trẻ sinh non, vàng da có thể lâu hơn một chút, nhưng nếu thấy dai dẳng hoặc có biểu hiện bất thường khác, vẫn phải đưa đi kiểm tra.
4. Nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu
Đây là dấu hiệu phụ huynh có thể dễ dàng quan sát.
Phân bình thường của trẻ sơ sinh:
- Bú mẹ hoàn toàn: phân màu vàng mù tạt, sệt, hơi lợn cợn, thường lỏng
- Bú sữa công thức: màu vàng nhạt đến vàng nâu, sệt hơn
Nước tiểu bình thường:
- Màu vàng nhạt
- Vài ngày đầu có thể có vết màu cam gạch do tinh thể urat, thường tự hết
Dấu hiệu cảnh báo:
- Nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc dù bé đã bú đủ
- Phân bạc màu, phân trắng, hoặc rất nhạt như phân đất sét
Đây có thể là dấu hiệu tắc mật, ví dụ teo đường mật bẩm sinh. Cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa gan mật nhi càng sớm càng tốt, vì điều trị sớm giúp cải thiện tiên lượng rõ rệt.
5. Bé lừ đừ, bú kém
Nếu cùng với vàng da, bé có:
- Ngủ nhiều bất thường, khó đánh thức
- Bú chậm, yếu, bỏ bú hoặc bú rất ít
- Sau ngày thứ 4 mà ít hơn 6 lần tè mỗi ngày
- Ít đi ngoài hơn dự kiến
- Trông mềm nhẽo, phản xạ kém, bố mẹ cảm thấy “có gì đó không ổn”
Cần cho bé đi khám ngay. Vàng da nặng hoặc nhiễm trùng đều có thể gây ra tình trạng này.
Khi nào phải đưa trẻ đi khám ngay?
Liên hệ bác sĩ, đưa bé tới bệnh viện, hoặc gọi cấp cứu ngay lập tức nếu:
- Bé vàng da ngay trong 24 giờ đầu sau sinh
- Màu vàng đậm lên nhanh, lan từ mặt xuống bụng, tay chân
- Bé quá buồn ngủ, khó đánh thức, không chủ động đòi bú
- Bú rất kém, bú được rất ít, nôn trớ nhiều, tã ướt ít
- Bạn thấy nước tiểu rất sẫm màu, phân trắng hoặc xám nhạt bất thường
- Bé sốt, thở nhanh, quấy khóc khác thường, hoặc đơn giản là bạn cảm thấy nguy hiểm
Đừng bỏ qua linh cảm của mình. Nhiều bố mẹ phát hiện bất thường trước cả khi chỉ số xét nghiệm xấu đi.
Với những lo lắng ít cấp bách hơn, ví dụ vàng da nhẹ nhưng vàng da sơ sinh kéo dài đến 2 tuần mà bé vẫn bú tốt, tăng cân, bạn nên đưa bé đi khám phòng khám nhi hoặc bệnh viện để được làm xét nghiệm bilirubin trẻ sơ sinh và các kiểm tra cần thiết.
Vậy vàng da sơ sinh có phải lúc nào cũng bình thường?
Với nhiều em bé, câu trả lời là: có, đây là giai đoạn bình thường.
- Vàng da sinh lý là một phần quá trình gan trưởng thành
- Vàng da mẹ cho con bú thường cải thiện rõ khi bé bú đủ và đúng cách
- Vàng da sữa mẹ có thể kéo dài nhưng đa số lành tính nếu bé vẫn khoẻ mạnh, tăng cân, bú ngoan
Các biểu hiện được xem là bình thường:
- Vàng da xuất hiện sau 24 giờ, thường ngày thứ 2 - 3
- Đậm nhất khoảng ngày 3 - 5
- Nhạt dần, thường hết trước 2 tuần ở trẻ đủ tháng
- Bé tỉnh táo, tự đòi bú, có nhiều tã ướt và tã bẩn mỗi ngày
Những biểu hiện không còn “bình thường”:
- Vàng da bắt đầu trong 24 giờ đầu
- Màu vàng rất đậm hoặc tăng nhanh
- Kéo dài trên 2 tuần mà không cải thiện
- Kèm nước tiểu sẫm, phân bạc màu, bé lừ đừ, bú kém
Nếu không chắc, hãy hỏi. Nhờ bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc điều dưỡng nhi xem bé dưới ánh sáng rõ. Mô tả kỹ màu phân, số lần tè. Hỏi xem có cần xét nghiệm bilirubin cho trẻ sơ sinh hay không.
Bạn không hề “lo xa”. Bạn đang làm đúng vai trò của một phụ huynh: quan sát và đặt câu hỏi.
Đa số em bé bị vàng da sẽ trở lại màu da hồng hào chỉ sau vài ngày. Trong lúc chờ đợi, hãy tiếp tục cho con bú nhiều, ôm ấp da kề da, tận hưởng những giấc ngủ ngoan trên tay bố mẹ (tốt nhất là dưới chăn ấm chứ không phải dưới đèn xanh).
Nếu có vấn đề, phát hiện sớm giúp điều trị hiệu quả hơn. Nếu mọi thứ đều ổn, bạn sẽ được trấn an để bớt lo.
Dù thế nào, bạn và em bé không phải tự mình xoay xở với vàng da sơ sinh. Luôn có đội ngũ y tế sẵn sàng hỗ trợ bạn trong những ngày đầu còn nhiều bỡ ngỡ này.
Chúng tôi, với tư cách là nhà phát triển ứng dụng Erby, từ chối mọi trách nhiệm đối với bất kỳ quyết định nào bạn đưa ra dựa trên thông tin này, thông tin này chỉ được cung cấp cho mục đích thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên y tế cá nhân.
