แพ้โปรตีนนมวัวในทารก: รู้ทันอาการ ชนิด การวินิจฉัย และการดูแลทั้งการให้นมและโภชนาการ

ทารกร้องไห้หลังดูดนมแทบทุกมื้อ แหวะนมบ่อยผิดปกติ หรือมีผื่นที่รักษาเท่าไรก็ไม่ดีขึ้น อาจทำให้คุณพ่อคุณแม่กังวลจนต้องค้นหาคำตอบกลางดึก หนึ่งในสาเหตุที่เป็นไปได้คือ แพ้นมวัว หรือแพ้โปรตีนนมวัว แต่ภาวะนี้มักสับสนกับอาการแหวะนม โคลิก ผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง หรือภาวะแพ้น้ำตาลแลคโตสได้ง่าย

ข่าวดีคือ ภาวะแพ้โปรตีนนมวัวดูแลได้ และเด็กส่วนใหญ่จะค่อย ๆ หายเมื่อโตขึ้น สิ่งสำคัญคือสังเกตอาการให้เป็น พบแพทย์หรือกุมารแพทย์เพื่อประเมิน และได้รับคำแนะนำเรื่องนมกับอาหารที่เหมาะสม

แพ้โปรตีนนมวัวคืออะไร?

แพ้โปรตีนนมวัว หรือ Cow’s Milk Protein Allergy: CMPA คือภาวะที่ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายตอบสนองต่อโปรตีนในนมวัวราวกับเป็นสิ่งแปลกปลอม จึงเกิดอาการได้ทั้งที่ผิวหนัง ระบบทางเดินอาหาร และระบบทางเดินหายใจ

ภาวะนี้พบได้ประมาณ 2-3% ของทารก และเป็นหนึ่งในโรคภูมิแพ้อาหารที่พบได้บ่อยในเด็กเล็ก อาการแพ้นมทารกอาจเริ่มตั้งแต่ช่วงสัปดาห์แรก ๆ หลังคลอด หรือเริ่มหลังได้รับนมผงที่มีนมวัว อาหารที่มีผลิตภัณฑ์จากนม หรือเริ่มให้นมแม่สลับกับนมผง

ชื่อโรคอาจทำให้เข้าใจผิดได้ เด็กที่แพ้นมวัวไม่ได้แพ้ “น้ำตาลแลคโตส” แต่แพ้ โปรตีน ในนมวัว โดยโปรตีนหลักที่เกี่ยวข้องคือเคซีนและเวย์

โปรตีนนมวัวมีอยู่ในอาหารที่เห็นได้ชัด เช่น นม โยเกิร์ต ชีส เนย ครีม และนมผงสำหรับทารก แต่ยังอาจซ่อนอยู่ในขนมอบ ซอส คุกกี้ มันฝรั่งบดสำเร็จรูป หรืออาหารแปรรูปบางชนิดด้วย

การแพ้นมวัวในทารก 2 รูปแบบ

อาการแพ้นมวัวแบ่งได้เป็น 2 กลุ่มใหญ่ ซึ่งมีลักษณะแตกต่างกันพอสมควร จึงทำให้การวินิจฉัยบางรายไม่ง่ายนัก

แพ้นมวัวชนิด IgE: อาการเกิดเร็ว

การแพ้นมวัวชนิด IgE-mediated เป็นการแพ้ที่เกิดอาการเร็ว หลังได้รับโปรตีนนมวัวตั้งแต่ไม่กี่นาทีจนถึงประมาณ 2 ชั่วโมง IgE เป็นแอนติบอดีชนิดหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับปฏิกิริยาภูมิแพ้แบบฉับพลัน

อาการมักมาอย่างชัดเจนและเกิดขึ้นทันที เช่น

• ลมพิษนูนแดง คัน คล้ายผื่นโดนตำแย
• ริมฝีปาก ใบหน้า รอบตา หรือลิ้นบวม
• ผิวหนังรอบปากแดง
• อาเจียนทันทีหลังดื่มนมหรือรับประทานอาหารที่มีนม
• ไอ หายใจมีเสียงหวีด หายใจเสียงดัง หรือหอบเหนื่อย
• ตัวอ่อนปวกเปียก ซีด ซึม หรือหลับผิดปกติ

ในบางรายอาจเกิด ภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลัน หรือแอนาฟิแล็กซิส ซึ่งอันตรายถึงชีวิตได้ หากลูกหายใจลำบาก ลิ้นหรือคอบวม ตัวอ่อนปวกเปียก ไม่ตอบสนอง หรือมีอาการหลายระบบหลังดื่มนม ให้โทรขอความช่วยเหลือฉุกเฉินที่ 1669 หรือพาไปโรงพยาบาลทันที

แม้อาการที่เกิดเร็วจะน่าตกใจ แต่ช่วยให้แพทย์เห็นความเชื่อมโยงได้ค่อนข้างชัด หากลูกเป็นลมพิษหรืออาเจียนซ้ำ ๆ หลังดื่มนมผงหรือกินผลิตภัณฑ์จากนม ควรบอกแพทย์ให้ละเอียดว่าอาการเริ่มหลังได้รับนมนานแค่ไหน

แพ้นมวัวชนิดไม่เกี่ยวกับ IgE: อาการเกิดช้า

แพ้นมวัวชนิด non-IgE-mediated พบได้บ่อยในทารกเล็ก และมักสังเกตได้ยากกว่า เพราะอาการอาจเริ่มหลังได้รับนมหลายชั่วโมง หรือช้าถึงหลายวัน ไม่ได้เกิดขึ้นทันทีหลังมื้ออาหาร

อาการแพ้โปรตีนนมทารกกลุ่มนี้มักเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหารและผิวหนัง เช่น

• ผื่นภูมิแพ้ผิวหนังหรือผื่นเอ็กซีมาเป็นเรื้อรัง แม้ดูแลผิวและใช้ยาตามแพทย์สั่งแล้วก็ยังไม่ดีขึ้น
• มีเลือดหรือมูกปนในอุจจาระ
• อาเจียนเรื้อรัง หรือแหวะนมบ่อยจนดูไม่สบายตัว
• มีอาการคล้ายกรดไหลย้อน แต่ไม่ดีขึ้นตามวัยหรือการดูแลทั่วไป
• ร้องกวนมาก แอ่นหลัง ท้องอืด มีลม และดูเจ็บปวดระหว่างหรือหลังดูดนม
• ปฏิเสธการดูดนม ดูดนมแม่หรือนมขวดแล้วร้องไห้ ดึงตัวหนี
• ท้องเสียเรื้อรังหรือท้องผูกต่อเนื่อง
• น้ำหนักขึ้นน้อย หรือการเจริญเติบโตไม่เป็นไปตามเกณฑ์

ทารกจำนวนมากแหวะนมได้ และเด็กเล็กหลายคนร้องกวนช่วงเย็นโดยไม่มีโรคแพ้อาหาร ผื่นเอ็กซีมาก็พบได้ทั่วไปเช่นกัน ดังนั้นอาการเพียงอย่างเดียวไม่ได้ยืนยันว่าเป็นแพ้นมวัว

สิ่งที่ควรให้ความสำคัญคือ อาการเป็นต่อเนื่อง รุนแรง เกิดหลายระบบร่วมกัน หรือกระทบต่อการกินนมและน้ำหนักตัว เช่น เด็กที่แหวะนมเล็กน้อยแต่ร่าเริงและน้ำหนักขึ้นดี อาจไม่ได้แพ้นม แต่ถ้ามีอาการคล้ายกรดไหลย้อน ดูดนมเจ็บ ร่วมกับผื่นเอ็กซีมาและมีมูกหรือเลือดในอุจจาระ ควรได้รับการประเมินอย่างเหมาะสม

ทารกได้รับโปรตีนนมวัวได้อย่างไร

เด็กสามารถเกิดอาการแพ้นมวัวได้ทั้งในกรณีกินนมผง กินนมแม่ หรือกินนมแม่ร่วมกับนมผง

ทารกที่กินนมผง

นมผงสูตรมาตรฐานส่วนใหญ่ผลิตจากนมวัว เด็กที่แพ้โปรตีนนมวัวจึงได้รับสารก่ออาการแพ้โดยตรงและสม่ำเสมอ อาการอาจเริ่มชัดขึ้นไม่นานหลังเริ่มกินนมผง

เด็กไม่จำเป็นต้องได้กินนมขวดตั้งแต่วันแรกหลังคลอดจึงจะมีอาการได้ บางครอบครัวเริ่มสังเกตปัญหาหลังเสริมนมผงระหว่างให้นมแม่ เปลี่ยนยี่ห้อนม หรือเพิ่มจำนวนมื้อนมขวด

การให้นมแม่กับอาการแพ้นมวัว

กรณี ให้นมแม่และลูกแพ้นมวัว จะมีรายละเอียดต่างออกไปเล็กน้อย โปรตีนนมวัวปริมาณเล็กน้อยจากอาหารที่คุณแม่รับประทานสามารถผ่านเข้าสู่น้ำนมแม่ได้ เด็กที่กินนมแม่อย่างเดียวจึงอาจมีปฏิกิริยาต่อนมวัวที่แม่กินได้ในบางราย

อาการในเด็กกินนมแม่อาจไม่รุนแรงเท่าเด็กกินนมผง แต่ก็ไม่ใช่เสมอไป แพทย์อาจพิจารณาจากอาการ เช่น มีเลือดปนในอุจจาระ ผื่นเอ็กซีมา ดูดนมไม่สบายตัว หรือร้องกวนต่อเนื่อง

โดยทั่วไปควรให้นมแม่ต่อไปขณะปรึกษาแพทย์ เพราะนมแม่ยังเป็นอาหารสำคัญและช่วยปลอบโยนลูกได้ดี หากแพทย์แนะนำให้คุณแม่งดนมวัว ควรทำอย่างรอบคอบ เพื่อให้คุณแม่ได้รับแคลเซียม ไอโอดีน วิตามินดี โปรตีน และพลังงานเพียงพอ

สังเกตอาการแพ้นมวัว: สัญญาณที่ไม่ควรมองข้าม

คุณพ่อคุณแม่มักรู้สึกได้เมื่อลูกดูไม่สบายเหมือนเดิม ควรเชื่อสัญชาตญาณของตัวเอง แต่การจดบันทึกรูปแบบอาการจะช่วยให้แพทย์วินิจฉัยได้ง่ายขึ้น ลองบันทึกเวลาให้นม อาการหลังกินนม ลักษณะอุจจาระ ปัสสาวะ การนอน ผิวหนัง และชนิดของนมหรืออาหารที่ลูกได้รับ

ต่อไปนี้คือ อาการแพ้นมวัวทารก ที่ควรเฝ้าระวัง โดยเฉพาะเมื่อเป็นต่อเนื่องนานหลายวันหรือหลายสัปดาห์

• ผื่นเอ็กซีมาหรือผื่นแพ้ผิวหนังเรื้อรัง ที่ไม่ดีขึ้นแม้ทามอยส์เจอไรเซอร์และรักษาตามคำแนะนำแพทย์
• มีเลือดหรือมูกในอุจจาระ ซึ่งอาจสัมพันธ์กับอาการแพ้โปรตีนนมวัว
• แหวะนมหรืออาเจียนมาก โดยเฉพาะหากดูเจ็บปวดหรือเป็นหลังเกือบทุกมื้อ
• ร้องกวนและไม่สบายตัวต่อเนื่อง มักเกิดระหว่างหรือหลังดูดนม
• ไม่ยอมกินนม ทั้งการไม่ยอมเข้าเต้า ไม่ยอมดูดขวด หรือดูดแล้วร้องไห้
• น้ำหนักขึ้นน้อย หรือปัสสาวะน้อยกว่าที่ควร
• ท้องเสียหรือท้องผูกเรื้อรัง
• ท้องอืด เบ่งถ่ายมาก หรือมีท่าทางเหมือนปวดท้องบ่อย
• มีลมพิษ หน้าเบา หรืออาเจียนทันทีหลังได้รับนม

หากพบเลือดในผ้าอ้อม ควรปรึกษาแพทย์ทุกครั้ง เพราะอาจเกิดได้จากหลายสาเหตุ เช่น แผลปริที่ทวารหนักจากท้องผูก การติดเชื้อ หรือแพ้นมวัว ไม่ควรวินิจฉัยจากรูปภาพที่แชร์กันในโซเชียลมีเดียเพียงอย่างเดียว

อาเจียนต่อเนื่องในทารกเล็กก็ควรได้รับการตรวจเช่นกัน ควรไปโรงพยาบาลโดยเร็วหากอาเจียนสีเขียว มีเลือดปน พุ่งแรงผิดปกติ เด็กมีอาการขาดน้ำ ซึมมาก มีไข้ หรือดูป่วยชัดเจน

ทำไมแพ้นมวัวจึงมักถูกเข้าใจว่าเป็นกรดไหลย้อนหรือโคลิก

อาการทับซ้อนกันได้จริง เด็กที่แพ้นมวัวอาจมีอาการคล้ายกรดไหลย้อน แต่เด็กที่แหวะนมหรือเรอบ่อยไม่ได้หมายความว่าจะแพ้นมทุกคน ภาวะแหวะนมพบได้บ่อย เพราะระบบย่อยอาหารของทารกยังพัฒนาไม่เต็มที่ และมักดีขึ้นเองเมื่อโตขึ้น

โคลิกก็ทำให้เรื่องซับซ้อนขึ้นได้ เด็กบางคนร้องนานหลายชั่วโมงโดยไม่พบสาเหตุชัดเจน ซึ่งเป็นเรื่องเหนื่อยมากสำหรับทั้งเด็กและผู้ดูแล แต่การร้องกวนเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอที่จะยืนยันว่าแพ้นมวัว

แพทย์จะพิจารณาภาพรวม เช่น

• อาการเริ่มตั้งแต่เมื่อไร
• อาการสัมพันธ์กับการได้รับนมหรือผลิตภัณฑ์จากนมหรือไม่
• มีผื่นเอ็กซีมา เลือดในอุจจาระ หรืออาเจียนร่วมด้วยหรือเปล่า
• มีประวัติภูมิแพ้ในครอบครัว เช่น ผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง หอบหืด แพ้อากาศ หรือแพ้อาหารหรือไม่
• เด็กมีน้ำหนักและส่วนสูงเพิ่มขึ้นตามเกณฑ์หรือไม่
• เมื่อหยุดโปรตีนนมวัวแล้วอาการดีขึ้น และกลับมาเป็นซ้ำเมื่อเริ่มให้ใหม่หรือไม่

ข้อสุดท้ายเป็นข้อมูลสำคัญมากในการช่วยยืนยันการวินิจฉัย

แพ้โปรตีนนมวัววินิจฉัยอย่างไร

สำหรับแพ้นมวัวชนิดไม่เกี่ยวกับ IgE ไม่มีการตรวจเพียงอย่างเดียวที่ยืนยันได้แน่นอน การทดสอบสะกิดผิวหนังหรือการตรวจเลือดหา specific IgE อาจช่วยได้เมื่อสงสัยการแพ้แบบเกิดทันที แต่ผลตรวจมักเป็นลบในผู้ที่แพ้แบบมีอาการช้า

แนวทางที่ใช้บ่อยคือการ งดอาหารแล้วทดสอบให้กลับมาใหม่ ภายใต้คำแนะนำของแพทย์ กล่าวคือ งดโปรตีนนมวัวตามระยะเวลาที่กำหนด ติดตามการเปลี่ยนแปลงของอาการ แล้วให้โปรตีนนมวัวกลับมาอย่างเป็นแผน เพื่อดูว่าอาการกลับมาอีกหรือไม่

ไม่ควรงดอาหารหลายชนิดเอง หรือให้ลูกใช้นมสูตรพิเศษระยะยาวโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ เพราะบางครั้งอาการอาจดีขึ้นเองตามวัย เด็กอาจหายจากภาวะแหวะนมตามธรรมชาติ และการจำกัดอาหารโดยไม่จำเป็นอาจทำให้การกินของลูกยุ่งยากขึ้น

หากลูกกินนมแม่

แพทย์ กุมารแพทย์ นักกำหนดอาหาร หรือทีมดูแลโรคภูมิแพ้อาจแนะนำให้คุณแม่งด นมวัวและผลิตภัณฑ์จากนมทั้งหมด เป็นเวลา 2-4 สัปดาห์ โดยยังให้นมแม่ต่อเนื่อง

การงดนมต้องอ่านฉลากอาหารอย่างละเอียด เพราะส่วนประกอบจากนมอาจใช้ชื่ออื่น เช่น

• นม
• เคซีน หรือเคซีเนต
• เวย์
• เนย
• ครีม
• ชีส
• โยเกิร์ต
• นมผง
• นมผงขาดมันเนย
• บัตเตอร์มิลค์

นักกำหนดอาหารสามารถช่วยวางแผนอาหารทดแทน เพื่อให้คุณแม่ได้รับแคลเซียมและไอโอดีนเพียงพอ เครื่องดื่มจากพืชแต่ละชนิดมีคุณค่าทางโภชนาการไม่เท่ากัน และหลายชนิดไม่เหมาะใช้เป็นนมหลักสำหรับทารกหรือเด็กเล็ก

หากอาการลูกดีขึ้นระหว่างงดนม แพทย์อาจแนะนำให้เริ่มรับประทานนมกลับตามแผน เพื่อยืนยันว่าโปรตีนนมวัวเป็นสาเหตุจริงหรือไม่

หากลูกกินนมผง

เมื่อสงสัยแพ้นมวัว แพทย์อาจแนะนำ สูตรนมสำหรับแพ้นมวัว ที่เรียกว่า extensively hydrolysed formula หรือ eHF ซึ่งเป็นนมที่ผ่านการย่อยโปรตีนให้มีขนาดเล็กลง เพื่อลดโอกาสกระตุ้นอาการแพ้

เด็กบางราย โดยเฉพาะผู้ที่มีอาการรุนแรง น้ำหนักขึ้นน้อย หรือยังมีอาการแม้ใช้นม eHF อาจจำเป็นต้องใช้นมกรดอะมิโน หรือ amino acid formula: AAF ซึ่งมีโปรตีนในรูปที่ย่อยสลายเป็นหน่วยเล็กที่สุด

นมสูตรปราศจากแลคโตสไม่ใช่แนวทางรักษาแพ้นมวัว เพราะยังมีโปรตีนนมวัวอยู่ เช่นเดียวกับนมแพะและนมแกะ ซึ่งไม่ใช่ทางเลือกที่ปลอดภัย เนื่องจากโปรตีนมีความคล้ายกับนมวัวและอาจกระตุ้นอาการแพ้ได้

ทำไมนมถั่วเหลืองจึงมักไม่ใช่ตัวเลือกแรก

นมถั่วเหลืองอาจดูเป็นทางเลือกที่หาซื้อง่าย แต่โดยทั่วไป ไม่ใช่นมทดแทนแพ้นมวัวที่แนะนำเป็นอันดับแรก โดยเฉพาะในทารกอายุน้อย

เด็กที่แพ้โปรตีนนมวัวประมาณ 30-50% อาจมีปฏิกิริยาต่อโปรตีนถั่วเหลืองร่วมด้วย โดยพบมากขึ้นในกลุ่มที่มีอาการแบบไม่เกี่ยวกับ IgE นมถั่วเหลืองอาจพิจารณาใช้ในบางกรณี ภายใต้คำแนะนำของแพทย์ และมักเหมาะกับเด็กที่อายุมากกว่า

ไม่ควรวินิจฉัยเองหรือเปลี่ยนนมไปมาโดยลำพัง

เมื่อลูกร้องกวนและคุณพ่อคุณแม่นอนไม่พอ การเปลี่ยนนมอาจดูเป็นวิธีแก้ปัญหาที่ทำได้ทันที แต่ไม่ควรสรุปเองว่าเป็นแพ้นมในทารก หรือสลับนมหลายสูตรโดยไม่มีคำแนะนำจากแพทย์

เหตุผลคือการเปลี่ยนนมบ่อย ๆ ทำให้ติดตามสาเหตุของอาการได้ยากขึ้น นมสูตรพิเศษบางชนิดมีกลิ่นและรสที่เด็กอาจไม่คุ้นเคยในช่วงแรก และหากลูกต้องงดโปรตีนนมวัวจริง แผนดูแลควรมีการติดตามน้ำหนัก ภาวะขาดน้ำ และโภชนาการร่วมด้วย

หากสงสัยว่าลูกแพ้นมวัว ควรปรึกษากุมารแพทย์ แพทย์เวชปฏิบัติทั่วไป พยาบาลคลินิกเด็กสุขภาพดี หรือบุคลากรสาธารณสุขใกล้บ้าน นำบันทึกอาการไปด้วยก็จะช่วยได้มาก แม้เป็นเพียงโน้ตสั้น ๆ ในโทรศัพท์ก็ตาม

แพ้นมวัวต่างจากแพ้แลคโตสอย่างไร

สองภาวะนี้มักถูกเรียกรวมกันว่าแพ้นม แต่จริง ๆ แล้วแตกต่างกันอย่างชัดเจน

แพ้นมวัว คือปฏิกิริยาของภูมิคุ้มกันต่อโปรตีนในนมวัว จึงอาจมีผื่น อาการทางเดินอาหาร อาเจียน และในกรณีแพ้ชนิด IgE อาจเกิดลมพิษหรือบวมทันทีหลังได้รับนม

ภาวะย่อยแลคโตสไม่ได้ หรือแพ้แลคโตส เกิดจากร่างกายย่อยแลคโตส ซึ่งเป็นน้ำตาลในนมได้ไม่ดี มักทำให้ท้องอืด มีลม ถ่ายเหลว และปวดท้อง แต่ไม่ทำให้เกิดลมพิษ หน้าบวม เลือดในอุจจาระ หรือแอนาฟิแล็กซิส

ภาวะขาดเอนไซม์แลคเตสแบบปฐมภูมิพบได้น้อยมากในทารก อาจเกิดภาวะย่อยแลคโตสไม่ได้ชั่วคราวหลังท้องเสียจากการติดเชื้อ เมื่อเยื่อบุลำไส้ระคายเคือง แต่ต่างจากแพ้โปรตีนนมวัว และมักดีขึ้นได้ในเวลาไม่นาน

ดังนั้น หากมีคนบอกว่าอาการของลูกน่าจะเกิดจากแลคโตส ควรถามต่อว่าอาการสอดคล้องกับภาวะนี้จริงหรือไม่ เพราะการรักษาทั้งสองแบบต่างกัน

แพ้นมวัวหายไหม?

คำตอบที่ช่วยให้หลายครอบครัวสบายใจขึ้นคือ เด็กส่วนใหญ่หายจากการแพ้โปรตีนนมวัวได้เมื่ออายุประมาณ 3-5 ปี และเด็กจำนวนไม่น้อยเริ่มทนต่อนมได้เร็วกว่านั้น

แพทย์จะเป็นผู้แนะนำว่าเมื่อไรและอย่างไรจึงควรลองให้นมกลับ สำหรับเด็กที่แพ้นมวัวแบบไม่รุนแรงและมีอาการช้า อาจค่อย ๆ เริ่มตามแผนที่เรียกว่า milk ladder หรือการไล่ระดับอาหารที่มีนมจากน้อยไปมาก ส่วนเด็กที่เคยมีอาการแพ้ฉับพลัน ควรวางแผนทดสอบกับแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านภูมิแพ้

ช่วงที่ดูแลเรื่องแพ้นมวัวอาจทำให้การให้นมและการเริ่มอาหารเสริมเครียดได้บ้าง แต่ไม่ได้หมายความว่าคุณแม่ให้นมลูกผิดพลาด เลือกนมผิด หรือทำให้ลูกแพ้เพราะกินนมระหว่างตั้งครรภ์ คุณพ่อคุณแม่สังเกตเห็นความผิดปกติ ตั้งคำถาม และพาลูกมาขอคำแนะนำ นั่นคือสิ่งที่ลูกต้องการที่สุด