Süt Kanalı Tıkanıklığı ve Mastit: Belirtiler, Evde Uygulanacak Yöntemler ve Ne Zaman Doktora Başvurmalı

Doğumdan sonraki ilk haftalarda emzirme resmen tam zamanlı bir iş gibi hissettirebilir. Yorgunsun, hassassın, duyguların karmakarışık ve bir yandan da neyin normal neyin normal olmadığını çözmeye çalışıyorsun. Tam bu sırada memen bir anda ağrımaya, ısınmaya ya da sert bir yumru gibi olmaya başlayınca insan doğal olarak korkuyor.

Aklından „Bu süt kanalı tıkanıklığı mı, yoksa mastit mi, şimdi ne yapacağım?“ geçiyorsa, bu yazı senin için.

Birlikte süt kanalı tıkanıklığı ve mastit farklarını, her birini nasıl ayırt edeceğini, evde güvenle neler yapabileceğini, ne zaman aile hekimine veya kadın doğum uzmanına görünmen gerektiğini ve ne zaman acil durum sayıldığını adım adım konuşacağız. Amaç, istersen emzirmeye devam edebilmeni sağlamak, sağlığını korumak ve bu sürecin stresini biraz olsun azaltmak.

Süt kanalı tıkanıklığı nedir?

Süt kanalı tıkanıklığı, memede sütü taşıyan kanallardan birinin tam ya da kısmen tıkanmasıyla ortaya çıkar. Memenin o bölgesindeki süt iyi boşalamaz, arkada birikir, bölge şişer ve hassaslaşır.

Özellikle doğumdan sonraki ilk haftalarda, süt üretiminin oturmadığı, emzirme düzeninin biraz karmaşık olduğu dönemde çok sık görülür.

Tipik süt kanalı tıkanıklığı belirtileri şunlardır:

• Memede yerel, hassas bir sertlik ya da yumru
• Emzirirken o noktada sızlama, yanma ya da batma hissi
• Yumrunun üzerindeki deride hafif pembeleşme olabilir, ama genelde parlak kırmızı değildir
• Genellikle genel durumun iyidir, belirgin ateş olmaz ya da çok hafif bir ısı artışı olabilir
• Ağrı çoğunlukla memenin belli bir bölgesindedir, tüm memeye yayılmaz

Birçok anne bunu şöyle tarif eder: „Sanki mememin içinde morarmış bir yere gömülmüş misket var gibi.“

Erken fark edildiğinde, doğru bakımla süt kanalı tıkanıklığı çoğu zaman 24 - 48 saat içinde kendiliğinden açılır.

Süt kanalı tıkanıklığı neden olur?

Süt kanalı tıkanıklığı aslında bir boşalma sorunu. Süt üretiliyor ama memenin bir bölümündeki süt kanallarından yeterince akamıyor.

Sık görülen süt kanalı tıkanıklığı nedenleri:

• Seyrek emzirme ya da sağma

  • Emzirme aralarının uzaması (bebek gece daha uzun uyuduğunda, sen bir öğünü atlarsan vb.)
  • Birden „daha seyrek emzireyim“ diye araları açmak, dışarıda olma, yoğunluktan emzirmeyi erteleme

• Memeye dışarıdan baskı olması

  • Özellikle balenli, dar, sporcu sütyeni gibi sıkan sütyenler
  • Omuzdan aşağı çapraz gelen ağır çanta askıları
  • Uzun süre aynı memenin üzerinde yatmak

• Bebeğin meme kavrama şekli ya da emzirme pozisyonu

  • Bebeğin memenin bir kısmını diğerlerine göre daha az boşaltması
  • Hep aynı memeden ya da hep aynı pozisyonda emzirmek, bazı süt kanallarının daha az kullanılması

• Emzirme düzeninde ani değişiklik

  • Bebeğin ilk kez gece boyunca uyuması
  • Ek gıdaya ya da mama ile karışık beslenmeye başlama, emzirme sayısını birden azaltma

Bazen de stres, yetersiz sıvı alımı, „birazdan emer“ diye meme dolu halde uzun süre oyalanma gibi durumlar tabloyu tetikleyebilir. Vücudun büyük bir iş yapıyor, hem düzenli boşalmaya hem de dinlenmeye ihtiyaç duyuyor.

Süt kanalı tıkanıklığı nasıl geçer?

İyi haber şu ki, çoğu durumda tıkanmış süt kanalı nasıl açılır sorusunun cevabı evde basit uygulamalarla. Ne kadar erken harekete geçersen, mastite dönüşme ihtimali o kadar azalır.

1. Sık emzir, ağrılı memeden başla

Bir - iki gün boyunca, imkânın oldukça 2 - 3 saatte bir mutlaka emzir. Gece dahil.

• Emzirmeye önce tıkanıklık olan memeden başla. Bebek genelde emzirmenin başında daha güçlü emer, bu da tıkanıklığın açılmasına yardımcı olur.
• O memeyi bebek bıraktığı ana kadar emmesine izin ver, sonra diğer memeyi teklif et.

Bebek ağrılı memeyi tam boşaltmadıysa, sonrasında el ile hafifçe sağabilir ya da pompa ile bir miktar çekebilirsin. Ama saatlerce pompa ile tamamen boşaltmaya çalışma. Amaç rahat boşalma, aşırı uyarı değil.

2. Süt kanalı tıkanıklığı için masaj

Masaj biraz rahatsız edici olabilir ama sütü kanallar boyunca ilerletmeye ciddi destek sağlar.

• Emzirmeden önce ellerini yıka.
• Memede sert, kalınlaşmış bölgeyi hafifçe yokla.
• Parmak uçlarınla ya da avucunun içiyle, yumrunun arkasından meme ucuna doğru masaj yap. Aklında „bastır ve süpür“ olsun, hareket hep meme ucuna doğru.
• Emzirme sırasında da yumruya çok hafif baskı uygulayıp yine meme ucuna doğru sıvazlayabilirsin.

Masaj etkili ama nazik olmalı. Deride morarma, aşırı hassasiyet oluşuyorsa fazla bastırıyorsun demektir.

3. Süt kanalı tıkanıklığı için sıcak uygulama

Isı, süt akışını kolaylaştırır.

• Emzirmeden 5 - 10 dakika önce ılık (çok sıcak değil) kompres uygula.
• Temiz, ılık suyla ıslatılmış küçük bir havlu, kılıfa sarılmış ılık jel ped kullanabilir ya da ılık duşun altında memene hafif masaj yapabilirsin.

Bölge ısınmışken bebeği hemen memeye yerleştir ve emzir.

Kaynar su torbasını direkt cilde koyma, deriyi yakacak kadar sıcak uygulama yapma, bir de yanıkla uğraşmak zorunda kalma.

4. Tıkanıklık için emzirme pozisyonları dene

Pozisyon değiştirerek memenin farklı bölümlerinin daha iyi boşalmasını sağlayabilirsin.

Bazı örnekler:

• “Burun tıkalı bölgeye” hilesi: Bebeğin çenesini ya da burnunu tıkanıklığın olduğu bölgeye doğru çevir. Bebeğin o tarafı memeyi daha iyi boşaltır.
• Röfle / koltuk altı pozisyonu: Bebek kolunun altından yan tarafa doğru uzanır. Memenin dış yan tarafındaki tıkanıklıklar için iyi çalışır.
• Yan yatarak emzirme: Yatakta yan yana uzanıp emzirmek hem dinlenmene yardım eder hem de pozisyon değişikliği sağlar.
• Yarı yatar pozisyon (geriye yaslanarak emzirme): Sen hafif geriye yaslanmış, bebek göğsünün üzerinde. Yer çekimi de drenaja destek olabilir.

Bunu karmaşık bir matematik gibi düşünmeye gerek yok. Gün içinde 1 - 2 farklı pozisyon deneyip arada sırada değiştirmen bile yeterli.

5. Dinlen, su iç, kendine nazik davran

„Yeni doğanla nasıl dinleneyim?“ dediğini duyar gibiyim. Yine de vücut, özellikle böyle zorlandığı dönemlerde, dinlenince çok daha hızlı toparlanıyor.

• Gündüz uykularında bebeğinle birlikte uzan, bazı emzirmeleri yatarak yap.
• Suyu unutma, emzirme koltuğunun yanında hep bir şişe su bulundur.
• Karnını tamamen boş bırakma. Basit bir tost, çorba, yoğurt bile fark yaratır.

Pek çok süt kanalı tıkanıklığı, sık emzirme, masaj, ılık kompres, pozisyon değişikliği ve biraz dinlenmeyle birkaç gün içinde düzelir.

Eğer düzelme yoksa ya da yakınmalar hızla artıyorsa, işin içine enfeksiyon girebilir. İşte o zaman mastitten söz etmeye başlıyoruz.

Süt kanalı tıkanıklığından mastite geçiş: Neler değişir?

Mastit, meme dokusunun iltihaplanması demektir. Çoğu zaman önce süt kanalı tıkanıklığı vardır, ardından memedeki bu süt birikimine bakteriler eklenir ve enfeksiyon gelişir. Bu bakteriler genellikle zaten cildimizde ya da bebeğin ağzında bulunan mikroplardır.

Süt kanalı tıkanıklığı vs mastit arasındaki en önemli fark, sadece memenin değil, tüm vücudunun nasıl hissettiğidir.

Dikkat edilmesi gereken mastit belirtileri

Yaygın görülen mastit belirtileri:

• Memede sıcak, kızarık, çok ağrılı bir alan
  • Kızarıklık çoğu zaman bir kama gibi yayılır, tıkanıklığın olduğu yerden memeye doğru açılan bir üçgen görünümünde olabilir
• Deri gergin, parlak ve dokununca oldukça hassas hissedilebilir
• 38,5 °C üzerinde ateş
• Grip benzeri belirtiler: Titreme, eklem ağrıları, baş ağrısı, genel kırıklık
• Kendini bir anda çok hasta, „kamyon çarpmış gibi“ hissedebilirsin

Hâlâ memede yumru, sertlik olabilir, çünkü başlangıçtaki süt kanalı tıkanıklığı genellikle duruyordur. Fark, o bölgenin etrafındaki iltihaplanma ve genel hâlinin bozulmasıdır.

Memede ağrı ve kızarıklığa, üstüne bir de ateş ve titreme eklenmişse, tabloyu mastit olarak kabul edip hızlıca harekete geçmek en doğrusudur.

Mastit tedavisi: Ne işe yarar?

Mastit genellikle zamanında müdahaleyle iyi düzelir. Ama erken davranmak gerekir. Hedef:

• Memede biriken sütü hareketlendirmek
• Varsa enfeksiyonu tedavi etmek
• Ağrıyı azaltmak ve istersen emzirmeye devam edebilmeni sağlamak

1. Her iki memeden de emzirmeye (ya da sağmaya) devam et

Emzirmeyi bir anda kesmek, mastiti daha da kötüleştirebilir. Süt memede daha çok birikir, basınç ve ağrı artar.

Ağrılı memeden emzirmeye devam etmek genelde güvenlidir. Enfeksiyon olsa bile, uygun antibiyotik kullanıldığında bu süt bebeğe zarar vermez. Türkiye’de de kullanılan mastit antibiyotikleri, emzirme ile uyumlu gruplardan seçilir.

• Dayanabildiğin ölçüde, emzirmeye yine önce ağrılı taraftan başla.
• Emzirme çok can yakıyorsa, memeyi elle ya da pompayla nazikçe sağ. Önemli olan süt akışını durdurmamak.
• Yine, memeyi her saat başı tamamen pompayla boşaltmaya çalışma. Düzenli ve rahatlatıcı boşalma yeterlidir.

2. Ateş başladıysa 24 saat içinde doktora görün

Mastit düşündüren belirtilerin varsa, özellikle de 38,5 °C ve üzeri ateş söz konusuysa, 24 saat içinde aile hekimine, kadın doğum uzmanına ya da bir acil servise başvur. „Bir iki gün bekleyeyim, bakarım geçer mi“ deme.

Muayenede:

• Emzirdiğini, mastit belirtileri yaşadığını söyle.
• Meme ağrısı, kızarıklık ve ateşin ne zamandır sürdüğünü anlat.
• Gerekirse memendeki kızarık alanı mutlaka göster, utanmana gerek yok, bu çok sık görülen bir durum.

Doktorun genellikle emzirme ile uyumlu antibiyotik başlayacaktır. Çoğu zaman 7 - 10 günlük bir tedavi verilir. İlacı tam kullanmak önemli, kendini birkaç günde iyi hissetsen bile verilen gün sayısınca kullanmayı bırakma.

Türkiye’de yaşıyorsan, aile sağlığı merkezindeki eben, bağlı olduğun hastanenin emzirme danışmanları ya da büyük şehirlerde faaliyet gösteren emzirme destek hatları ve dernekler de (örneğin, bazı belediyelerin anne-bebek danışma merkezleri) sana ek destek sağlayabilir.

3. Dinlenme ve bol sıvı

Mastit, vücudunun sana „Artık yavaşla“ demesinin çok net bir yolu.

• Mümkünse bir - iki gün bebeğinle birlikte yatağa çekil, ağırlıklı olarak emzir ve dinlen.
• Bol su, ıhlamur, komposto gibi sıvılar iç. Hafif, sindirimi kolay yemekler tercih et.
• Ev işleri, yemek, büyük çocuklarla ilgilenme gibi işleri birkaç günlüğüne eşine, ailene, yakınlarına devretmeye çalış. Bu hafta „her şeye yetişen anne“ olma zamanı değil.

4. Ağrı kesici kullanımı

Ağrı çekmek zorunda değilsin.

• İbuprofen, hem ağrı hem iltihap için sık önerilen bir seçenektir.
• Parasetamol de kullanılabilir, çoğu durumda ikisi dönüşümlü veya birlikte belirli aralıklarla alınabilir.

Doz ve kullanım aralığı için kendi doktoruna ya da eczacına danış. Her iki ilaç da genel olarak emzirme ile uyumlu kabul edilir fakat kişisel sağlık durumun (mide, karaciğer, böbrek sorunları gibi) özellikle değerlendirilmelidir.

Bazı anneler ayrıca:

• Emzirmeden önce ılık kompresin akışı rahatlattığını,
• Emzirme sonrası soğuk kompresin şişliği ve ağrıyı azalttığını söyler.

Buz ya da jel pedi mutlaka bir bezle sarıp uygula, cildi direkt buzla dondurma.

Süt kanalı tıkanıklığı ve mastitten korunma

Özellikle ilk haftalarda, her şeyi kusursuz yapmak mümkün değil. Yine de riskini azaltmak için bazı küçük adımlar atılabilir.

Dikkat edilebilecek noktalar:

1. Sık emzir, bebeğin işaretlerini takip et

İlk aylarda emzirmeler arasını çok açmamaya çalış.

• Bebeğin ilk açlık işaretlerinde, yani uyanıp kıpırdanmaya, elini ağzına götürmeye, memeyi aramaya başladığında memeyi teklif et.
• Memelerin aşırı dolgun, taş gibi hissettiği anlarda, bebek henüz hazır olmasa bile kısa bir emzirme ya da hafif el sağma iyi gelebilir.

2. Dar sütyen ve memeye baskıdan kaçın

Hamilelik öncesi balenli sütyenlerini biraz dinlendirme zamanı.

• Yumuşak, iyi oturan emzirme sütyenleri tercih et. Meme dokusuna gömülen sert dikişler, balenler olmasın.
• Aşırı sıkı sporcu sütyenleri, toparlayıcı iç çamaşırlar memeyi gereğinden fazla sıkıştırabilir.
• Bebek taşıma aparatı ya da çanta askısı memeye baskı yapıyorsa, yönünü değiştir ya da farklı bir model dene.

Sabah uyandığında memenin üzerinde yattığın tarafta hassasiyet hissediyorsan, yatış pozisyonunla biraz oyna, destek yastığı kullanmayı dene.

3. Emzirme pozisyonlarını ara ara değiştir

Sürekli aynı pozisyonda emzirmek bazı süt kanallarının daha az boşalmasına neden olabilir. Emzirme boyunca „pozisyon programı“ tutmana gerek yok fakat:

• Bazen klasik beşik tutuşu,
• Bazen koltuk altı (röfle) pozisyonu,
• Arada yan yatarak emzirme gibi küçük değişiklikler bile işe yarar.

Özellikle sürekli dolgunluk, sertlik hissettiğin belirli bölgeler varsa, bebeğin çenesini o bölgeye denk getirecek pozisyonlara ağırlık verebilirsin.

4. Memeden keserken yavaş git

Birden emzirmeyi kesmek ya da bir günde birkaç öğünü birden bırakmak, meme dolgunluğu, süt kanalı tıkanıklığı ve mastit riskini artırır.

Emzirmeyi bırakmaya karar verdiğinde:

• Önce günde bir öğünü kes, birkaç gün bekle.
• Memelerin alıştıktan sonra ikinci öğünü bırak.
• Memelerin çok gerildiğinde ise sadece rahatlayacak kadar el ile süt boşalt. Tamamen boşaltırsan vücut hâlâ çok süt gerektiğini sanır, bu da süreci uzatır.

Bazen hastalık, işe dönüş, beklenmedik durumlar nedeniyle planlı olmayan bir bırakma süreci yaşanabilir. Böyle zamanlarda bile imkan oldukça kademeli azaltma mantığını uygulamaya çalışmak iyi gelir.

Süt kanalı tıkanıklığında veya mastitte ne zaman doktora gitmeli?

Bazı durumlar evde izlenebilirken, bazıları mutlaka tıbbi değerlendirme gerektirir.

Şu durumlarda 24 saat içinde aile hekimi ya da acile başvur:

• Mastit belirtileri varsa:
  • 38,5 °C üzerinde ateş
  • Üşüme, titreme, grip olmuş gibi eklem ağrıları
  • Memede sıcak, kızarık, çok hassas bir alan
• Süt kanalı tıkanıklığı belirtileri, sık emzirme, masaj ve ılık kompres uygulamana rağmen 24 - 48 saat içinde azalmıyorsa
• Kendini çok halsiz, bayılacak gibi hissediyorsan
• Yeniden hamileysen ve memende kızarıklık, şiddetli ağrı, ateş başladıysa

Emin olamadığın durumlarda, Türkiye’de aile hekimine, bağlı olduğun hastanenin kadın doğum ya da çocuk polikliniğine ya da acil servisine başvurup „emzirirken göğüste ağrı ve ateş“ şikâyetini mutlaka belirt.

Acil durum ne zaman: Meme apsesi ve ağır enfeksiyon

Mastit vakalarının büyük kısmı, antibiyotik başlangıcından sonra 24 - 48 saat içinde rahatlamaya başlar. Bazen ise enfeksiyon ilerleyip memede apse dediğimiz içi iltihap dolu bir boşluk oluşturabilir.

Şu belirtilere dikkat et:

• Antibiyotiğe başlamandan 48 saat geçmesine rağmen memendeki durum belirgin biçimde kötüleşiyorsa
• Memede yumuşak, su dolu baloncuk hissi veren bir kitle fark ediyorsan (üzerine dokununca içi sıvı dolu gibi oynuyorsa)
• Bir noktadaki ağrı çok şiddetliyse, deri orada aşırı kızarık, parlak ya da incelmiş görünüyorsa
• Yüksek ateş ve kötü genel hâl hâlâ sürüyorsa

Bu durumda artık evde beklemek yok.

En kısa sürede acil servise veya tam teşekküllü bir hastanenin genel cerrahi ya da meme hastalıkları birimine görünmen gerekir. Meme apsesi çoğu zaman ultrason eşliğinde ya da ufak bir cerrahi müdahaleyle boşaltılır ve buna uygun antibiyotik tedavisi eklenir.

„Utanıyorum, beklesem mi, acaba çok mu abartıyorum?“ diye düşünme. Meme apsesi ciddi bir tablodur ve ne kadar erken müdahale edilirse, o kadar kolay tedavi edilir. Bu hem genel sağlığın hem de emzirmeye devam edebilme ihtimalin için önemlidir.

Son söz: Bu senin suçun değil

Süt kanalı tıkanıklığı ya da mastit yaşamak, „emzirmeyi beceremiyorum“ ya da „vücudum bozuk“ anlamına gelmiyor. Bunlar, emzirme sürecinde sık görülen sorunlar.

Türkiye’de ve dünyada pek çok anne, özellikle ilk 6 - 8 haftada en az bir kez süt kanalı tıkanıklığı veya mastit ile karşılaşıyor. Zamanında müdahale, doğru bilgi ve destekle, çoğu anne tamamen iyileşip istediği süre boyunca emzirmeye devam edebiliyor.

Şu anda memede ağrı yaşıyorsan:

• Sık sık emzir, mümkünse tıkanıklık olan taraftan başla.
• Süt kanalı tıkanıklığı için masaj, ılık kompres ve farklı emzirme pozisyonları tıkanıklık için çok işe yarar.
• Kendinde mastit belirtileri (ateş, titreme, grip gibi kırıklık, memede sıcak kızarık bölge) hissedersen, 24 saat içinde doktora görün ve mastit nasıl geçer, hangi antibiyotikler emzirmeye uygun mutlaka sor.
• Aile sağlığı merkezindeki eben, emzirme danışmanları, şehirlerindeki anne-bebek destek grupları ile iletişime geç. Yalnız değilsin.

Gece 03.00’te telefondan „tıkanmış süt kanalı nasıl açılır“ diye çaresizce arama yapmak zorunda kalmamalısın. Yardım iste, muayene ol, sorularını sor. Senin sağlığın da en az bebeğininki kadar önemli.