Bé từ chối bú mẹ: Nguyên nhân phổ biến và cách khắc phục

Bé bỗng quấy khóc, ưỡn người, quay mặt đi hoặc nhất quyết không chịu bú mẹ có thể khiến bạn vừa buồn vừa lo. Hôm qua bé còn bú rất tốt, tại sao hôm nay lại như vậy? Hãy bình tĩnh. Bé bỏ bú hoặc từ chối bú mẹ là tình trạng khá thường gặp và đa số chỉ diễn ra tạm thời. Điều này hiếm khi có nghĩa bé đã cai sữa hoàn toàn, cũng không phải vì bạn làm sai điều gì.

Có nhiều lý do bé bỏ bú: sữa xuống quá mạnh hoặc quá chậm, bé đã quen với bú bình, bé bị đau tai, mọc răng hay chỉ đơn giản là mệt và khó chịu. Hãy để ý các dấu hiệu lặp lại. Bé phản đối ngay khi bắt đầu bú hay chỉ bú một bên? Bé có quấy hơn sau khi dùng bình, khi nhà đông người hoặc ở nơi nhiều tiếng động? Những chi tiết nhỏ này thường giúp bạn tìm ra hướng xử lý phù hợp.

Bé từ chối bú mẹ có thể biểu hiện thế nào?

Mỗi bé phản ứng khác nhau tùy độ tuổi và tính khí. Bạn có thể thấy bé:

• Khóc, gồng người hoặc cứng người khi được đặt vào tư thế bú
• Ngậm ti được một lúc rồi nhả ra liên tục
• Quay đầu, né bầu vú
• Mút vài cái rồi cáu kỉnh, khóc lớn
• Sặc, ho, khụt khịt khi sữa bắt đầu xuống
• Bú tốt lúc lim dim ngủ nhưng phản đối khi đang tỉnh táo
• Chịu bú bình nhưng không chịu ngậm ti mẹ

Một cữ bú khó khăn đơn lẻ chưa hẳn là vấn đề. Người lớn cũng có ngày mệt mỏi, trẻ nhỏ cũng vậy. Nhưng nếu bé không chịu bú mẹ thường xuyên, bạn nên lần lượt xem xét các nguyên nhân có thể xảy ra.

Bé quen dòng sữa nhanh sau khi bú bình

Một trong những nguyên nhân phổ biến khiến bé từ chối ti mẹ sau bú bình là bé quen với tốc độ chảy của sữa bình. Sữa từ bình thường ra dễ hơn, nhất là khi dùng núm có lỗ lớn hoặc dựng bình quá cao. Trong khi đó, dòng sữa mẹ thay đổi trong suốt cữ bú. Bé phải mút, chờ phản xạ xuống sữa rồi tiếp tục bú.

Hãy hình dung bé đã quen uống nước từ vòi chảy mạnh, sau đó lại phải hút qua ống hút. Bé có thể sẽ không hài lòng.

Bé thích bú bình hơn bú mẹ thường ngậm ti khá hào hứng nhưng nhanh cáu kỉnh khi sữa chưa kịp xuống. Một số bé lại bú mẹ ban đầu ổn, nhưng khó chịu khi dòng sữa chậm dần về cuối cữ.

Cách cho bé bú mẹ sau khi đã bú bình

Bạn không nhất thiết phải ngừng hoàn toàn việc cho bé bú bình. Mục tiêu là làm cho trải nghiệm bú bình không quá khác biệt với bú mẹ.

Bạn có thể thử:

• Chọn núm ty chậm hoặc loại có tốc độ chảy chậm nhất phù hợp với độ tuổi của bé. Ký hiệu trên bao bì mỗi hãng không giống nhau, vì vậy hãy quan sát phản ứng thực tế của bé.
• Áp dụng cho bú theo nhịp. Bế bé hơi thẳng người, giữ bình gần nằm ngang và nghỉ vài nhịp sau mỗi lần bé mút. Không để sữa liên tục dồn đầy núm bình.
• Để bé tự quyết định tốc độ bú, không giục bé uống hết bình thật nhanh.
• Mời bé bú mẹ trước khi bé đói quá. Khi đã khóc ngặt vì đói, bé thường khó kiên nhẫn chờ sữa xuống.
• Thử cho bú lúc bé thư giãn, buồn ngủ hoặc vừa tỉnh dậy sau giấc ngủ ngắn. Nhiều bé ban ngày từ chối bú nhưng lại bú rất tốt khi còn ngái ngủ.

Cho bú theo nhịp đặc biệt hữu ích với gia đình kết hợp bú mẹ và bú bình, mẹ quay lại đi làm hoặc thường xuyên vắt sữa. Cách này giúp nhịp bú gần với bú mẹ hơn, từ đó giảm tình trạng bé không chịu bú mẹ sau bú bình.

Nhầm núm ty và sự khác biệt trong cách bú

Nhiều người gọi tình trạng này là nhầm núm ty, dù một số chuyên viên tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ thường dùng các thuật ngữ như “quen dòng chảy” hoặc “ưu tiên bú bình”. Tên gọi có thể khác nhau, nhưng đây là khó khăn có thật ở một số bé.

Bú mẹ và bú bình đòi hỏi chuyển động miệng khác nhau. Khi bú mẹ, bé cần há miệng rộng, ngậm bắt vú sâu và dùng lưỡi nhịp nhàng. Với một số loại núm bình, bé chỉ cần mút nông vẫn có sữa chảy ra. Trẻ còn nhỏ, đang học cách bú có thể gặp khó khăn khi phải chuyển đổi liên tục giữa hai kiểu bú.

Nếu bạn đang tìm cách khắc phục bé bỏ bú do nhầm núm ty, hãy biến bầu vú mẹ thành nơi bé cảm thấy dễ chịu, an toàn và không bị áp lực.

Cách nhẹ nhàng giúp bé quay lại bú mẹ

• Hạn chế dùng bình khi có thể, nhất là trong những tuần đầu khi việc bú mẹ đang được thiết lập. Nếu bé cần bổ sung sữa vì lý do sức khỏe, hãy trao đổi với bác sĩ nhi khoa, nữ hộ sinh hoặc chuyên viên tư vấn sữa mẹ.
• Khi cần dùng bình, ưu tiên núm ty chậm và cho bú theo nhịp.
• Tăng thời gian da kề da giúp bé bú. Bạn có thể nằm ngả lưng an toàn, đặt bé chỉ mặc tã áp ngực trần của mẹ, phủ khăn mỏng nếu cần. Không cần ép bé phải bú trong mỗi lần ôm ấp.
• Mời bé bú khi mới có dấu hiệu đói như cựa quậy, quay đầu tìm ti, mút tay hoặc chóp chép môi. Khóc lớn thường là dấu hiệu đói muộn.
• Có thể cân nhắc dùng trợ ti tạm thời nếu được hướng dẫn bởi người có chuyên môn. Bề mặt trợ ti cứng hơn có thể giúp một số bé chuyển từ bình về ti mẹ. Trợ ti cần đúng cỡ và phải được theo dõi vì dùng không phù hợp có thể làm bé bú được ít sữa.
• Vắt vài giọt sữa lên đầu ti hoặc vào trợ ti trước khi cho bé ngậm. Mùi vị quen thuộc có thể khuyến khích bé hợp tác hơn.

Việc giúp bé bú mẹ trở lại sau khi đã quen bình có thể mất vài ngày, đôi khi lâu hơn. Hãy giữ không khí nhẹ nhàng. Ép một bé đang khóc phải ngậm ti có thể khiến tình trạng từ chối bú nặng thêm.

Đau hoặc khó chịu khiến bé sợ bú

Đôi khi bé không chịu bú là cách bé muốn nói: “Con đang đau.”

Viêm tai

Động tác mút và nuốt có thể làm tăng áp lực trong tai, khiến trẻ viêm tai đau hơn. Bé có thể khóc nhiều hơn khi bú một bên do tư thế nằm, hay dụi tai, cáu kỉnh bất thường hoặc sốt. Không phải cứ kéo tai là bé bị viêm tai, nhất là khi bé đang mọc răng, nhưng thay đổi đột ngột về việc bú kèm dấu hiệu ốm cần được bác sĩ kiểm tra.

Trong lúc chờ khám, hãy thử cho bé bú ở tư thế bế cao, đầu hơi dựng. Đưa bé đến cơ sở y tế hoặc liên hệ bác sĩ nếu bạn lo lắng.

Mọc răng

Mọc răng thường gặp khi bé lớn hơn, nhưng thời điểm mỗi bé rất khác nhau. Nướu đau có thể làm việc ngậm ti khó chịu, khiến bé cắn hoặc nhả ti. Một vòng gặm nướu đã làm mát trước cữ bú có thể giúp bé dễ chịu hơn. Nếu định dùng thuốc giảm đau, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về loại thuốc và liều phù hợp với tuổi, cân nặng của bé.

Tưa miệng

Tưa miệng có thể làm khoang miệng bé đau rát. Hãy để ý các mảng trắng kem ở lưỡi, mặt trong má hoặc lợi, khó lau sạch. Đầu ti của mẹ cũng có thể đau, bóng, ngứa hoặc rát trong và sau khi cho bú.

Thường cả mẹ và bé đều cần điều trị để tránh lây qua lại. Bạn nên đưa bé đi khám hoặc hỏi ý kiến bác sĩ, thay vì tự dùng thuốc.

Trào ngược

Bé bị trào ngược có thể bú rất hào hứng lúc đầu rồi ưỡn lưng, nhăn mặt, ho, nhả ti hoặc khóc sau vài phút. Bé ọc sữa nhiều, hay nấc cụt, khó chịu khi nằm phẳng cũng có thể là dấu hiệu gợi ý. Một mức độ trào ngược nhẹ khá phổ biến ở trẻ nhỏ, nhưng nếu bé đau nhiều, tăng cân kém, nôn xanh, nôn ra máu, đi ngoài có máu hoặc quấy khóc kéo dài, bé cần được khám sớm.

Đừng cố ép bé bú qua cơn đau. Cần xử lý nguyên nhân gây khó chịu trước. Khi cảm giác đau được kiểm soát, nhiều bé có thể quay lại bú mẹ nhanh hơn bạn nghĩ.

Sữa quá nhiều và phản xạ xuống sữa mạnh

Không phải mọi trường hợp bé bỏ bú đều do thiếu sữa. Đôi khi vấn đề là sữa quá nhiều, xuống quá nhanh.

Khi phản xạ xuống sữa mạnh, sữa có thể phun thành tia; bé nuốt vội, sặc hoặc ho, rồi nhả ti với sữa chảy ra ở khóe miệng. Bé dần liên tưởng việc bú với cảm giác bị “ngợp” vì dòng sữa đầu cữ.

Làm chậm dòng sữa

Một vài thay đổi về tư thế có thể tạo khác biệt rõ rệt:

• Thử tư thế cho bú ngả lưng. Mẹ tựa lưng thoải mái, đặt bé nằm sấp áp người trên ngực mẹ. Trọng lực giúp dòng sữa chảy chậm hơn.
• Vắt tay một ít sữa trước khi cho bé ngậm, nhất là khi ngực căng đầy. Có thể hứng bằng khăn xô sạch hoặc dụng cụ đựng sữa.
• Tạm dừng cho bé ợ hơi khi bé bắt đầu nuốt ừng ực.
• Có thể cho bé bú một bên ngực trong mỗi cữ nếu mẹ thấy thoải mái và bé vẫn tăng cân tốt.

Một số mẹ được hướng dẫn áp dụng cách cho bé bú theo “khung giờ một bên ngực” để giảm tình trạng nhiều sữa. Phương pháp này có thể hữu ích, nhưng nên thực hiện dưới sự theo dõi của chuyên viên tư vấn sữa mẹ hoặc nhân viên y tế. Làm quá mức có thể khiến lượng sữa giảm quá nhiều hoặc tăng nguy cơ tắc tia sữa.

Thiếu sữa hoặc phản xạ xuống sữa chậm

Ở chiều ngược lại, bé có thể mất kiên nhẫn khi chờ sữa xuống. Bé ngậm ti, mút vài cái rồi gào khóc. Điều đó dễ khiến mẹ chạnh lòng, nhưng không phải lỗi của bạn.

Phản xạ xuống sữa chậm dễ xảy ra khi mẹ căng thẳng, kiệt sức, đau đớn hoặc đang cho bú trong lúc nhà cửa ồn ào, có con lớn gọi mẹ liên tục. Hormone tiết sữa rất nhạy cảm với những điều này.

Giúp sữa xuống nhanh hơn

• Dùng ép ngực trong lúc cho bú. Khi bé vẫn mút nhưng ít nghe tiếng nuốt, nhẹ nhàng bóp ép bầu vú để tăng dòng sữa.
• Massage ngực trước và trong cữ bú.
• Nếu bé quá sốt ruột, hãy hút hoặc vắt tay khoảng 1-2 phút trước khi cho bé ngậm ti.
• Kiểm tra khớp ngậm. Bé ngậm nông có thể bú không hiệu quả dù mẹ vẫn đủ sữa.
• Cho bú theo nhu cầu và thường xuyên. Việc lấy sữa đều đặn là tín hiệu để cơ thể tiếp tục tạo sữa.

Nếu lo mình ít sữa, đừng chỉ dựa vào cảm giác ngực mềm hay căng. Hãy quan sát số tã ướt, mức tăng cân và tiếng bé nuốt sữa. Bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên viên tư vấn sữa mẹ có thể theo dõi một cữ bú trọn vẹn để xác định vì sao bé không chịu ngậm ti hoặc không bú được lâu.

Bé dễ xao nhãng vào khoảng 6-8 tuần tuổi

Khoảng 6-8 tuần tuổi, nhiều bé bỗng nhận ra thế giới xung quanh thật thú vị. Tiếng chó sủa, tiếng mở cửa tủ, ánh sáng ngoài cửa sổ, mọi thứ đều đáng để quay sang nhìn.

Giai đoạn phát triển này có thể khiến bé quấy khóc khi bú, đặc biệt vào ban ngày. Bé quay đầu theo từng tiếng động, ngậm rồi nhả ti liên tục, trông như bận rộn đến mức quên ăn. Nhưng ban đêm, khi không gian yên tĩnh, bé lại bú rất tốt.

Bạn có thể thử:

• Cho bé bú trong phòng yên tĩnh, ánh sáng dịu
• Tắt tivi, cất điện thoại để giảm tiếng động và kích thích thị giác
• Dùng tiếng ồn trắng nếu không thể tránh âm thanh sinh hoạt trong nhà
• Chia thành các cữ bú ngắn hơn nhưng thường xuyên hơn
• Cho bé bú khi địu hoặc dùng sling, nếu bạn thực hiện an toàn và thấy thoải mái
• Tận dụng các cữ bú khi bé buồn ngủ, trước và sau giấc ngủ, hoặc ban đêm

Bé dễ xao nhãng khiến cha mẹ mệt mỏi, nhưng đây thường chỉ là một giai đoạn, không phải dấu hiệu bé sắp cai sữa.

Đình công bú mẹ và cai sữa là hai việc khác nhau

Tình trạng bé đột ngột từ chối bú mẹ thường được gọi là đình công bú mẹ. Điều này có thể xảy ra sau khi bé ốm, mọc răng, thay đổi lịch sinh hoạt, giật mình vì tiếng động lớn lúc bú, đổi loại bình, mẹ dùng mùi nước hoa lạ hoặc đôi khi không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng.

Đình công bú mẹ không giống với tự cai sữa. Cai sữa thực sự thường diễn ra từ từ ở trẻ lớn hơn, khi bé dần thay các cữ bú bằng thức ăn và đồ uống khác. Một em bé còn nhỏ đột nhiên không chịu bú mẹ hầu như không phải là đã “bỏ sữa mẹ” hoàn toàn.

Khi bé đang đình công bú mẹ:

1. Vẫn mời bé bú nhưng không ép. Bé đang khóc có thể cần được dỗ dành trước.
2. Thử cho bú lúc bé ngái ngủ, khi tắm, sau lúc ôm ấp hoặc khi mẹ vừa đi lại nhẹ nhàng vừa bế bé.
3. Tăng tiếp xúc da kề da, không đặt kỳ vọng mỗi lần âu yếm đều phải thành một cữ bú.
4. Vắt sữa hoặc hút sữa đều để duy trì nguồn sữa và tránh căng tức ngực.
5. Nếu cần, cho bé uống sữa mẹ đã vắt bằng bình với núm ty chậm và theo cách cho bú theo nhịp.
6. Tìm hỗ trợ trực tiếp sớm nếu tình trạng kéo dài quá một ngày.

Phần lớn các đợt đình công bú mẹ sẽ qua đi. Đôi khi bé chịu bú lại vào một đêm yên tĩnh, khi cả mẹ và bé đều không còn quá căng thẳng.

Khi nào cần tìm sự hỗ trợ?

Hãy đưa bé đi khám hoặc liên hệ bác sĩ nhi khoa, chuyên viên tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ nếu bé liên tục từ chối bú mẹ quá 24 giờ, số tã ướt ít hơn bình thường, bé tăng cân kém hoặc bạn lo lắng về lượng sữa.

Cần đưa bé đến cơ sở cấp cứu hoặc gọi 115 khi bé có dấu hiệu bệnh nặng như sốt ở trẻ nhỏ, ngủ li bì bất thường, khó thở, dấu hiệu mất nước, nôn nhiều lần, nôn dịch xanh, hoặc khó đánh thức bé dậy.

Bé bỏ bú có thể khiến bạn cảm giác như mọi nỗ lực nuôi con bằng sữa mẹ đang bị gián đoạn. Nhưng đa số đây chỉ là một chặng ngắn, không phải hồi kết. Hãy quan sát bé, duy trì nguồn sữa, giảm áp lực trong mỗi cữ bú và tìm người hỗ trợ sớm. Bạn không cần tự xoay xở một mình.