Chàm ở trẻ sơ sinh (viêm da cơ địa): Nguyên nhân, triệu chứng và cách chăm sóc

Chàm, còn gọi là viêm da cơ địa, là một trong những bệnh da thường gặp nhất ở trẻ nhỏ. Khoảng 15-20% trẻ em có thể gặp tình trạng này, trong đó nhiều bé bắt đầu xuất hiện triệu chứng ngay trong 6 tháng đầu đời. Nếu da bé đỏ, khô và ngứa, điều đó không có nghĩa là cha mẹ chăm con chưa đúng cách. Chàm sữa không phải do bé ở bẩn. Với thói quen chăm sóc phù hợp, phần lớn gia đình có thể giúp da bé dễ chịu hơn đáng kể.

Viêm da cơ địa là gì?

Viêm da cơ địa là tình trạng viêm da mạn tính. Bệnh thường diễn tiến từng đợt, lúc bùng phát, lúc thuyên giảm. Nguyên nhân một phần nằm ở hàng rào bảo vệ da, tức lớp ngoài cùng có nhiệm vụ giữ nước bên trong và ngăn xà phòng, chất kích ứng cùng vi khuẩn xâm nhập.

Ở một số trẻ, da tạo ra ít hơn một loại protein tên là filaggrin. Protein này có vai trò giúp hàng rào da hoạt động bình thường. Khi thiếu filaggrin hoặc protein này hoạt động kém, da dễ mất nước, trở nên khô ráp và tạo điều kiện cho xà phòng, dị nguyên, vi khuẩn hoặc các chất kích ứng thấm vào. Hệ miễn dịch sau đó phản ứng bằng tình trạng viêm, khô da và ngứa.

Điều này không đồng nghĩa với việc bé bị nhiễm trùng hay có hệ miễn dịch yếu. Viêm da cơ địa ở trẻ sơ sinh thường liên quan đến sự kết hợp giữa yếu tố di truyền, hàng rào da nhạy cảm và cơ địa dễ phản ứng của hệ miễn dịch. Bệnh có thể gặp trong những gia đình có người bị chàm, hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng, nhưng không phải bé nào bị chàm cũng có tiền sử gia đình như vậy.

Chàm ở trẻ sơ sinh trông như thế nào?

Biểu hiện chàm ở trẻ nhỏ có thể khác với trẻ lớn và người trưởng thành. Những triệu chứng viêm da cơ địa ở trẻ thường gặp gồm:

• Da đỏ, sần hoặc bong vảy
• Những mảng da khô, thô ráp khi sờ
• Các vết nứt nhỏ hoặc vùng da đau rát
• Ngứa nhiều
• Da rỉ dịch hoặc đóng vảy vàng khi bệnh bùng phát
• Bé ngủ không yên, thường xuyên dụi hoặc cào da

Trong những tháng đầu đời, chàm ở trẻ sơ sinh trên má khá phổ biến. Các mảng đỏ, khô cũng có thể xuất hiện ở trán và da đầu. Vì chưa biết gãi đúng cách, một số bé thường cọ mặt vào ga giường để giảm ngứa. Những bé khác dùng tay cào lên mặt, nhất là khi không đeo bao tay.

Khi bé lớn hơn và bắt đầu vận động nhiều, vị trí tổn thương có thể thay đổi. Chàm thường xuất hiện ở các nếp gấp sau đầu gối, mặt trong khuỷu tay, vùng cổ, cổ tay, mắt cá chân và thân mình.

Phát ban quanh miệng đôi khi liên quan đến nước bọt. Bé chảy dãi nhiều, ngậm núm vú giả hoặc để thức ăn bám quanh miệng có thể khiến vùng da vốn nhạy cảm bị kích ứng. Tình trạng này thường được gọi là viêm da do nước bọt. Một bé có thể đồng thời bị kích ứng do nước bọt và viêm da cơ địa.

Nguyên nhân gây chàm ở trẻ sơ sinh là gì?

Không có một nguyên nhân duy nhất giải thích cho tình trạng chàm ở bé. Thông thường, bệnh hình thành do nhiều yếu tố kết hợp:

• Cơ địa di truyền khiến hàng rào bảo vệ da yếu
• Hoạt động khác biệt của hệ miễn dịch
• Da khô và mất nước
• Các chất kích ứng như xà phòng, nước giặt và nước bọt
• Nóng, đổ mồ hôi và ma sát
• Dị nguyên trong môi trường ở một số trẻ

Mỗi lần bệnh bùng phát không nhất thiết phải có một tác nhân rõ ràng. Chàm có thể nặng hơn sau khi bé bị cảm, trong giai đoạn mọc răng hoặc khi thời tiết thay đổi.

Những yếu tố thường gặp trong sinh hoạt hằng ngày

Không khí khô trong nhà có thể làm bệnh nặng hơn, đặc biệt vào mùa lạnh hoặc khi sử dụng điều hòa, máy sưởi trong thời gian dài. Việc thay đổi liên tục giữa không khí lạnh ngoài trời và phòng ấm, khô có thể khiến da bé căng, khô và nứt nẻ.

Sản phẩm làm sạch mạnh cũng là tác nhân thường gặp. Nên tránh xà phòng, sữa tắm tạo nhiều bọt và sản phẩm chăm sóc trẻ có mùi thơm nồng. Một số thành phần như sodium lauryl sulfate, thường viết tắt là SLS, cùng hương liệu có thể gây kích ứng da nhạy cảm. Nước giặt và nước xả vải nhiều mùi cũng có thể để lại cặn trên quần áo, nhất là khi dùng quá nhiều.

Mặc quá nhiều quần áo và đổ mồ hôi thường khiến bé ngứa hơn. Khi ở trong nhà, bé không cần mặc quá nhiều lớp. Có thể áp dụng nguyên tắc mặc cho bé nhiều hơn người lớn một lớp mỏng, thay vì quấn nhiều lớp dày.

Len và một số loại vải tổng hợp có thể cọ xát vào da. Quần áo bằng cotton mềm hoặc chất liệu trơn, thoáng khí thường dễ chịu hơn. Đừng quên kiểm tra đường may, nhãn mác và phần bo tay vì những chi tiết này cũng có thể gây ngứa.

Một số bé dường như bùng phát chàm sau khi tiếp xúc với dị nguyên thức ăn qua sữa mẹ. Sữa bò, trứng và lúa mì là những thực phẩm thường bị nghi ngờ. Tuy nhiên, mẹ không nên tự ý loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm khỏi chế độ ăn vì có thể bị thiếu chất, trong khi chàm cũng không phải lúc nào cải thiện. Bác sĩ cần đánh giá xem phản ứng với thức ăn có thực sự đáng tin cậy hay không.

Mạt bụi nhà và vảy da động vật có thể làm chàm nặng hơn ở một số bé, nhất là khi gia đình có tiền sử bệnh dị ứng. Không nên cho rằng mọi đợt phát ban đều do thú cưng hoặc bụi trong nhà. Việc lau dọn quá mức và sử dụng các loại xịt tẩy rửa có mùi mạnh cũng có thể làm da bé kích ứng.

Thói quen chăm sóc da hằng ngày cho trẻ bị chàm

Chăm sóc da đều đặn là nền tảng trong điều trị chàm cho bé. Cách này không loại bỏ hoàn toàn cơ địa nhạy cảm, nhưng giúp phục hồi hàng rào bảo vệ da, hạn chế mất nước và giảm số lần bệnh bùng phát.

Dưỡng ẩm hai hoặc ba lần mỗi ngày

Dùng sản phẩm dưỡng ẩm đặc, không chứa hương liệu ít nhất hai lần mỗi ngày. Khi da bé rất khô, có thể cần bôi thường xuyên hơn. Kem và thuốc mỡ thường hiệu quả hơn lotion vì chứa nhiều dầu hơn, tạo lớp bảo vệ tốt hơn cho da.

Khi chọn kem dưỡng ẩm cho bé bị chàm, nên ưu tiên:

• Công thức không chứa hương liệu
• Ceramide, thành phần hỗ trợ hàng rào bảo vệ da
• Thuốc mỡ chứa petrolatum hoặc paraffin
• Bảng thành phần đơn giản
• Sản phẩm dành cho da nhạy cảm hoặc da dễ bị chàm

Thuốc mỡ thường phù hợp với vùng da rất khô, nứt nẻ, đặc biệt trước khi bé đi ngủ. Kem có kết cấu nhẹ hơn, thuận tiện dùng ban ngày. Lotion loãng hơn nên có thể bay hơi nhanh, khiến da bé khô trở lại trong thời gian ngắn.

Bôi một lượng đủ rộng, nhẹ nhàng tán đều thay vì chà xát mạnh. Nếu dùng hũ kem, nên lấy bằng thìa sạch; dạng chai có vòi bơm thường tiện lợi và hạn chế nhiễm bẩn hơn. Nếu sản phẩm liên tục gây xót, khiến bé khó chịu hoặc xuất hiện ban đỏ mới, hãy ngừng sử dụng và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ.

Tắm nhanh, dưỡng ẩm ngay sau khi tắm

Tắm không gây ra chàm, nhưng tắm lâu bằng nước nóng và dùng xà phòng thường xuyên có thể làm mất lớp dầu tự nhiên bảo vệ da. Nên tắm cho bé nhẹ nhàng theo các bước sau:

1. Cho nước ấm vừa, khoảng 36-37°C. Có thể kiểm tra bằng mặt trong cổ tay hoặc dùng nhiệt kế đo nước tắm.
2. Chỉ nên tắm trong khoảng 5-10 phút.
3. Dùng sản phẩm làm sạch không xà phòng, không hương liệu ở những vùng thật sự bẩn.
4. Tránh sữa tắm tạo bọt, dầu tắm có hương liệu và khăn chà xát.
5. Bế bé ra khỏi chậu hoặc bồn tắm cẩn thận, dùng khăn thấm khô nhẹ. Không chà da.
6. Bôi kem hoặc thuốc mỡ dưỡng ẩm trong vòng 3 phút, khi da vẫn còn hơi ẩm.

Đây là nguyên tắc “ngâm ẩm rồi khóa ẩm”. Nước giúp lớp da ngoài ngậm nước trong thời gian ngắn, còn sản phẩm dưỡng ẩm giữ lượng nước đó lại. Chú ý bôi ở má, các nếp gấp và vùng da sần ráp, nhưng tránh để sản phẩm đặc dính vào mắt.

Không phải bé nào cũng cần tắm toàn thân mỗi ngày. Giữa các lần tắm, việc rửa nhanh mặt, cổ, tay và vùng mặc tã có thể là đủ, tùy sinh hoạt của gia đình và hướng dẫn của nhân viên y tế.

Giữ quần áo và không gian sống dễ chịu

Cho bé mặc quần áo cotton mềm, thoáng, chia thành nhiều lớp mỏng. Nếu sờ thấy cổ hoặc lưng bé nóng, ẩm, hãy cởi bớt một lớp. Quần áo mới nên được giặt trước khi mặc. Nên chọn nước giặt dịu nhẹ, không hương liệu và không cần dùng nước xả vải. Nếu bé nhạy cảm với sản phẩm giặt tẩy, có thể xả thêm một lần.

Cắt móng tay cho bé ngắn và dũa nhẵn. Ban đêm, bộ đồ ngủ cotton dài tay có thể giúp giảm việc bé vô tình cào xước da. Bao tay có thể hữu ích với một số bé, nhưng cần chọn loại vừa vặn, không quá chật và không rộng đến mức có thể gây nguy hiểm.

Vào mùa khô, bôi dưỡng ẩm đều đặn thường quan trọng hơn việc mua thiết bị tạo ẩm. Nếu sử dụng máy tạo ẩm, cần vệ sinh thường xuyên và đúng hướng dẫn vì thiết bị bẩn có thể phát triển nấm mốc, vi khuẩn.

Khi nào bé cần dùng thuốc kê đơn?

Kem dưỡng ẩm giúp bảo vệ da nhưng không phải lúc nào cũng đủ để kiểm soát một đợt viêm đang hoạt động. Nếu da bé đỏ rõ, dày lên, ngứa nhiều hoặc lan rộng, bác sĩ có thể kê thuốc corticosteroid bôi ngoài da.

Với đợt chàm nhẹ, hydrocortisone 1% có thể được bác sĩ chỉ định cho một số vùng trên cơ thể. Chỉ sử dụng thuốc theo đúng hướng dẫn của bác sĩ hoặc nhân viên y tế có chuyên môn. Bôi một lớp mỏng lên vùng da viêm, không bôi lên da bình thường và không dùng thuốc như kem dưỡng ẩm hằng ngày. Kem dưỡng và thuốc bôi chống viêm có thể nằm trong cùng một quy trình chăm sóc, nhưng cần tuân thủ thứ tự và khoảng cách thời gian do bác sĩ hướng dẫn.

Nhiều cha mẹ lo thuốc steroid bôi ngoài da không an toàn. Khi dùng đúng loại, đúng lượng và đúng thời gian, đây là phương pháp điều trị chàm đã được sử dụng rộng rãi. Nguy cơ thường tăng khi tự ý dùng thuốc mạnh, bôi quá thường xuyên hoặc bôi trên vùng da rộng trong thời gian dài. Da trẻ sơ sinh mỏng hơn da người lớn, vì vậy việc dùng thuốc cần có hướng dẫn y tế.

Với những vị trí nhạy cảm như mặt, mí mắt, cổ hoặc các nếp gấp, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc ức chế calcineurin như tacrolimus hoặc pimecrolimus. Đây là thuốc kê đơn, chỉ dùng trong một số trường hợp, nhất là khi không phù hợp với việc lặp lại điều trị bằng steroid. Tuyệt đối không tự ý dùng kem của người khác cho bé.

Chàm và dị ứng thức ăn

Dị ứng thức ăn và viêm da cơ địa có liên quan, nhưng hai tình trạng này thường bị hiểu nhầm là một. Theo các ước tính lâm sàng, khoảng 30-40% trẻ bị chàm mức độ vừa đến nặng có thể đồng thời bị dị ứng thức ăn. Tuy vậy, điều đó không có nghĩa thức ăn là nguyên nhân gây chàm ở mọi em bé.

Chàm chủ yếu liên quan đến hàng rào bảo vệ da và phản ứng của hệ miễn dịch. Dị ứng thức ăn là một phản ứng miễn dịch riêng, có thể xuất hiện cùng với chàm. Bé bị chàm không đồng nghĩa với việc bé chắc chắn bị dị ứng thực phẩm.

Việc xét nghiệm cần được bác sĩ chỉ định, nhất là khi bé xuất hiện triệu chứng ngay sau khi ăn như nổi mề đay, sưng môi hoặc mặt, nôn nhiều lần, ho, khò khè hoặc đột ngột lừ đừ. Xét nghiệm dị ứng diện rộng đôi khi cho kết quả dương tính giả, khiến cha mẹ loại bỏ thực phẩm không cần thiết. Nếu đang cho con bú, mẹ không nên tự ý kiêng sữa bò, trứng, lúa mì hoặc nhóm thực phẩm khác khi chưa được bác sĩ hay chuyên gia dinh dưỡng tư vấn. Khi bé đã ăn dặm, cũng không nên trì hoãn hoặc loại bỏ các thực phẩm chính nếu chưa có chỉ định y khoa.

Khi nào cần đưa bé đi khám da liễu hoặc khám bác sĩ?

Hãy đưa bé đi khám nếu việc dưỡng ẩm đều đặn và hydrocortisone không kê đơn theo hướng dẫn không giúp kiểm soát phát ban. Bé có thể cần loại thuốc khác, liều lượng khác hoặc được đánh giá lại vì nguyên nhân không phải chàm.

Nên đưa bé đi khám sớm nếu vùng da bị chàm:

• Lan rộng hoặc ngày càng nặng
• Không cải thiện dù đã chăm sóc đều đặn
• Khiến bé mất ngủ nghiêm trọng
• Rỉ dịch hoặc đóng vảy vàng
• Có vùng xung quanh ngày càng đỏ, nóng hoặc sưng
• Kèm sốt hoặc bé có vẻ mệt, không khỏe

Đây có thể là dấu hiệu nhiễm trùng da. Nếu trên da xuất hiện các bóng nước đau lan nhanh, vết loét lõm như bị đục hoặc bé sốt cao, cần đưa đi cấp cứu hoặc khám khẩn cấp.

Bác sĩ da liễu cũng có thể hỗ trợ khi chưa chắc chắn về chẩn đoán, vùng mặt của bé bị tái đi tái lại hoặc chàm ảnh hưởng đến việc ăn uống, giấc ngủ và sinh hoạt của cả gia đình. Không cần đợi đến khi tổn thương trở nên nghiêm trọng mới đưa bé đi khám.

Những hiểu lầm thường gặp về chàm ở trẻ

“Chàm có lây không?”

Không. Bé không thể lây viêm da cơ địa từ trẻ khác. Bệnh cũng không truyền qua tiếp xúc, khăn tắm, quần áo hay chăn ga.

“Bé bị chàm vì không được vệ sinh sạch sẽ”

Vệ sinh kém không gây ra chàm. Ngược lại, tắm rửa quá nhiều, dùng nước nóng hoặc xà phòng mạnh có thể làm hàng rào bảo vệ da tổn thương và khiến bệnh nặng hơn. Chỉ cần làm sạch nhẹ nhàng là đủ.

“Lớn lên bé sẽ tự hết chàm”

Nhiều trẻ cải thiện khi lớn dần. Khoảng 50% trẻ có thể cải thiện đáng kể trước 5 tuổi, nhưng trong thời gian bệnh còn hoạt động, bé vẫn cần được chăm sóc đúng cách. Một số trẻ tiếp tục có làn da khô, nhạy cảm; chàm cũng có thể tái xuất hiện dưới dạng chàm bàn tay, viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn. Khả năng cải thiện là điều đáng mừng, nhưng không nên vì thế mà bỏ qua các triệu chứng kéo dài.

Cách trị chàm sữa và chăm sóc bé hằng ngày

Hãy duy trì thói quen đều đặn thay vì cố gắng làm mọi thứ thật hoàn hảo. Dưỡng ẩm hai hoặc ba lần mỗi ngày, tắm nhanh bằng nước ấm vừa, tránh hương liệu và không để bé bị nóng. Với vùng da đang viêm, chỉ dùng thuốc khi đó là loại được bác sĩ khuyến nghị cho bé.

Cách chăm sóc da cho trẻ bị viêm da cơ địa thường không cần quá phức tạp: quần áo mềm, làm sạch nhẹ nhàng, bôi đủ kem dưỡng ẩm và điều trị sớm ngay khi chàm bắt đầu bùng phát. Nếu không chắc phát ban có phải là chàm hay không, nếu bé ngứa đến mức mất ngủ hoặc da có dấu hiệu nhiễm trùng, hãy trao đổi với bác sĩ nhi khoa, bác sĩ da liễu hoặc cơ sở y tế gần nhất. Điều trị viêm da cơ địa ở trẻ em đúng lúc có thể bảo vệ hàng rào da và giúp cuộc sống hằng ngày của cả bé lẫn cha mẹ nhẹ nhàng hơn.