Cho con bú trong tuần đầu: Hướng dẫn bắt vú, tư thế và dấu hiệu bé bú đủ

Những ngày đầu bên em bé mới chào đời có thể trôi qua trong chuỗi tiếng ậm ừ, ôm ấp và vô vàn thắc mắc. Câu hỏi lớn nhất thường là: cho con bú thế nào để vừa thoải mái cho mẹ, vừa hiệu quả cho bé. Tin vui là cơ thể mẹ và em bé đã “lập trình” sẵn cho việc nuôi con bằng sữa mẹ. Vài bước thực tế ngay từ những giờ đầu sẽ giúp cữ bú yên ả hơn, bắt vú đúng cách, và mẹ yên tâm bé nhận đủ sữa.

Vì sao những giờ và ngày đầu quan trọng

Khoảnh khắc ngay sau sinh thường được gọi là “giờ vàng”. Không phải lời nói quá. Ôm bé da kề da sau sinh trực tiếp trên ngực trần mang lại rất nhiều lợi ích:

• Ổn định thân nhiệt, nhịp tim và đường huyết của bé.
• Tăng tiết oxytocin ở mẹ, hỗ trợ co hồi tử cung và dòng sữa xuống tốt hơn.
• Đánh thức phản xạ tìm bú tự nhiên của bé như tìm vú, liếm mút.

Nếu tình trạng mẹ con cho phép, cố gắng da kề da sau sinh liên tục ít nhất 60 phút. Nhiều bệnh viện tại Việt Nam áp dụng “Chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sơ sinh sớm” khuyến khích da kề da và bắt đầu cho con bú sau sinh càng sớm càng tốt. Sau “giờ vàng”, vẫn nên da kề da thường xuyên ở viện và khi về nhà. Bé sẽ bình tĩnh hơn, nguồn sữa của mẹ cũng được kích thích tốt hơn.

Bắt đầu cho con bú sớm liên quan đến việc duy trì bú mẹ thuận lợi trong những ngày đầu và về sau. Nếu có thể, hãy cho bé bú trong giờ đầu sau sinh. Cữ bú đầu có thể hơi “lộn xộn” hoặc ngắn, không sao cả. Bé đang học, mẹ cũng vậy.

Cách có một cú ngậm bắt vú thoải mái và hiệu quả

Bắt mút đúng khớp là “trái tim” của cách cho con bú thoải mái. Nó bảo vệ núm vú, giúp bé chuyển sữa tốt, đồng thời gửi tín hiệu cho cơ thể mẹ tiếp tục sản xuất sữa.

Những nguyên tắc cơ bản về tư thế cho con bú

• Đặt bé nằm áp bụng vào bụng mẹ. Hình dung mũi ngang với núm vú, cằm chạm quầng vú.
• Đưa bé lại gần mẹ, không gập người tới phía bé. Chống lưng bằng gối, kê chân nếu cần.
• Đỡ cổ và vai bé, không ấn vào sau đầu. Bé cần hơi ngửa đầu để há miệng thật rộng.
• Các tư thế nên thử trong tuần đầu:
  • Bế chéo tay, dễ hướng dẫn bé ngậm đúng.
  • Kẹp nách nếu mẹ mổ lấy thai hoặc muốn quan sát rõ hơn.
  • Nằm nghiêng để mẹ nghỉ ngơi, nhất là ban đêm, nhớ tuân thủ an toàn ngủ cho bé.

Kỹ thuật ngậm bắt vú bất đối xứng

Cách này giúp bé “ôm” nhiều mô vú phía dưới hơn, cằm tỳ chắc vào vú để lấy sữa sâu.

1. Chạm nhẹ núm vú vào môi trên của bé để kích thích bé há miệng to.
2. Hướng núm vú về phía môi trên hoặc sống mũi của bé, không chọc thẳng vào miệng.
3. Khi bé há rất rộng, nhanh chóng đưa bé vào vú sao cho cằm và môi dưới chạm vú trước.
4. Cằm bé tì chắc vào vú, mũi thoáng hoặc chỉ chạm khẽ, phần quầng vú lộ ra phía trên môi trên nhiều hơn phía dưới.

Nếu cần giữ vú, dùng kiểu “C”. Ngón cái đặt trên, các ngón còn lại đỡ dưới bầu vú, để xa quầng vú để không làm cản trở miệng bé.

Dấu hiệu một cú ngậm vú đúng khớp

• Miệng bé mở rộng, môi trề ra ngoài chứ không cuộn vào trong.
• Cằm vùi vào vú, mũi thông thoáng hoặc chỉ chạm nhẹ.
• Má tròn, không lõm miệng khi hút.
• Mẹ cảm nhận lực kéo chắc, không đau nhói. Ê buốt ban đầu rồi dịu sau 20 đến 30 giây có thể bình thường trong những ngày đầu. Đau kéo dài là dấu hiệu cần chỉnh lại.
• Mẹ nghe hoặc thấy bé nuốt, đặc biệt sau khi sữa xuống. Âm thanh nuốt nhẹ hoặc thấy hàm dừng một nhịp sau mỗi 1 đến 3 nhịp mút.
• Sau cữ, núm vú tròn, không bẹt hoặc có vết hằn.

Nếu đau, hãy đưa ngón tay sạch vào khóe miệng bé để ngắt chân không rồi chỉnh lại. Bình tĩnh bắt lại vài lần ngay từ đầu có thể giúp mẹ tránh cả tuần đau núm vú. Nếu khó ngậm, nhờ hỗ trợ ngay tại chỗ. Ở nhiều bệnh viện phụ sản tại Việt Nam có nữ hộ sinh, điều dưỡng sơ sinh hoặc tư vấn viên nuôi con bằng sữa mẹ hỗ trợ tại phòng.

Số lần cho bú sơ sinh trong tuần đầu

Ngắn gọn: cho bú thường xuyên. Cho bú theo nhu cầu nghĩa là nhìn tín hiệu đói sớm của bé hơn là nhìn đồng hồ. Dấu hiệu xanh đèn: quay đầu tìm vú, liếm môi, đưa tay lên miệng, cựa mình sau giấc ngủ.

Tuần đầu, đa số bé bú 8 đến 12 lần mỗi 24 giờ. Có bé bú nhiều hơn, vẫn bình thường. Vài lưu ý để lịch bú sơ sinh linh hoạt:

• Ngày 1 bé thường ngủ nhiều, có vài cữ tỉnh táo. Ngày 2 hay có bú dồn, nhất là buổi tối. Cảm giác như bú liên tục, đó là cách bé “gọi” sữa về.
• Gọi bé dậy bú nếu quá buồn ngủ, ít nhất 3 giờ một lần ban ngày và 4 giờ ban đêm cho đến khi bé trở lại cân nặng lúc sinh. Bác sĩ nhi sẽ hướng dẫn cụ thể.
• Cho bé bú cạn vú đầu, rồi mời vú còn lại. Có bé bú cả hai, có bé chỉ một bên, đều ổn.
• Thời lượng mỗi cữ rất khác nhau. 10 phút có thể đủ với bé bú khỏe, 30 đến 40 phút cũng bình thường với bé khác.

Nếu đồng hồ nói một đằng mà bé nói một nẻo, hãy nghe bé. Cữ bú thường xuyên và hiệu quả trong những ngày đầu vừa tăng nguồn sữa, vừa giúp bé thỏa mãn.

Sữa non là gì: ít nhưng hiệu quả lớn

Sữa non là dòng sữa đặc, vàng óng xuất hiện từ cuối thai kỳ và vài ngày đầu sau sinh. Không ngẫu nhiên mà nhiều mẹ gọi là “vàng lỏng”. Sữa non dồi dào kháng thể, các yếu tố miễn dịch như IgA tiết, lactoferrin, cùng các loại đường bảo vệ lớp niêm mạc ruột.

Điều đó có nghĩa:

• Dạ dày bé ngày đầu rất nhỏ, cỡ trái anh đào. Mỗi cữ chỉ cần khoảng 5 đến 7 ml, tương đương 1 đến 2 muỗng cà phê.
• Sữa non như “vắc xin” tự nhiên, phủ bảo vệ ruột và chặn vi khuẩn.
• Có tác dụng nhuận, giúp tống phân su, giảm nguy cơ vàng da.
• Bú sữa non thường xuyên báo hiệu cơ thể mẹ chuyển sang sữa trưởng thành sau ngày 3 đến 5.

Vì vậy, nếu ngày đầu mẹ vắt tay chỉ thấy vài giọt, đừng lo. Vài giọt đó đúng nhu cầu của sơ sinh. Cứ cho bú nhiều lần, da kề da sau sinh giúp sữa về tốt hơn.

Dấu hiệu bé bú đủ

Mẹ không cần đoán mò. Có những dấu hiệu tin cậy cho thấy bé nhận đủ sữa mà không phải ám ảnh cân từng ml.

• Trong cữ bú khi sữa đã xuống, mẹ nghe hoặc nhìn thấy bé nuốt.
• Sau đa số cữ, bé thư thái, hay tự nhả vú.
• Bàn tay từ nắm chặt chuyển sang thả lỏng, lim dim sau cữ no.
• Ngực mẹ mềm hơn sau khi bú.

Theo dõi tã là đơn giản nhất. Gợi ý về số tã ướt, phân của sơ sinh:

• Ngày 1: ít nhất 1 tã ướt và 1 lần phân su.
• Ngày 2: ít nhất 2 tã ướt và 2 lần phân sẫm.
• Ngày 3: ít nhất 3 tã ướt và 2 đến 3 lần phân chuyển màu xanh.
• Từ ngày 4 đến 5 trở đi: ít nhất 6 tã ướt nặng trong 24 giờ, nước tiểu nhạt màu, và 3 đến 4 lần hoặc nhiều hơn phân vàng lổn nhổn “hoa cà hoa cải”.

Cân nặng cũng phản ánh phần nào. Sau sinh giảm cân nhẹ là bình thường. Nhiều bé giảm đến khoảng 7% cân nặng sơ sinh. Giảm quá 10% cần đưa bé đi khám sớm với bác sĩ nhi. Đa số bé trở lại cân nặng lúc sinh trong 10 đến 14 ngày.

Nếu mẹ không chắc bé có nuốt sữa hay lo lắng về số tã, hãy liên hệ bác sĩ nhi và nếu có thể, tư vấn viên nuôi con bằng sữa mẹ có chứng chỉ IBCLC. Hỗ trợ sớm sẽ thay đổi tình hình rất nhanh.

Những khó khăn thường gặp sớm và cách xử lý

Đau núm vú

Căng tức hoặc ê buốt trong tuần đầu, nhất là khi mới ngậm, khá thường gặp. Nhưng đau nhói dai dẳng không phải “nghi thức” bắt buộc. Thường là do bắt mút chưa đúng khớp.

Hãy thử:

• Chỉnh tư thế để ngậm sâu, bất đối xứng. Hướng núm vú lên mũi, chờ bé há rộng, đưa bé vào cằm chạm trước.
• Kiểm tra cả thân người bé áp sát, không chỉ mỗi đầu.
• Lật môi dưới nếu bị cuộn vào trong.
• Ngắt chân không và bắt lại nếu đau kéo dài quá nửa phút đầu.
• Để khô tự nhiên sau bú. Vắt vài giọt sữa thoa quanh núm vú rồi để khô. Nếu thích, có thể bôi lớp mỏng lanolin y tế.
• Nếu núm vú sau bú bị hằn, trầy xước, hoặc méo như “đầu son”, nên nhờ người có kinh nghiệm chỉnh lại ngậm bắt vú.

Đau nhói kéo dài, nóng rát giữa các cữ, da núm vú bóng, bong vảy có thể gợi ý nấm. Miệng bé có mảng trắng có thể là tưa lưỡi. Cả mẹ và bé đều cần điều trị. Hỏi nhân viên y tế.

Căng sữa

Khoảng ngày 3 đến 5, sữa về nhiều hơn. Ngực có thể đầy, ấm, thậm chí căng cứng. Căng sữa làm quầng vú bẹt, bé khó ngậm.

Cách giúp:

• Cho bú thường xuyên. Đừng bỏ cữ đêm trong những ngày đầu.
• Trước bú chườm ấm nhẹ và massage vú để kích dòng sữa, sau bú chườm lạnh 10 đến 15 phút để giảm sưng.
• Thử kỹ thuật “ấn ngược quầng vú” để làm mềm vùng quanh núm. Dùng ngón tay sạch ấn nhẹ quanh núm và quầng khoảng 60 giây đẩy dịch phù nề lùi lại, bé dễ ngậm hơn.
• Nếu bé chưa ngậm được, vắt tay hoặc hút ra một ít cho mềm rồi đặt bé vào lại. Tránh hút quá nhiều vì có thể làm sưng nặng thêm.
• Thuốc giảm đau không kê đơn như ibuprofen có thể giúp mẹ đỡ khó chịu. Hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

Tiếng “tách tách” khi bú, tuột vú liên tục, sữa chảy trào nhiều ở khóe miệng có thể gợi ý ngậm nông hoặc dính thắng lưỡi. Nên được đánh giá nếu tình trạng lặp lại.

Khi nào nên tìm chuyên gia nuôi con bằng sữa mẹ

Có lúc mẹ làm đúng hết mà mọi thứ vẫn “không trơn tru”. Đó là lúc tư vấn viên IBCLC hoặc nữ hộ sinh giàu kinh nghiệm có thể giúp. Tìm hỗ trợ nếu:

• Không thể cho bé ngậm hoặc cữ bú luôn đau đớn.
• Bé bú dưới 8 lần mỗi 24 giờ hoặc thường xuyên bực bội khi vào vú.
• Số tã ướt ít hơn gợi ý trên, nước tiểu sẫm sau ngày 3, hoặc phân rất ít sau ngày 4.
• Bé sụt cân quá 10%, hoặc không hồi cân lúc sinh sau 2 tuần.
• Núm vú nứt chảy máu, hoặc sau bú núm vú bẹt, có nếp gấp.
• Bé quá buồn ngủ, vàng da, khó gọi dậy để bú.
• Thường xuyên nghe tiếng “tách”, thấy má lõm, nghi dính thắng lưỡi.
• Mẹ có tiền sử phẫu thuật ngực, PCOS, bệnh tuyến giáp, hoặc từng ít sữa.
• Mẹ sinh đôi, bé sinh non muộn và muốn xây dựng lịch bú sơ sinh phù hợp nhưng vẫn tôn trọng cho bú theo nhu cầu.

Ở Việt Nam, mẹ có thể tìm IBCLC hoặc tư vấn viên nuôi con bằng sữa mẹ qua bệnh viện phụ sản, khoa nhi, trạm y tế, trung tâm y tế quận huyện, các nhóm cộng đồng như “Cộng đồng Nuôi con bằng sữa mẹ Việt Nam”, “Hội Sữa mẹ”, hoặc khoa Dinh dưỡng tại bệnh viện. Nhiều nơi có hỗ trợ trực tiếp hoặc tư vấn trực tuyến.

Mẹo thực tế cho tuần đầu nuôi con bằng sữa mẹ

• Để bé ở cùng phòng. Ở viện và ở nhà, để gần mẹ để nhận ra tín hiệu đói sớm.
• Làm nhiều da kề da sau sinh. Không chỉ sau đẻ. Bất cứ khi nào bé quấy, hoặc mẹ thấy cần “gọi sữa”.
• Tạm hoãn ti giả và bình đến khi bú mẹ ổn định, thường sau 3 đến 4 tuần, trừ khi bác sĩ khuyên khác. Nếu cần bổ sung, ưu tiên sữa mẹ vắt. Có thể dùng cốc, thìa, xi lanh hoặc bình theo phương pháp “bú bình chậm” để bảo vệ ngậm vú.
• Uống đủ nước và ăn theo nhu cầu. Không cần thực đơn cầu kỳ. Đặt sẵn bình nước ở chỗ mẹ thường cho bú.
• Nghỉ khi có thể. Tư thế nằm nghiêng giúp giảm áp lực lên vùng đau và mẹ dễ chợp mắt sau khi đặt bé lại nơi ngủ an toàn của bé.
• Nhờ bạn đời hỗ trợ mọi việc ngoài bú: thay tã, vỗ ợ, mang đồ ăn nhẹ, châm nước, quấn bé giữa đêm. Làm đội sẽ nhẹ hơn rất nhiều.

Nếu mẹ thích danh sách, mục tiêu đơn giản cho tuần đầu: 8 đến 12 cữ bú, thật nhiều da kề da, theo dõi tã, nhờ hỗ trợ sớm. Vậy là đủ.

Một lời nhắn về sự tự tin

Bố mẹ nào cũng có lúc hoang mang. Mẹ có thể băn khoăn sữa non có đủ không, sao bé cứ muốn nằm trên ngực cả ngày, hay cữ bú dồn buổi tối bao giờ mới dứt. Rồi sẽ ổn. Nhịp điệu sẽ vào nếp. Sữa sẽ về nhiều hơn, bé bú nhanh và gọn hơn, và mẹ sẽ nhận biết dấu hiệu bé bú đủ mà chẳng cần nghĩ nhiều.

Nếu muốn đọc sâu hơn, mẹ có thể tham khảo hướng dẫn của Bộ Y tế về nuôi con bằng sữa mẹ, khuyến nghị của WHO và UNICEF, hoặc tài liệu của Hội Nhi khoa Việt Nam. Các nhóm cộng đồng như “Hội Sữa mẹ”, câu lạc bộ cha mẹ tại bệnh viện là nơi mẹ nhận được kinh nghiệm thực tế và sự cảm thông.

Mẹ và bé đang học một “điệu nhảy” mới. Vài “nhịp” đúng ngay từ đầu như da kề da, cho bú sớm và thường xuyên, ngậm bắt vú sâu sẽ giúp hai mẹ con hòa nhịp tự nhiên. Mẹ làm được. Và nếu cần một cánh tay, cứ gọi. Đó là lý do có cả “làng” bên mẹ.