Hoạt động nhẹ cho bé sơ sinh tuần đầu: da kề da, hát, mát xa, mặt đối mặt

Tuần đầu tiên với em bé có thể trôi qua trong mệt mờ: cho bú, thay tã, dỗ ngủ, rồi lại cho bú… và đâu đó trong đầu là câu hỏi: “Không biết mình có cần cho bé ‘hoạt động’ gì chưa nhỉ?” Nếu bạn từng nhìn bé sơ sinh và băn khoăn như vậy, bạn hoàn toàn không cô đơn.

Tin vui là: bé đã làm rất nhiều rồi. Ăn, ngủ, được bế ẵm gần bố mẹ đã là phần quan trọng nhất của chăm sóc trẻ sơ sinh. Ngoài ra, chỉ cần thêm vài hoạt động rất nhẹ nhàng là bạn đã hỗ trợ phát triển cho bé trong tuần đầu, đồng thời dễ dàng tìm ra cách gắn kết với con theo kiểu tự nhiên nhất.

Bạn không cần lịch trình phức tạp, không cần rổ đồ chơi, càng không cần khoá học đặc biệt nào. Bạn chỉ cần chính mình, vài phút bé thức yên, và một chút để ý xem bé sơ sinh nhà mình thích gì.

Cùng đi từng bước cho nhẹ đầu nhé.

Vì sao kích thích lại quan trọng ngay từ tuần 1

Nhìn bên ngoài có thể thấy bé sơ sinh chỉ ăn rồi ngủ, nhưng trong não bé đang có hàng loạt hoạt động rất mạnh mẽ.

Trong tuần đầu này:

• Não của trẻ sơ sinh đang hình thành vô số kết nối mới mỗi giây.
• Các giác quan như xúc giác, khứu giác, thính giác, thị giác bắt đầu gắn kết với những trải nghiệm đầu đời.
• Những phút giây kích thích nhẹ nhàng giúp não bộ học được điều gì là quen thuộc, an toàn, dễ chịu.

Hãy nghĩ ít theo kiểu phải «làm hoạt động cho trẻ sơ sinh», mà nhiều hơn theo hướng làm cho việc chăm sóc hằng ngày trở nên giàu trải nghiệm hơn. Ôm bé da kề da, nói chuyện với trẻ sơ sinh, hoặc vài giây mặt đối mặt… không phải để cho bé «học sớm», mà là để:

• Giúp bé cảm thấy an toàn, bình tĩnh.
• Xây dựng gắn kết giữa bạn và bé, từng chút một.
• Hỗ trợ phát triển cho bé sơ sinh theo cách gọn nhẹ, lồng vào những việc chăm sóc thường ngày trong tuần đầu.

Và một sự thật giúp giảm bớt áp lực: trong tuần 1, phần lớn thời gian của bé vẫn sẽ là ăn và ngủ. Đó không phải là vấn đề cần sửa. Đó chính xác là nhu cầu của một trẻ sơ sinh.

Vài điều cần biết về thời gian bé thức và quá kích thích

Trong tuần đầu, bé sơ sinh chỉ có những khoảng thức yên lặng rất ngắn, đôi khi chỉ vài phút. Đó là “khoảng vàng” để bạn chơi với bé sơ sinh bằng những hoạt động nhẹ nhàng.

Hãy để ý lúc bé:

• Mở mắt, nhìn quanh
• Thở đều, không giật cục
• Không khóc
• Không quằn người, không háo bú rõ ràng

Đó là lúc bạn có thể thử một trong những hoạt động dưới đây.

Quan trọng không kém là nhận ra khi nào nên dừng lại. Quá kích thích ở lứa tuổi này đến rất nhanh. Bé có thể cho bạn biết là bé đã đủ rồi bằng cách:

• Quay đầu hoặc liếc mắt sang chỗ khác
• Bắt đầu nhăn nhó, quấy khóc
• Xòe bàn tay, các ngón mở rộng kiểu như «dừng lại»
• Bỗng dưng ngáp, nấc cụt liên tục
• Chuyển từ trạng thái thư giãn sang căng cứng người

Khi thấy những dấu hiệu đó, hãy chậm lại:

• Bế bé sát vào người
• Giảm ánh sáng trong phòng nếu có thể
• Ngưng hoạt động, chỉ ôm ấp hoặc cho bú

Bạn không «bỏ lỡ cơ hội» nếu hôm nay hoạt động chỉ kéo dài 30 giây. Với trẻ sơ sinh, chừng đó cũng rất quý giá.

1. Da kề da: hoạt động số một cho tuần đầu

Nếu chỉ nhớ được một việc nên làm với trẻ sơ sinh trong tuần đầu, hãy là da kề da cho trẻ sơ sinh.

Cách làm rất đơn giản:

• Bé chỉ mặc tã (hoặc thêm chiếc khăn mỏng nếu trời mát)
• Ngực trần của bé áp trực tiếp vào ngực trần của bạn
• Hai mẹ con (hoặc bố con) được phủ thêm khăn/áo mỏng bên ngoài cho ấm

Lợi ích của da kề da

Da kề da cho trẻ sơ sinh trong những ngày đầu được rất nhiều bác sĩ sản khoa và nhi khoa ở Việt Nam khuyên thực hiện, vì:

• Giữ ấm ổn định cho bé
  Vùng ngực của bạn có thể ấm lên hoặc mát đi nhẹ để hỗ trợ điều chỉnh nhiệt độ cơ thể cho bé, giống như một «lò ấp» tự nhiên.

• Ổn định nhịp tim và nhịp thở
  Trẻ sơ sinh được ôm da kề da thường có nhịp tim đều hơn, thở nhẹ nhàng hơn.

• Tăng gắn kết tình cảm
  Mùi cơ thể, nhịp tim, hơi ấm của bạn giúp bé nhận ra «đây là nhà», giúp trả lời câu hỏi làm sao để gắn kết với bé sơ sinh theo cách gần gũi nhất.

• Giảm quấy khóc
  Nhiều bé khóc ít hơn và dễ dịu lại sau khi được ôm da kề da thường xuyên.

• Hỗ trợ việc bú mẹ hoặc bú bình
  Gần gũi với mẹ giúp kích thích tiết sữa, đồng thời giúp bé sơ sinh phát huy bản năng tìm vú và bú hiệu quả hơn, kể cả khi bé đang bú bình.

Cách áp dụng trong chăm sóc trẻ sơ sinh tuần đầu

• Thử ôm da kề da sau cữ bú, khi bé đã no và hơi lim dim.
• Dùng gối kê lưng, ngồi hoặc ngả người ra sau, đặt bé lên ngực.
• Nếu được, hãy dành khoảng 20 phút, nhưng chỉ 5-10 phút cũng đã có ích.
• Bố, ông bà vẫn có thể làm da kề da với bé, không chỉ riêng mẹ. Điều này rất tốt cho sự gắn kết của cả gia đình với em bé.

Chỉ cần bạn làm thật nhiều da kề da, dù không kịp làm thêm bất kỳ hoạt động cho trẻ sơ sinh nào khác trong tuần đầu, bé vẫn đã có một khởi đầu rất tuyệt vời.

2. Nói chuyện và hát cho bé sơ sinh

Trong bụng mẹ, bé đã nghe giọng bạn suốt nhiều tháng. Giọng của bạn bây giờ chính là âm thanh bé thích nhất. Nên khi bạn băn khoăn không biết chơi với bé sơ sinh như thế nào giữa các cữ bú, giọng nói là “đồ chơi” tuyệt vời nhất.

Vì sao nói chuyện với trẻ sơ sinh lại quan trọng

Nói chuyện và mẹ hát ru cho bé sơ sinh giúp:

• Đặt nền tảng rất sớm cho đường dẫn ngôn ngữ trong não
• Giúp bé làm quen với nhịp điệu, ngữ điệu của tiếng mẹ đẻ
• Trấn an và làm bé yên tâm vì đó là âm thanh quen thuộc

Không cần bạn phải kể chuyện thật hay, càng không cần giọng hát chuyên nghiệp. Bé sơ sinh không quan tâm chuyện bạn hát đúng tông hay không, bé chỉ quan tâm đó là bạn.

Cách nói chuyện và hát với bé trong tuần 1

Bạn có thể kể lại những gì đang làm, kiểu như:

• «Mẹ thay tã cho con nhé, đây là cái chân nhỏ xíu này.»
• «Giờ hai mẹ con xuống bếp pha ly sữa cho mẹ, con đi cùng mẹ nhé.»
• «Con đang nhìn ra cửa sổ kìa, ngoài trời sáng quá ha.»

Khi hát:

• Hát ru, ngân nga giai điệu bạn thích, dù không nhớ hết lời cũng không sao.
• Chọn 1-2 bài ru quen, hát lặp lại vào giờ tắm, thay tã, ru ngủ. Sự lặp lại tạo cảm giác an toàn cho bé.
• Dùng giọng nhẹ, êm. Cách nói «giọng mẹ với con» hơi cao, chậm, ngân nga mà người lớn hay dùng với trẻ nhỏ thực ra rất phù hợp với tầm nghe và tầm chú ý của trẻ sơ sinh.

Những phút nói chuyện, hát ru như vậy chính là kích thích trẻ sơ sinh rất hiệu quả, mà lại hòa vào việc chăm bé hằng ngày, không khiến bạn tốn thêm nhiều sức.

3. Mặt đối mặt trong tầm nhìn của trẻ sơ sinh

Trong tuần đầu, tầm nhìn của trẻ sơ sinh còn khá hạn chế, nhưng bé nhìn rõ nhất ở khoảng 20 - 30 cm tính từ mắt bé. Đó gần như là khoảng cách từ ngực đến mặt bạn khi bạn bế bé, hoặc khoảng cách giữa mặt bạn và mặt bé khi cho bú.

Trẻ sơ sinh đặc biệt bị thu hút bởi khuôn mặt người, và khuôn mặt của bạn là «gương mặt được yêu thích nhất».

Cách chơi mặt đối mặt với trẻ sơ sinh

Thử khi bé đang thức yên, không khóc:

1. Bế bé trong tay, cho bé nằm ngửa, bụng bé quay vào người bạn.
2. Đỡ chắc phần đầu và cổ bé.
3. Đưa bé đến gần sao cho mặt hai người cách nhau khoảng 20 - 30 cm.
4. Nhìn vào mắt bé vài giây.

Bạn có thể:

• Từ từ nhướng mày
• Mở to miệng, rồi khép lại
• Mỉm cười nhẹ nhàng
• Nói chuyện, để bé quan sát môi bạn chuyển động

Nếu bé chỉ nhìn bạn vài giây rồi quay đi, đó là chuyện rất bình thường. Những lần nhìn mặt đối mặt với trẻ sơ sinh ngắn như vậy đã vừa đủ với khả năng tiếp nhận của não bộ bé.

Nếu thấy bé có vẻ quá tải, quấy, ưỡn người, bạn chỉ cần kéo bé sát lại ngực để bé quay đầu né ánh nhìn, ôm bé yên và cho bé nghỉ.

4. Dùng hình đen trắng, họa tiết tương phản mạnh

Trong tuần đầu, thị giác của trẻ sơ sinh còn mờ, nhưng bé đặc biệt dễ bị thu hút bởi hình ảnh có độ tương phản cao, nhất là đen - trắng. Đó là lý do nhiều bố mẹ chọn các hoạt động cho trẻ sơ sinh dạng thẻ đen trắng, sách hình đơn giản.

Bạn không cần đồ gì cầu kì. Một bộ thẻ họa tiết đen trắng cơ bản, hoặc chiếc chăn kẻ sọc rõ màu, cũng đủ để kích thích nhẹ nhàng tầm nhìn của trẻ sơ sinh.

Cách dùng thẻ/họa tiết đen trắng

• Chọn lúc bé thức yên, không quấy, không đói.
• Cầm tấm thẻ ở khoảng cách tương tự khi bạn chơi mặt đối mặt - khoảng 20 - 30 cm.
• Giữ yên vài giây, xem bé có hướng mắt về đó không.
• Rồi chậm rãi di chuyển thẻ sang trái vài cm, sau đó lại đưa về giữa.

Giữ rất ngắn:

• 1 - 2 phút đã đủ cho tuần đầu.
• Dừng sớm hơn nếu bé quay đi, nhắm mắt, quấy khóc.

Nếu không có thẻ, bạn có thể tận dụng:

• Họa tiết trên áo bạn (sọc to, caro rõ ràng)
• Viền cửa sổ tối màu tương phản với bầu trời sáng
• Mép tủ, kệ màu đậm cạnh bức tường sáng

Mục tiêu không phải là bắt bé nhìn chằm chằm thật lâu, chỉ đơn giản là cho não bé một lời «chào hỏi» bằng hình ảnh rõ nét là được.

5. Chạm nhẹ và “mát xa” cho bé sơ sinh

Xúc giác là một trong những giác quan nhạy nhất của trẻ sơ sinh. Những cái chạm nhẹ nhàng, lặp lại đều đặn giúp bé dần hiểu rằng thế giới này an toàn và cơ thể của bé luôn được chăm chút.

Mát xa cho trẻ sơ sinh trong tuần đầu không cần phải bài bản, nhiều bước, nhiều dầu. Chỉ cần nghĩ theo hướng vuốt ve, chạm nhẹ có ý thức là đủ.

Khi nào nên thử chạm - mát xa

Chọn lúc bé:

• Thức yên, không khóc
• Không phải ngay sát giờ bú, khi bé đã đói cồn cào
• Không ngay sau khi bé vừa bú no, để tránh bé khó chịu, ọc sữa

Gợi ý vài kiểu vuốt ve đơn giản

Bạn có thể:

• Vuốt nhẹ từ vai xuống tới bàn tay bé, theo chiều dọc cánh tay.
• Dùng đầu ngón tay xoay vòng tròn nhỏ trong lòng bàn tay bé.
• Vuốt từ đùi xuống tới bàn chân bé, động tác chậm, đều.
• Xoa rất nhẹ nhàng lưng bé bằng những vòng tròn nhỏ khi bé nằm trên ngực hoặc trên đùi bạn.

Quan sát phản ứng của bé:

• Nếu bé thả lỏng, thở đều, thậm chí như thích thú hơn, bạn có thể tiếp tục 1 - 2 phút.
• Nếu bé vặn vẹo né tránh, nhăn mặt, quấy, chỉ cần dừng lại và chuyển sang bế ôm, dỗ bé.

Tất cả những lần chạm có chủ đích như vậy đều là kích thích trẻ sơ sinh, đồng thời giúp bạn hiểu dần bé nhà mình thích kiểu chạm nào, nhạy cảm ở đâu.

6. Thay đổi tư thế bế để bé có cảm giác mới

Thường thì ai chăm bé sẽ hay quen tay với một tư thế bế. Như vậy cũng không sao. Tuy nhiên, nếu thỉnh thoảng bạn thử vài tư thế bế khác nhau, bé sẽ có thêm trải nghiệm cảm giác mới, hỗ trợ tốt cho phát triển cơ - xương - giác quan.

Mỗi tư thế bế sẽ làm thay đổi:

• Góc nhìn của bé, bé thấy những gì xung quanh
• Cảm giác da thịt bé chạm vào cơ thể bạn
• Cách đầu, cổ, lưng, bụng của bé được nâng đỡ

Tư thế bế phù hợp cho tuần đầu

Luôn bảo đảm đầu và cổ được nâng tốt, đường thở của bé thông thoáng.

Một số tư thế nhẹ nhàng:

• Bế ngang (cradle hold)
  Kiểu bế «kinh điển» như ôm búp bê, bé nằm trên tay bạn, đầu tựa vào khuỷu tay. Rất phù hợp để nói chuyện, cho bú, nhìn mặt bé.

• Bế vác trên ngực
  Bé dựa thẳng vào ngực bạn, đầu tỳ lên vai, tay bạn đỡ gáy và lưng. Tốt cho da kề da, cho bé nghe nhịp tim, cũng tiện cho việc vỗ ợ.

• Bế kiểu “hổ trong rừng” (tummy trên tay)
  Bé nằm sấp dọc theo cẳng tay bạn, mặt quay sang một bên, má tựa gần khuỷu tay, bàn tay bạn đỡ dưới vùng bụng - giữa hai chân. Một số bé thấy tư thế này rất dễ chịu, đặc biệt khi đầy hơi, đồng thời có góc nhìn mới ra ngoài.

• Cho bé nằm ngang trên đùi
  Bé nằm sấp trên hai đùi bạn, đầu quay sang một bên, tay bạn đỡ vai và hông bé. Chỉ áp dụng rất ngắn trong tuần đầu và chỉ khi bạn hoàn toàn tỉnh táo, quan sát bé kỹ. Đây có thể xem như bước khởi động rất sớm của «tummy time» (cho bé nằm sấp có kiểm soát).

Không cần ngày nào cũng «xài đủ bộ» tất cả tư thế. Chỉ cần bạn để ý xem mình hay bế kiểu nào, đôi lúc đổi tư thế, rồi lắng nghe xem bé phản ứng ra sao.

Bao nhiêu là “đủ” trong tuần đầu?

Đây là điều rất nhiều bố mẹ lo.

Có thể hình dung đơn giản như sau:

• Trong tuần 1, phần lớn thời gian của một trẻ sơ sinh sẽ là bú, ngủ và thay tã.
• Trong những khoảng bé thức yên ngắn ngủi, bạn chỉ cần chọn 1 - 2 hoạt động như ở trên.
• Mỗi hoạt động có thể chỉ kéo dài 30 giây đến 3 phút, tùy sức của bé ngày hôm đó.

Vậy là đủ cho các hoạt động cho sơ sinh tuần đầu.

Bạn không hề chậm nếu:

• Vài ngày liền bạn quên béng mấy cái thẻ đen trắng.
• Bé chỉ thích bú xong là ngủ trên người bạn.
• Cả ngày hai mẹ con chỉ loanh quanh trên giường, da kề da, nói chuyện lặt vặt, thỉnh thoảng mẹ hát ru cho bé sơ sinh.

Những khoảnh khắc tưởng như «bình thường» đó chính là chăm sóc trẻ sơ sinh, cũng là kích thích trẻ sơ sinh rất phù hợp với giai đoạn đầu đời.

Tóm lại cho thật gọn

Gợi ý nhẹ nhàng về việc chơi với bé sơ sinh trong tuần đầu:

1. Da kề da thật thường xuyên - giúp bé giữ ấm, ổn định nhịp tim, dễ bình tĩnh và tăng gắn kết.
2. Nói chuyện và hát ru trong lúc cho bú, thay tã, ôm ấp - giọng của bạn là âm thanh bé yêu thích nhất.
3. Mặt đối mặt trong tầm 20 - 30 cm vài giây đến vài phút, khi bé thức yên và bình tĩnh.
4. Họa tiết tương phản mạnh (đen - trắng) khoảng 1 - 2 phút, giữ ở khoảng cách tương đương khi cho bú.
5. Chạm nhẹ, vuốt ve, mát xa đơn giản khi bé thư giãn, tỉnh táo.
6. Đổi tư thế bế để bé có thêm trải nghiệm cảm giác, nhưng vẫn giữ an toàn đầu - cổ - đường thở.

Luôn theo dõi tín hiệu của bé. Bé quay đi, nhăn nhó, quấy thì dừng. Khi nào bé sẵn sàng lại, bạn bắt đầu tiếp.

Tuần đầu không phải cuộc thi xem ai chăm con «chuẩn» hơn. Đó là quãng thời gian để bạn từ từ làm quen với một con người bé xíu mới xuất hiện, và để bé làm quen với bạn. Mỗi lần ôm bé ngủ, mỗi cữ bú ngái ngủ, mỗi phút bé nằm yên trên ngực bạn đều đang góp phần gắn kết và hỗ trợ phát triển cho trẻ sơ sinh trong tuần đầu.

Bạn đã làm được nhiều hơn mình nghĩ rồi.