Khi nào phải gọi bác sĩ cho trẻ sơ sinh - Dấu hiệu nguy hiểm cần xử trí ngay

Những tuần đầu sau sinh luôn là khoảng thời gian “choáng váng”. Bố mẹ gần như thức trắng đêm để học cách chăm con, em bé thì đang tập thích nghi với cuộc sống ngoài bụng mẹ, và chỉ cần bé đổi màu da hay thở khác đi một chút là tim bạn đã nhảy thình thịch.

Một chút lo lắng là bình thường, thậm chí rất cần thiết để giữ an toàn cho trẻ sơ sinh. Nhưng nếu lúc nào cũng trong trạng thái hoảng loạn thì bố mẹ sẽ kiệt sức rất nhanh. Bài viết này cố gắng đứng ở giữa: một tài liệu tham khảo ngắn gọn, bình tĩnh, để khi bạn tự hỏi: «Chuyện này có bình thường không?» hay «Có cần gọi bác sĩ ngay không?» thì mở ra xem được liền.

Bài viết tập trung vào việc khi nào cần gọi bác sĩ cho trẻ sơ sinh trong vài tuần đầu đời. Nội dung được viết cho bố mẹ ở Việt Nam, dựa trên các dấu hiệu nguy hiểm ở trẻ sơ sinh mà bác sĩ nhi trên toàn thế giới đều thừa nhận.

Nếu có lúc nào đó bạn thấy bất an, linh cảm rằng «con có gì đó không ổn», hãy tin cảm giác của mình. Gọi cho bác sĩ nhi, trạm y tế phường, tổng đài 115, hoặc đưa con thẳng đến khoa Cấp cứu Nhi của bệnh viện. Hỏi về một em bé vài ngày tuổi, bạn sẽ không bao giờ “làm phiền” ai cả.

Khi nào cần đưa trẻ sơ sinh đi khám gấp

Những dấu hiệu dưới đây không phải là kiểu “đợi xem sao”. Với trẻ sơ sinh, nếu thấy một trong các dấu hiệu này, hãy tìm kiếm hỗ trợ y tế ngay. Riêng những trường hợp khó thở, tím môi, hoặc bé trông rất mệt, gọi 115 hoặc đưa bé đi cấp cứu ngay lập tức.

1. Sốt hoặc thân nhiệt xuống thấp

Trẻ sơ sinh chưa tự điều hòa thân nhiệt tốt, nên thay đổi nhiệt độ có thể là dấu hiệu sớm của nhiễm trùng.

Cần cho bé đi khám gấp nếu:

• Nhiệt độ trên 38°C (đo ở nách, không đo trán)
• Nhiệt độ dưới 36°C và không tăng lên sau khi ủ ấm hoặc da kề da với mẹ/ba

Sốt trẻ sơ sinh, nhất là trẻ dưới 1 tháng, có thể là dấu hiệu nhiễm trùng nặng, thường cần cho bé vào viện để theo dõi. Ở chiều ngược lại, thân nhiệt quá thấp cũng có thể liên quan tới nhiễm trùng hoặc tụt đường huyết.

Một vài lưu ý:

• Nên dùng nhiệt kế điện tử đo ở nách.
• Nếu đo thấy sốt, hãy đo lại lần nữa cho chắc.
• Không tự ý cho trẻ sơ sinh uống paracetamol hay ibuprofen nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.

Nếu bạn bế bé lên và thấy «Sao con nóng hầm hập» hoặc «Sao người con lạnh lạnh, lạ quá», đừng chỉ sờ tay đoán. Hãy đo nhiệt độ. Nếu ngoài khoảng 36–37,5°C, hãy liên hệ bác sĩ nhi, trạm y tế, hoặc đưa con đi khám.

2. Bé bỏ bú liên tiếp 2 cữ trở lên

Trẻ sơ sinh thường bú rất thường xuyên, khoảng 2–3 giờ một lần cả ngày lẫn đêm. Thỉnh thoảng có một cữ bé bú ít rồi ngủ quên thì không sao. Nhưng bỏ bú liên tiếp nhiều cữ lại là chuyện khác.

Cần gọi bác sĩ hoặc nữ hộ sinh / điều dưỡng sơ sinh nếu:

• Trẻ sơ sinh bỏ bú hoặc bú rất kém trong 2 cữ liên tiếp trở lên
• Bé không có hứng thú với ti mẹ hay bình sữa, người mềm oặt, quá buồn ngủ
• Kèm theo đó bạn thấy ít tã ướt hơn bình thường

Khi bố mẹ nói «Bé bỏ bú liên tiếp» hoặc «Bé bú không nổi, bú được vài cái lại ngủ», bác sĩ sẽ nghĩ ngay đến nguy cơ mất nước, tụt đường huyết, hoặc bệnh mới chớm.

Điều này đúng với cả bé bú mẹ hoàn toàn, bú bình hoặc bú hỗn hợp. Kể cả khi bé vẫn ngậm được ti nhưng chỉ mút vài cái rồi lả đi, lặp đi lặp lại trong ngày, vẫn nên cho bé đi kiểm tra.

3. Bé nôn nhiều, kiểu ọc mạnh chứ không chỉ trớ sữa

Hầu như trẻ sơ sinh nào cũng trớ sữa. Dính ít sữa trên vai áo, sữa tràn mép miệng sau khi ợ hơi, đó là chuyện hoàn toàn bình thường.

Nên lo lắng nếu:

• Bé nôn vọt mạnh, phọt thành tia, lặp lại nhiều lần
• Nôn liên tục, không phải chỉ 1–2 lần trong ngày
• Bé có vẻ rất đói nhưng vừa bú xong lại nôn gần hết
• Bạn thấy dấu hiệu mất nước, ít tã ướt hơn thường ngày

Điều này khác với kiểu trớ sữa chảy nhẹ ra cằm. Bé nôn nhiều, nôn vọt liên tiếp có thể liên quan đến nhiễm trùng, tắc nghẽn tiêu hóa, hoặc bất dung nạp gì đó cần được khám. Nếu bạn không chắc đó là trớ hay nôn, hãy quay một đoạn video ngắn để cho bác sĩ hoặc điều dưỡng xem.

4. Ít tã ướt hơn so với tuổi

Số lần bé đi ti là một trong những dấu hiệu rõ nhất cho thấy trẻ sơ sinh có bú đủ và có khỏe không.

Gợi ý tham khảo:

• Ngày 1: khoảng 1 tã ướt
• Ngày 2: khoảng 2 tã ướt
• Ngày 3: khoảng 3 tã ướt
• Sau đó: thường là ít nhất 6 tã ướt mỗi ngày

Nếu bé bú mẹ hoàn toàn, có thể mất 2–3 ngày sữa mới về nhiều, nhưng đến ngày thứ 4–5 trở đi, thường bé đã đạt được mức này.

Gọi bác sĩ hoặc nữ hộ sinh nếu:

• Bé ít tã ướt hơn so với số ngày tuổi
• Cả ngày tã chỉ ẩm ẩm, không ướt rõ
• Nước ti màu đậm, mùi nồng

Nhiều bố mẹ tra cứu «ít tã ướt trẻ sơ sinh» khi lo lắng về chuyện này, và đó là lo lắng chính đáng. Lượng nước ti ít có thể là dấu hiệu chớm mất nước hoặc bé bú chưa đủ, cần được hỗ trợ sớm.

5. Phân có máu hoặc nôn ra máu

Thấy máu ở trẻ sơ sinh, dù ở đâu, cũng là lý do phải đưa đi khám.

Cần đưa bé đi khám ngay nếu bạn thấy:

• Phân có máu - sợi máu đỏ, cục máu, hoặc phân đen sệt như hắc ín sau vài ngày đầu đời
• Nôn ra máu - máu đỏ tươi, hoặc chất nôn màu nâu sẫm như bã cà phê

Đôi khi một ít máu trong phân ở trẻ sơ sinh có thể xuất phát từ vết nứt nhỏ ở hậu môn, nhưng bạn không thể tự khẳng định là “chắc không sao”. Phân có máu trẻ sơ sinh hoặc nôn ra máu có thể liên quan đến nhiễm trùng, dị ứng (ví dụ dị ứng đạm sữa bò), hay chảy máu từ đường tiêu hóa trên.

Nếu nghi ngờ có máu, hãy giữ lại tã, và nếu được thì chụp một bức ảnh. Điều này giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn.

6. Nôn màu vàng hoặc xanh

Với nôn ói ở trẻ sơ sinh, màu sắc rất quan trọng.

• Nôn màu vàng (có lẫn dịch mật)
• Nôn màu xanh lá ở trẻ sơ sinh

Cả hai đều có thể cho thấy dịch mật từ ruột bị trào ngược lên dạ dày, gợi ý khả năng tắc nghẽn ở đường tiêu hóa. Đây được xem là tình huống cấp cứu cho đến khi chứng minh được là không nguy hiểm.

Nếu bé nôn vàng xanh trẻ sơ sinh, đặc biệt xảy ra hơn 1 lần, hãy gọi 115 hoặc đưa con thẳng đến khoa Cấp cứu Nhi. Không chờ lịch khám thường, không đợi “xem sao”.

7. Bé quá lả, khó đánh thức

Trẻ sơ sinh ngủ rất nhiều, 18–20 giờ mỗi ngày là chuyện bình thường. Nhưng giữa các giấc ngủ, bé vẫn nên tỉnh dậy đòi bú, cử động, có tương tác với bố mẹ.

Nên lo nếu:

• Trẻ sơ sinh rất khó đánh thức, gọi mãi, cởi bỉm, thay đồ, đặt nằm da kề da… mà bé vẫn lịm
• Khi bế lên bé mềm oặt, cảm giác như “búp bê vải”
• Bé quá mệt nên bú không nổi, ngậm ti được vài giây lại lịm đi
• Bé lờ đờ, ít cử động tay chân hơn bình thường

Nhiều bố mẹ kể rằng «Bé khó đánh thức, cứ như ngủ mê» theo kiểu này. Đừng vội mừng “Con mình ngoan, ngủ giỏi”. Kiểu li bì bất thường có thể liên quan tới nhiễm trùng, tụt đường huyết, hoặc các vấn đề nặng khác.

8. Bé khóc không ngừng 2 tiếng trở lên

Trẻ sơ sinh nào cũng khóc. Có bé hay “gắt chiều”, quấy khóc một khung giờ nhất định, dù rất mệt nhưng vẫn được xem là trong phạm vi bình thường. Điểm khác biệt nằm ở chỗ bé có dỗ được hay không.

Cần đưa bé đi khám sớm nếu:

• Bé khóc liên tục, khóc không ngừng 2 tiếng trở lên, gần như không ngớt
• Bạn đã thử cho bú, bế ẵm, ợ hơi, thay tã, áp da, vỗ về… mà không đỡ
• Tiếng khóc chói, cao vút, khác hẳn kiểu khóc thường ngày của con
• Bé có vẻ rất đau, co chân lên bụng, nhăn mặt, ưỡn người, cong lưng

Bé khóc không ngừng 2 tiếng theo kiểu này có thể là dấu hiệu đau, nhiễm trùng hoặc vấn đề ở đường tiêu hóa. Đặc biệt đáng lo nếu nó là sự thay đổi đột ngột so với thói quen từ trước.

Và nếu bạn cảm thấy mình sắp “quá sức chịu đựng”, hoàn toàn được phép đặt bé nằm an toàn trong cũi, giường, bước sang phòng bên, hít thở vài nhịp, rồi gọi người thân hoặc đường dây nóng hỗ trợ. Không rung lắc, không giận dữ với bé. Bạn cần được giúp đỡ, và điều đó không có gì đáng xấu hổ.

9. Môi hoặc lưỡi tím

Thay đổi màu da luôn khiến bố mẹ sợ, và thực sự đây là dấu hiệu quan trọng.

Gọi cấp cứu (115) ngay nếu bạn thấy:

• Môi bé tím hoặc tím tái
• Lưỡi, niêm mạc trong miệng màu xanh tím
• Màu tím không hết nhanh khi bạn ủ ấm bé

Đây có thể là biểu hiện thiếu oxy, bệnh tim bẩm sinh hoặc vấn đề về phổi. Thi thoảng chân tay trẻ sơ sinh có thể hơi tím, nổi loang lổ khi trời lạnh, điều đó có thể vẫn bình thường. Nhưng môi và lưỡi tím thì khác, cần xử trí ngay.

10. Khó thở

Bất kỳ vấn đề gì liên quan đến thở ở trẻ sơ sinh đều là cấp cứu.

Gọi 115 hoặc đưa bé vào cấp cứu ngay nếu thấy:

• Bé rên, gừ theo nhịp thở
• Cánh mũi phập phồng khi hít vào
• Lồng ngực lõm vào giữa các xương sườn hoặc dưới bờ sườn khi thở (co kéo)
• Thở rất nhanh, hoặc ngừng thở từng lúc rồi mới thở lại
• Nghe tiếng rít, khò khè rõ rệt khi bé thở
• Bé có vẻ rất khó chịu, tím tái, người mềm oặt

Nhiều bố mẹ than «Bé thở khò khè, nghe nghẹt mũi» hay «Ban đêm nghe con thở to» - nhiều trường hợp chỉ là mũi bé hẹp, có ít dịch, không đáng ngại. Điều đáng chú ý là bé có phải gắng sức để thở không, và nhìn tổng thể: bé còn bú tốt, da hồng hào, vẫn tỉnh táo, hay trông rất vật vã?

Nếu bạn phân vân, hãy quay lại video bé đang thở và mang cho bác sĩ xem. Nhưng nếu linh cảm trong bạn nói rằng “Không ổn rồi”, đừng chờ, hãy đưa bé tới cấp cứu.

11. Thóp phồng hoặc lõm bất thường

Vùng mềm trên đỉnh đầu bé gọi là thóp. Khi chạm tay vào, bạn sẽ thấy hơi mềm và lõm nhẹ.

Cần cho bé đi khám trong ngày nếu thấy:

• Thóp phồng rõ, căng khi bé đang bình tĩnh, ngồi/được bế thẳng (thóp hơi phồng khi khóc to có thể vẫn bình thường)
• Thóp lõm sâu, nhất là khi đi kèm với miệng khô, ít tã ướt

Thóp phồng có thể là dấu hiệu nhiễm trùng hoặc áp lực trong não tăng cao. Thóp lõm sâu thường gợi ý bé bị mất nước. Cả hai đều cần được bác sĩ kiểm tra.

12. Vùng rốn đỏ lan rộng, rỉ dịch

Cuống rốn của bé trong vài ngày đầu trông khá “xấu xí” là chuyện bình thường, sau đó sẽ khô lại rồi tự rụng. Một chút vảy khô hay viền đỏ sát chân rốn thường không đáng lo.

Nhưng cần đưa bé đi khám sớm nếu:

• Vết đỏ lan rộng từ chân cuống rốn ra vùng da xung quanh
• Da quanh rốn nóng, sưng, chạm vào bé có vẻ đau
• Có mủ, dịch vàng xanh, mùi hôi, vùng rốn phồng to
• Bé kèm sốt, bú kém, trông mệt

Đây có thể là nhiễm trùng rốn. Trẻ sơ sinh có thể diễn tiến nhanh, nhưng nếu phát hiện sớm và điều trị kịp thời, đa phần sẽ ổn. Tuyệt đối không chờ “tự hết”.

Những dấu hiệu nhìn đáng sợ nhưng thường là bình thường

Không phải biểu hiện lạ nào ở trẻ sơ sinh cũng là bệnh. Thực tế, trẻ sơ sinh có cả một “bộ sưu tập” những điều kỳ quặc khiến bố mẹ hoảng hồn, nhưng lại hoàn toàn vô hại.

Nếu bạn không chắc, cứ hỏi bác sĩ, đó là quyền của bạn. Còn những điều dưới đây là thứ mà nhiều điều dưỡng sơ sinh lâu năm thường mỉm cười và nói: “Bình thường đó ba mẹ.”

Nấc cụt

Nấc cụt ở trẻ sơ sinh cực kỳ thường gặp. Nhiều bé còn nấc ngay từ trong bụng mẹ, bố mẹ cảm nhận được những cú giật nhịp nhàng.

Thường thì nấc cụt:

• Không gây đau cho bé
• Không phải dấu hiệu đau dạ dày hay bệnh lý
• Hay xảy ra sau bú, khi bé hào hứng hoặc đang khóc

Không cần uống thuốc, cũng không phải làm gì quá đặc biệt. Bạn có thể cho bé bú vài ngụm, bế bé thẳng, hoặc đơn giản là chờ vài phút. Hầu hết cơn nấc sẽ tự hết.

Hắt hơi

Trẻ sơ sinh rất hay hắt hơi. Mũi bé nhỏ, nhạy cảm với bụi, mùi, hơi lạnh và cả sữa.

Hắt hơi thường là bình thường nếu không kèm:

• Sốt
• Ho, khó thở
• Bú kém

Trong giai đoạn đầu đời, hắt hơi chỉ là cách bé tự “dọn dẹp” mũi, tống bụi, sữa, hoặc dịch nhầy ra ngoài. Nó không phải là dấu hiệu chắc chắn của cảm lạnh hay dị ứng.

Cằm run, tay chân rung nhẹ

Cằm run run khi bé khóc, hay những lúc tay chân bé rung nhẹ, giật giật thoáng qua, nhìn qua rất dễ giật mình. Thực tế, ở đa số trẻ sơ sinh, đó chỉ là do hệ thần kinh còn non nớt.

Thường được xem là bình thường nếu:

• Đặt tay giữ hoặc gập nhẹ tay chân lại thì cơn rung dừng
• Hay xảy ra khi bé khóc, sợ, hoặc đang kích thích
• Lúc bé thức, bú, chơi vẫn tỉnh táo, bú tốt, da dẻ hồng hào

Nếu rung lắc không dừng khi bạn giữ tay chân, hoặc bạn thấy những cơn giật đều, lặp lại, kèm theo mắt trợn, mắt liếc, hoặc bé đờ ra, hãy đưa đi cấp cứu ngay vì có thể là co giật. Còn một chút cằm run khi khóc lớn thì cực kỳ phổ biến và thường không sao.

Da loang lổ khi lạnh

Tuần hoàn ở trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện. Khi trời mát hoặc bé bị lạnh, bạn có thể thấy:

• Da tay chân loang lổ, vằn vện, giống như da nổi hoa
• Bàn tay, bàn chân hơi tím trong khi mặt và thân vẫn hồng, ấm

Nếu ngực và lưng bé sờ ấm, màu da vùng mặt, ngực hồng hào, sau khi bạn ủ ấm, mặc thêm một lớp đồ hoặc áp da, da bé hồng lại thì đó thường là phản ứng bình thường.

Cần lo nếu:

• Sờ ngực, lưng bé thấy lạnh
• Da loang lổ dai dẳng, bé lừ đừ, bú kém
• Màu tím xuất hiện ở môi và lưỡi

Khi đó, hãy đưa bé đi kiểm tra.

Tin vào bản năng của mình và chủ động đi khám

Bạn là người ở cạnh con 24/7. Bạn nghe được những tiếng gừ gừ lúc 3 giờ sáng, nhìn rõ màu da bé dưới ánh sáng ban ngày, nắm được giờ giấc bú ngủ của con theo cách mà không bác sĩ nào làm được chỉ trong vài phút khám.

Vì vậy, nếu trong lòng cứ vang lên: «Con có gì đó không ổn» và cảm giác đó không chịu biến mất, chỉ riêng cảm giác ấy đã đủ lý do để:

• Gọi cho bác sĩ nhi hoặc trạm y tế phường/xã
• Đưa bé đến bệnh viện quận/huyện hoặc bệnh viện nhi để khám
• Gọi 115 hoặc đến khoa Cấp cứu nếu bé có dấu hiệu nguy hiểm rõ ràng

Bạn không “làm quá vấn đề”. Bạn đang làm đúng vai trò của một người làm cha làm mẹ.

Bạn có thể lưu lại bài viết này, lưu thêm những trang thông tin uy tín của Bộ Y tế, các bệnh viện nhi lớn trong điện thoại. Dần dần, bạn sẽ quen với các dấu hiệu trẻ sơ sinh thường gặp, phân biệt được cái nào chỉ là “tính trẻ con” vô hại, cái nào là dấu hiệu nguy hiểm ở trẻ sơ sinh cần xử trí ngay. Sự tự tin đó sẽ lớn lên từng chút một.

Trong lúc chưa quen, hãy dựa vào đội ngũ y tế xung quanh bạn. Họ ở đó chính là để đồng hành với gia đình trong những ngày đầu nhiều bỡ ngỡ này.