Một nửa bố mẹ quả quyết: «Không đời nào cho con ngủ chung giường». Rồi đến tuần thứ ba, bé chỉ nín khi được nằm trên ngực người lớn, và cả nhà thiếp đi trên ghế sofa lúc 3 giờ sáng lúc nào không hay.
Ngủ chung (co-sleeping, ngủ cùng con) là chủ đề khiến nhiều cha mẹ trẻ thấy mình bị soi xét từ mọi phía. Nhưng đằng sau tranh cãi là một thực tế rất đơn giản: rất nhiều gia đình sớm hay muộn cũng… ngủ chung, dù có chủ ý hay không. Và ngủ chung chủ động, có chuẩn bị an toàn thường ít rủi ro hơn là vô tình ngủ quên cùng con trong một nơi cực kỳ nguy hiểm.
Bài viết này nhìn vào chuyện ngủ chung với góc độ an toàn trước, không phán xét, không dọa dẫm. Mình sẽ nói về nghiên cứu hiện có, khuyến cáo chính thức về ngủ chung, những lợi ích khi ngủ chung, các nguy hiểm khi ngủ chung, và các quy tắc an toàn ngủ chung nếu bạn quyết định cho con ngủ chung giường. Mình cũng sẽ nói kỹ về ngủ chung phòng và nôi cạnh giường như một lựa chọn an toàn ở giữa.
Bạn hiểu con mình và hiểu nhà mình nhất. Mục tiêu không phải là bảo bạn phải làm thế nào, mà là đưa đủ thông tin rõ ràng để bạn tự chọn cách ngủ chung hay ngủ riêng mà thấy vừa an tâm vừa phù hợp với gia đình.
Từ «ngủ chung» được dùng khá lẫn lộn, nên khi bạn đi tìm xem «ngủ chung có tốt không, an toàn không» thì rất dễ rối.
Có hai kiểu sắp xếp chính:
Ngủ chung phòng (room sharing)
Bé ngủ cùng phòng với bố mẹ, nhưng trên mặt phẳng riêng: cũi, nôi, giường cũi, cũi gấp, nôi cạnh giường.
Đây là kiểu được Bộ Y tế và các Hội Nhi khoa tại Việt Nam khuyến khích ít nhất trong 6 tháng đầu, tốt nhất là đến tròn 1 năm.
Ngủ chung giường (bed sharing)
Bé nằm ngủ trên cùng tấm nệm với bố mẹ, thường là ngay sát bên. Nhiều người khi nói «ngủ chung với bé» là đang nói đến kiểu này. Với nhiều mẹ cho con bú, nằm ngủ chung cho con bú ban đêm rất tự nhiên, nhưng đi kèm là những rủi ro cụ thể.
Trong bài này, ngủ chung (co-sleeping) sẽ được hiểu là bất kỳ cách sắp xếp nào mà bé ngủ rất gần bố mẹ. Còn khi nói đến nguy hiểm khi ngủ chung giường, mình đang nói đến trường hợp bé và người lớn nằm trên cùng một mặt phẳng ngủ.
Nếu bạn thấy mình là người duy nhất từng ngủ gật cạnh con, thì… không đâu.
Các khảo sát ở Anh, châu Âu và vài nghiên cứu nhỏ tại Việt Nam đều cho thấy một tỷ lệ lớn bố mẹ có cho con ngủ chung giường ít nhất vài lần trong năm đầu đời. Có người cho ngủ chung hàng đêm. Có người chỉ «thất thủ» trong đợt con bứt rứt vì tăng trưởng, ốm sốt, hay giai đoạn bé 4 tháng ngủ giật mình quá nhiều.
Những tình huống cực kỳ quen:
Nếu nhìn dưới góc độ an toàn, chủ động luôn an toàn hơn vô tình. Nếu bạn biết chắc hoặc hơi… linh cảm là mình rất dễ ngủ quên khi bế con:
Đó là lý do trên thế giới có khá nhiều bộ hướng dẫn ngủ chung an toàn: không phải để «cổ vũ» ngủ chung, mà là để bảo vệ bé trong những tình huống mà cha mẹ vốn dĩ đã rơi vào.
Các khuyến cáo chính thức, từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đến nhiều Hội Nhi khoa trong khu vực, đều khá thống nhất:
Vì sao lại như vậy?
Nghiên cứu ở nhiều nước cho thấy ngủ chung phòng nhưng không chung giường có thể giảm nguy cơ Hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh (SIDS) đến khoảng 50%.
Một vài lý do có thể:
Nên nếu bạn đang băn khoăn «ngủ chung an toàn không», thì kiểu ngủ chung an toàn nhất thực ra chính là ngủ chung phòng, nhưng bé có mặt phẳng riêng.
Các khuyến cáo y khoa luôn nhìn vào nguy cơ trên toàn bộ dân số. Khi xem xét hàng loạt ca tử vong đột ngột, người ta thấy ngủ chung giường có liên quan đến tăng nguy cơ SIDS và ngạt, đặc biệt ở trẻ dưới 4 tháng.
Những nỗi lo lớn nhất:
Trong nhà bình thường, với bố mẹ thiếu ngủ, giường chăn gối lộn xộn, những nguy cơ này cực kỳ phổ biến. Đó là lý do khuyến cáo chính thức thường dừng ở mức: «Không nên ngủ chung giường».
Song song đó, nhiều chuyên gia cũng thừa nhận: vẫn sẽ có những gia đình chọn ngủ chung giường, nhất là những mẹ cho con bú thấy rằng ngủ chung cho con bú ban đêm là cách duy nhất để tiếp tục nuôi con bằng sữa mẹ. Lúc đó, các bộ quy tắc như Safe Sleep Seven (7 điều kiện ngủ chung an toàn) mới thực sự phát huy tác dụng.
Nếu ngủ chung giường có rủi ro, vì sao vẫn nhiều gia đình chấp nhận? Vì với họ, lợi ích nhận được rất rõ ràng.
Với rất nhiều mẹ, ngủ chung cho con bú có thể:
Khi bé nằm ngay cạnh, cữ bú diễn ra êm hơn, ít “đánh thức cả nhà” hơn. Mẹ thường cảm nhận việc cho bú ban đêm như một phần chảy trôi của giấc ngủ, chứ không phải những ca «thức trực ca đêm».
Không đúng với tất cả, nhưng với khá nhiều gia đình:
Tất nhiên, cũng có người nói họ ngủ tệ hơn hẳn khi bé ở chung giường, vì lúc nào cũng căng thẳng canh chừng. Điều đó hoàn toàn bình thường. Tính cách, ngưỡng lo lắng của từng người ảnh hưởng rất nhiều.
Ngủ sát nhau vào ban đêm có thể:
Ở nhiều nền văn hóa châu Á, trong đó có Việt Nam, ngủ chung với bé từ nhỏ là chuyện rất quen. Chỉ trong những thảo luận mang tính y khoa, ngủ chung mới thường bị “soi kỹ” hơn. Nhưng khía cạnh cảm xúc vẫn là điều rất đáng cân nhắc.
Câu hỏi nên tự đặt ra không phải chỉ là «lợi ích ngủ chung có không», mà là những lợi ích đó có đủ lớn với gia đình bạn để bù lại phần nào rủi ro không? Điều này phụ thuộc rất nhiều vào sức khỏe của bé và các yếu tố nguy cơ của gia đình.
Mọi quyết định liên quan đến giấc ngủ đều là bài toán đánh đổi nguy cơ. Có những tình huống khiến nguy cơ từ việc ngủ chung giường tăng vọt. Ở các trường hợp này, hầu hết chuyên gia đều nói rất rõ: không ngủ chung giường với bé.
Ngạt, bị che mũi miệng
Bị đè (overlay)
Người lớn ngủ say lăn đè lên bé, hoặc kẹp bé ở vị trí cản trở hô hấp. Nguy cơ cao hơn khi người lớn:
SIDS (Hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh)
Có mối liên quan giữa nguy cơ SIDS khi ngủ chung và ngủ chung giường, đặc biệt:
Nếu rơi vào một trong các nhóm sau, ngủ chung giường được coi là không an toàn:
Bố mẹ hút thuốc lá (hiện tại hoặc trong thai kỳ)
Bao gồm:
Có dùng rượu hoặc chất gây buồn ngủ
Nếu bố hoặc mẹ:
Trẻ sinh non hoặc nhẹ cân
Trẻ sinh trước đủ tháng, hoặc cân nặng lúc sinh dưới khoảng 2,5 kg có hệ hô hấp, điều hòa nhịp thở mong manh hơn, dễ bị ảnh hưởng. Đối với ngủ chung trẻ sinh non hoặc nhẹ cân, phần lớn khuyến cáo đều rất rõ: tránh ngủ chung giường, nhất là trong những tháng đầu.
Bề mặt ngủ quá mềm hoặc không an toàn
Ví dụ:
Sofa và ghế tựa là những nơi xảy ra rất nhiều tai nạn đau lòng khi người lớn ngủ gục lúc bế con.
Nếu nhà bạn hiện có một hoặc nhiều yếu tố nguy cơ cao này, lựa chọn an toàn nhất là:
Có những bố mẹ, dù biết rủi ro, vẫn thấy rằng ngủ chung giường là lựa chọn khó tránh: để duy trì cho con bú, để mẹ đỡ trầm cảm sau sinh, hoặc vì văn hóa gia đình. Nếu bạn thuộc nhóm này, bạn xứng đáng được cung cấp thông tin thực tế, cụ thể về ngủ chung an toàn, thay vì chỉ nghe những lời dọa nạt.
Bộ Safe Sleep Seven gồm 7 điều kiện giúp giảm bớt nguy cơ khi gia đình chọn ngủ chung giường. Lưu ý: chúng không làm ngủ chung trở thành hoàn toàn không rủi ro, nhưng giúp tình huống an toàn hơn rất nhiều so với ngủ chung tự phát, thiếu chuẩn bị.
Để việc ngủ chung giường được coi là nguy cơ thấp hơn tương đối, nên đảm bảo đủ 7 điều sau:
Mẹ đang cho con bú sữa mẹ
Các mẹ cho con bú khi ngủ chung thường có thói quen nằm ôm con theo hình chữ C: đầu gối co lên, tay vòng phía trên đầu bé, tạo thành khoảng “tổ” nhỏ bảo vệ. Trẻ bú mẹ cũng thường tỉnh giấc nhiều lần hơn, có thể giúp giảm nguy cơ SIDS.
Không ai hút thuốc lá
Không hút thuốc trong thai kỳ, và không ai trong nhà hút thuốc hiện tại, kể cả hút ngoài ban công nhưng sống chung nhà.
Bố mẹ hoàn toàn tỉnh táo trước khi ngủ
Không dùng rượu, bia, ma túy, thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc giảm đau mạnh… trước khi lên giường. Tự đánh giá là nếu có tiếng động lớn, mình vẫn có thể tỉnh giấc tương đối nhanh.
Bé được đặt nằm ngửa
Luôn cho bé nằm ngửa khi ngủ, cả ban ngày lẫn ban đêm, kể cả khi bé ngủ chung giường. Tránh đặt bé nằm sấp hoặc nghiêng để ngủ.
Bé mặc vừa phải, không bị nóng
Dùng túi ngủ (sleep sack) hoặc mặc đồ thoải mái, tránh ủ quá nhiều lớp. Không đội mũ len dày, mũ trùm kín đầu trong nhà vì dễ gây nóng.
Nệm phẳng, chắc, không lún
Không có chăn gối mềm quanh mặt bé
Trong thực tế, các hướng dẫn ngủ chung an toàn còn nhấn mạnh:
Về tổng thể, an toàn nhất vẫn là cho bé ngủ riêng mặt phẳng. Nhưng nếu bạn biết mình kiểu gì cũng sẽ có lúc ngủ chung giường, thì tuân thủ quy tắc an toàn ngủ chung trên chắc chắn tốt hơn nhiều so với ngủ gục trong cảnh bé nằm trên ngực mẹ ở ghế sofa, hoặc dưới lớp chăn bông dày.
Nếu bạn muốn bé ở trong tầm tay với, nhưng vẫn không nằm chung nệm, thì nôi cạnh giường (bedside crib, sidecar cot) là giải pháp dung hòa được nhiều gia đình Việt Nam chọn gần đây.
Cách này có nhiều ưu điểm:
Canh chỉnh độ cao
Mặt nệm nôi nên ngang với nệm giường, không tạo bậc hoặc khe hở nơi bé có thể lăn và mắc kẹt.
Gắn chặt nôi vào giường
Sử dụng dây, khóa, hoặc hệ thống gắn do hãng sản xuất cung cấp. Đừng chỉ “kê sát sát” vào là xong.
Giữ nôi trống thoáng
Không để gối, chăn bông dày, thú nhồi bông, tấm chắn nôi dày trong khu vực bé ngủ.
Để ý chăn gối của bố mẹ
Không để chăn, gối, drap giường tràn sang phần nôi của bé.
Lựa chọn này rất hợp với những gia đình muốn có lợi ích ngủ chung như dễ cho bú, dễ vỗ về, bé bớt cô đơn, nhưng vẫn muốn hạn chế tối đa nguy hiểm khi ngủ chung giường.
Mỗi nhà rồi sẽ tự “chế” ra một combo phù hợp từ ngủ nôi, ngủ võng, bế ru, ngủ chung phòng, có khi cả ngủ chung giường. Dù chọn kiểu nào, bạn vẫn có thể chủ động giảm bớt nguy cơ.
Chọn mặt phẳng ngủ chắc, phẳng
Dùng nôi, cũi, giường cũi, cũi gấp với nệm chắc, phủ ga vừa khít.
Luôn cho bé nằm ngửa
Mỗi lần đặt bé xuống ngủ, cả trưa lẫn tối, đều để bé nằm ngửa.
Để chỗ ngủ càng “trống” càng tốt
Nhiệt độ phòng vừa phải
Khoảng 26 – 28°C là phù hợp với khí hậu Việt Nam (tùy độ ẩm, quần áo bé), tránh phòng quá nóng, bí, vì đó là yếu tố liên quan SIDS.
Đặt nôi/cũi sát giường bố mẹ
Càng sát càng tốt, để bạn có thể với tay sang vỗ bé mà không phải đứng dậy.
Ngoài Safe Sleep Seven, cân nhắc thêm:
Tạo “vùng của bé” trên giường
Bé nằm sát mẹ cho bú, phía bên mép giường có thể đặt chăn cuộn chắc dưới ga giường làm “gờ” nhỏ, nhưng tránh để bất cứ thứ gì lỏng lẻo quanh mặt bé.
Giảm tối đa chăn dày
Chọn chăn mỏng, hạ chăn người lớn xuống dưới hông, mặc thêm áo ấm cho người lớn nếu lạnh. Bé không nên nằm dưới chăn chung của bố mẹ.
Buộc gọn tóc dài, bỏ vòng tay, vòng cổ
Tránh tóc, trang sức quấn vào cổ, mặt bé.
Không quấn (swaddle) khi ngủ chung giường
Nếu đã cho bé ngủ chung giường, nên dùng túi ngủ thay vì quấn cố định tay chân, để bé có thể nhúc nhích tránh khỏi vật cản.
Áp dụng cả cho giấc ngủ ngày
Trưa hay tối, đã là ngủ là áp dụng giống nhau. Ngủ trưa trên sofa ôm con cũng có rủi ro không kém đêm.
Chuẩn bị phương án dự phòng
Nếu hôm đó bạn có uống rượu, uống thuốc gây buồn ngủ, hoặc mệt đến mức “ngã đâu ngủ đó”, hãy cho bé ngủ nôi/cũi riêng trong phòng.
Bạn không có ý định ngủ chung, nhưng thực tế hay cho bú nằm trên giường, thì:
Chuyện ngủ chung, ngủ riêng rất dễ trở thành đề tài “tranh luận nảy lửa”. Mỗi người mang theo một trải nghiệm cá nhân, một bài báo đọc lúc 2 giờ sáng, rồi tin chắc đó là cách duy nhất đúng.
Bạn có quyền chọn khác:
Câu hỏi nên đặt ra không phải «ngủ chung an toàn hay không?» theo kiểu trắng - đen, mà là:
Nếu một thời gian sau bạn đổi quyết định, không phải là thất bại. Đó là cách bạn lắng nghe con và lắng nghe chính mình.
Khi còn băn khoăn, bạn có thể:
Bạn cần được nghỉ ngơi, và bé cần được an toàn. Khi có đủ thông tin, cộng với vài quy tắc an toàn ngủ chung rõ ràng, hầu hết gia đình đều tìm được một cách sắp xếp giấc ngủ ít nhiều “dễ thở” hơn cho tất cả mọi người.