Vắc xin 2 tháng cho bé: Các mũi cần tiêm, tác dụng phụ hay gặp và cách chăm sóc sau tiêm

Mốc 2 tháng tuổi thường khiến nhiều bố mẹ thấy như bước sang một giai đoạn mới. Bé tỉnh táo hơn, bắt đầu mỉm cười, ê a đáp lại. Đây cũng là thời điểm quan trọng trong lịch tiêm chủng cho trẻ sơ sinh: bé sẽ được tiêm vòng vắc xin lớn đầu tiên.

Nếu bạn vừa nhẹ nhõm, vừa lo lo, lại hơi sợ cảnh kim tiêm đâm vào đùi con thì hoàn toàn là cảm xúc rất bình thường. Hãy cùng đi từng bước: vắc xin 2 tháng gồm những gì, vì sao nên tiêm chủng cho bé 2 tháng, các tác dụng phụ vắc xin 2 tháng hay gặp, và khi nào cần đưa bé đi khám ngay.

Vì sao mũi vắc xin 2 tháng lại quan trọng đến vậy?

Khoảng 6 - 8 tuần tuổi, trẻ tại Việt Nam được khuyến cáo bắt đầu tiêm chủng theo lịch tiêm chủng của Bộ Y tế. Mốc 2 tháng này không phải ngẫu nhiên mà được chọn.

Có 3 điều rất quan trọng đang diễn ra:

1. Hệ miễn dịch của bé còn non, rất dễ nhiễm bệnh
   Các bệnh như ho gà, viêm màng não, nhiễm phế cầu, bại liệt… có thể làm người lớn ốm nặng, nhưng với trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 1 tuổi, bệnh có thể diễn tiến nguy kịch chỉ trong vài giờ.

2. Kháng thể mẹ truyền sang đang giảm dần
   Khi mang thai, mẹ truyền cho con một lượng kháng thể nhất định qua nhau thai. Lượng kháng thể này chỉ bảo vệ con được trong một thời gian ngắn. Đến khoảng 2 tháng, nhiều loại kháng thể đã giảm xuống mức không còn đủ an toàn, bé cần được chủ động tạo miễn dịch bằng vắc xin.

3. Mầm bệnh lây lan âm thầm, khó tránh hoàn toàn
   Nhiều vi khuẩn, vi rút gây bệnh lây từ người này sang người khác ngay cả khi chưa có triệu chứng rõ. Chỉ giữ bé trong nhà thêm vài tuần không giúp tránh hết được nguy cơ.

Các mũi vắc xin 2 tháng là bước khởi đầu để xây dựng hàng rào bảo vệ riêng của bé. Có thể hình dung buổi tiêm này giống như đặt nền móng cho „trí nhớ miễn dịch“, giúp cơ thể bé nhận ra và chống lại các tác nhân gây bệnh nhanh hơn về sau.

Bé 2 tháng cần tiêm những loại vắc xin nào?

Tên vắc xin trong sổ tiêm chủng đôi khi nhìn như một dãy chữ cái khó nhớ. Dưới đây là các vắc xin thường được chỉ định trong lần tiêm chủng cho bé 2 tháng, ý nghĩa của từng loại, và cách chúng hay được phối hợp.

Phần lớn cơ sở tiêm chủng sử dụng vắc xin phối hợp, nên bé sẽ ít phải tiêm mũi hơn.

1. Vắc xin 6 trong 1 (DTaP, IPV, Hib, Viêm gan B)

Thường được gọi là vắc xin 6 trong 1 (tùy cơ sở có thể dùng 5 trong 1 + mũi viêm gan B riêng). Một mũi này giúp bảo vệ bé trước 6 bệnh truyền nhiễm nguy hiểm:

• Bạch hầu
  Nhiễm khuẩn vùng họng, có thể tạo giả mạc làm tắc đường thở và tiết độc tố gây tổn thương tim, thần kinh.

• Uốn ván
  Vi khuẩn trong đất, bụi bẩn xâm nhập qua vết thương, gây co cứng cơ toàn thân, co giật, suy hô hấp.

• Ho gà (vắc xin ho gà)
  Cực kỳ nguy hiểm với trẻ nhỏ. Trẻ có thể ho rũ rượi, tím tái, ngưng thở, dễ phải thở máy, hồi sức tích cực.

• Bại liệt (IPV 2 tháng)
  Vi rút gây liệt mềm cấp, có thể để lại di chứng liệt vĩnh viễn. Nhờ tiêm chủng, bệnh đã được thanh toán tại nhiều quốc gia, nhưng nguy cơ xâm nhập trở lại luôn tồn tại nếu lơ là tiêm chủng.

• Haemophilus influenzae type b (vắc xin Hib)
  Gây viêm màng não mủ, viêm nắp thanh quản (sưng đau, bít tắc đường thở), viêm phổi nặng ở trẻ nhỏ.

• Viêm gan B (tiêm vắc xin viêm gan B mũi 2)
  Vi rút tấn công gan, có thể dẫn đến viêm gan mạn, xơ gan, ung thư gan sau này. Trẻ thường đã được tiêm mũi sơ sinh trong 24 giờ đầu sau sinh, mũi 2 thường nằm trong vắc xin 6 trong 1 hoặc được tiêm riêng.

Nhờ vắc xin phối hợp DTaP + IPV + Hib + viêm gan B, chỉ với một mũi tiêm bé đã được bảo vệ trước 6 bệnh nặng.

2. Vắc xin phế cầu (PCV 2 tháng)

Trên lịch hoặc trong sổ tiêm chủng, bạn có thể thấy ghi là PCV10 hoặc PCV13, thường gọi chung là vắc xin phế cầu.

Vắc xin phế cầu giúp phòng bệnh do vi khuẩn Streptococcus pneumoniae gây ra, bao gồm:

• Viêm màng não mủ
• Nhiễm khuẩn huyết (nhiễm trùng máu)
• Viêm phổi nặng
• Viêm tai giữa, viêm xoang

Trẻ dưới 2 tuổi, đặc biệt là trong năm đầu đời, có nguy cơ cao mắc bệnh phế cầu nặng. Tiêm vắc xin phế cầu từ sớm giúp giảm rõ rệt nguy cơ nhập viện, biến chứng và tử vong.

3. Vắc xin rotavirus 2 tháng (uống)

Rotavirus là một trong những nguyên nhân hay gặp nhất gây:

• Tiêu chảy cấp nặng
• Nôn ói
• Mất nước nhanh

Với trẻ lớn, đây là một đợt bệnh „hành“ vài ngày. Nhưng với trẻ nhỏ, đặc biệt là dưới 6 tháng, tiêu chảy do rota có thể khiến bé mất nước rất nhanh, phải nhập viện truyền dịch.

Vắc xin rotavirus là vắc xin uống, dạng dung dịch ngọt cho bé uống trực tiếp vào miệng, không phải tiêm. Đây là vắc xin sống giảm độc lực, đã được chứng minh giảm mạnh tỉ lệ nhập viện vì tiêu chảy cấp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

4. Vắc xin não mô cầu B 2 tháng (MenB)

Tại một số cơ sở tiêm chủng dịch vụ ở Việt Nam, trẻ cũng có thể được khuyến cáo tiêm vắc xin não mô cầu B 2 tháng (MenB). Loại vắc xin này giúp phòng một trong những tác nhân gây viêm màng não mủ và nhiễm trùng huyết nặng ở trẻ em.

Bệnh não mô cầu tiến triển rất nhanh: nhiều bé ban đầu chỉ hơi mệt, bú kém, vài giờ sau đã hôn mê, sốc, đe dọa tính mạng. Vì vậy, tiêm chủng từ sớm là cách giảm đáng kể nguy cơ này.

Bác sĩ hoặc điều dưỡng sẽ giải thích cụ thể bé được tiêm những loại vắc xin nào, tên gì, phối hợp ra sao. Nếu không rõ, bạn hoàn toàn có thể xin được ghi lại hoặc xem lại tờ thông tin lịch tiêm chủng.

Buổi tiêm vắc xin 2 tháng diễn ra như thế nào?

Nắm trước quy trình sẽ giúp bạn bớt căng thẳng trong ngày đưa con đi tiêm chủng.

Trước khi đi tiêm

• Mang theo sổ tiêm chủng / sổ theo dõi sức khỏe của bé
  Tất cả loại vắc xin bé được tiêm hôm đó sẽ được ghi lại đầy đủ.

• Cho bé mặc đồ dễ cởi
  Ưu tiên bodysuit, quần áo mở được phần đáy hoặc đùi để bộc lộ vùng đùi thuận tiện. Hạn chế đồ nhiều lớp, nhiều khuy bấm.

• Cho bé bú nếu bé đang đói
  Có thể cho bé bú mẹ hoặc bú bình trước hoặc sau khi tiêm, tùy theo nhịp sinh hoạt của bé. Nhiều mẹ thấy cho bé bú trong lúc tiêm giúp bé bớt đau và bình tĩnh hơn.

• Ghi sẵn các thắc mắc của bạn
  Nếu bạn lo về phản ứng sau tiêm vắc xin, tác dụng phụ vắc xin 2 tháng, hay những điều đọc được trên mạng, hãy ghi ra giấy, tránh quên khi đến lượt khám.

Trong lúc tiêm

Ở mốc vắc xin 2 tháng, đa số bé sẽ được:

• Tiêm nhiều mũi, thường là:
  • Mỗi bên đùi một mũi
  • Có thể thêm 1 mũi nữa ở một bên đùi tùy số lượng vắc xin bạn lựa chọn
• Uống 1 liều vắc xin (rotavirus) nhỏ trực tiếp vào khoang miệng

Quy trình thường như sau:

1. Điều dưỡng/bác sĩ kiểm tra thông tin của bé và xác nhận các loại vắc xin cần tiêm hôm đó.
2. Hỏi về tiền sử dị ứng hay phản ứng nặng với tiêm chủng trước đây (đa số bé 2 tháng sẽ chưa có).
3. Tiêm các mũi vắc xin nhanh, lần lượt, thường lúc bố mẹ đang bế hoặc ôm giữ bé.
4. Nhỏ/cho bé uống vắc xin rotavirus.

Bé gần như chắc chắn sẽ khóc. Cảm giác kim chích là đau nhói, nhưng rất nhanh. Phần lớn trẻ nín sau vài phút khi được ôm ấp, dỗ dành, cho bú hoặc bế đung đưa.

Nhiều bố mẹ cảm thấy xót ruột khi nhìn con bị tiêm, đó là phản ứng rất tự nhiên. Bạn có thể quay mặt đi nhưng vẫn ôm chặt, vỗ về con, như vậy đã là hỗ trợ bé rất nhiều.

Tác dụng phụ thường gặp và mức độ bình thường

Sau khi tiêm vắc xin 2 tháng, nhiều bé thay đổi sinh hoạt một chút trong 1 - 2 ngày. Đây là biểu hiện hệ miễn dịch đang „tập luyện“ để tạo kháng thể.

Những tác dụng phụ thường gặp, được coi là bình thường:

• Sốt nhẹ

  • Nhiệt độ khoảng dưới 38,5 °C, kéo dài 1 - 2 ngày
  • Bé hơi nóng trán, da ấm, mặt ửng hồng, có thể mệt, buồn ngủ, quấn mẹ hơn
  • Hay gặp hơn sau các mũi chứa vắc xin ho gà, vắc xin não mô cầu B

• Quấy khóc, khó chịu hơn thường ngày

  • Bé dễ cáu kỉnh, khó dỗ, ngủ chập chờn
  • Thường vẫn có những khoảng thời gian bé bình tĩnh, được dỗ nín khi bế, cho bú

• Sưng đỏ, cứng hoặc nổi cục nhỏ tại chỗ tiêm

  • Thường ở vùng đùi
  • Vùng da có thể nóng, đỏ, sờ vào thấy hơi cứng
  • Có thể kéo dài vài ngày, đôi khi 1 - 2 tuần nhưng sẽ giảm dần

• Ngủ nhiều hơn

  • Có bé sẽ ngủ dài hơn ngày thường sau tiêm
  • Một số bé lại ngủ kém vì mệt, khó chịu, nhưng thường không kéo dài

• Ăn bú ít hơn một chút

  • Có thể bỏ bữa hoặc bú ít hơn vài cữ
  • Tuy vậy, bé vẫn còn bú được, vẫn có nước tiểu trong tã, vẫn tỉnh khi gọi

Những phản ứng này rất thường gặp và đa phần nhẹ, tự hết trong vòng 24 - 48 giờ.

Nếu bé „hơi khác ngày thường“ nhưng vẫn tỉnh táo, thi thoảng vẫn cười, còn đòi bú, tã vẫn ướt như thường, dỗ vẫn nín, đó thường là dấu hiệu khá yên tâm.

Cách chăm bé sau khi tiêm vắc xin

Bạn không thể xóa đi việc bé vừa bị tiêm, nhưng có thể giúp bé thấy dễ chịu hơn khá nhiều.

Một số cách đơn giản, hiệu quả:

• Ôm bé nhiều hơn, da kề da
  Sau tiêm vắc xin cho bé, đa số trẻ muốn được bế ẵm nhiều hơn. Cho bé nằm da kề da trên ngực mẹ/bố, hoặc cho bé vào địu có thể giúp bé bớt quấy.

• Cho bú theo nhu cầu, có thể chia nhỏ cữ
  Bé có thể không muốn bú nhiều một lúc, nhưng lại đòi bú liên tục. Cả bé bú mẹ lẫn bú sữa công thức đều nên theo nhu cầu của bé trong 1 - 2 ngày này.

• Dùng paracetamol dành cho trẻ sơ sinh nếu được khuyên dùng

  • Bộ Y tế và nhiều hiệp hội Nhi khoa khuyến cáo có thể dùng paracetamol liều phù hợp cho trẻ nhỏ khi bé sốt hoặc đau sau tiêm các vắc xin như MenB.
  • Chỉ dùng dạng bào chế dành cho trẻ em, đúng liều theo cân nặng và độ tuổi. Hãy đọc kỹ hướng dẫn và có thể hỏi trực tiếp bác sĩ điều trị hoặc nhân viên y tế tại điểm tiêm.
  • Không tự ý cho bé uống ibuprofen khi chưa được bác sĩ chỉ định.

• Chườm mát nhẹ vùng tiêm nếu sưng nóng
  Dùng khăn sạch, thấm nước mát (không lạnh buốt), vắt khô rồi đắp nhẹ lên chỗ tiêm vài phút. Không xoa bóp mạnh, không đắp lá hay bôi thuốc dân gian lên vị trí tiêm.

• Mặc thoáng, không ủ quá nhiều nếu bé hơi sốt
  Nếu bé sốt nhẹ, chỉ cần cho bé mặc một lớp quần áo mỏng, đắp chăn mỏng vừa đủ. Không cần ủ ấm quá kỹ khiến bé càng sốt cao, cũng không nên để bé lạnh.

Hãy tin vào cảm nhận của chính bạn. Nếu bạn thấy nên hoãn bớt việc, ở nhà chăm con 1 - 2 ngày sau tiêm, đó là lựa chọn rất hợp lý.

Khi nào cần đưa bé đi khám hoặc cấp cứu ngay?

Biến chứng nặng sau tiêm chủng rất hiếm, nhưng bố mẹ cần biết những dấu hiệu cảnh báo để đưa bé đi khám kịp thời.

Đưa bé đi khám bác sĩ, gọi cơ sở y tế hoặc đến khoa Cấp cứu gần nhất nếu:

• Sốt trên 39 °C và kéo dài quá 48 giờ
  Sốt nhẹ thoáng qua là thường gặp, nhưng sốt cao, dai dẳng cần được bác sĩ thăm khám.

• Bé khóc thét, khóc liên tục hơn 3 giờ, không dỗ được
  Trẻ sơ sinh đương nhiên sẽ khóc, nhưng nếu tiếng khóc chói, kéo dài, bé không thể dỗ nín bất cứ cách nào, cần đi khám ngay.

• Bé lịm, ít phản ứng, khó đánh thức hoặc khác hẳn mọi khi
  Nếu bé đột ngột lừ đừ, khó đánh thức, không nhìn theo, phản ứng rất kém khiến bạn bất an, đừng chần chừ.

• Bé thở bất thường
  Thở nhanh, rút lõm lồng ngực, phập phồng cánh mũi, rên rỉ khi thở, hay tím tái môi, đầu chi, cần đưa bé đi cấp cứu ngay (ở Việt Nam gọi 115 hoặc tới thẳng khoa Cấp cứu bệnh viện gần nhất).

• Xuất hiện ban đỏ, chấm tím bất thường trên da
  Đặc biệt là:

  • Ban không mất đi khi ấn ly (dấu hiệu nghiệm pháp ly thủy tinh dương tính)
  • Nốt xuất huyết nhỏ li ti, tím bầm
  • Ban lan nhanh kèm bé sốt, mệt, lừ đừ

• Co giật
  Co giật sau tiêm là cực kỳ hiếm. Nếu bé có biểu hiện giật tay chân, trợn mắt, cứng người, mất ý thức, hãy đưa bé đi cấp cứu ngay.

Phản ứng dị ứng nặng với vắc xin (sốc phản vệ) thường xảy ra trong vài phút đầu, vì vậy sau tiêm nhân viên y tế sẽ yêu cầu bạn ở lại theo dõi tại phòng chờ một khoảng thời gian. Nếu có các dấu hiệu như sưng môi, lưỡi, mặt, khó thở đột ngột, lơ mơ, tụt huyết áp thì sẽ được xử trí ngay. Trường hợp này rất hiếm, nhưng luôn được chuẩn bị sẵn sàng tại cơ sở tiêm chủng.

Nếu bạn chỉ đơn giản là thấy „không yên tâm“, chưa phân biệt được bình thường hay bất thường, hãy gọi cho bác sĩ nhi đang theo dõi bé hoặc đến phòng khám, bệnh viện để được đánh giá trực tiếp.

Những lo lắng thường gặp về vắc xin 2 tháng

Việc đặt câu hỏi, tìm hiểu kỹ trước khi tiêm chủng cho bé hoàn toàn không phải là „quá lo xa“. Rất nhiều bố mẹ có cùng băn khoăn, nhất là trong mũi vắc xin 2 tháng đầu đời của con.

„Có phải tiêm cho bé quá nhiều vắc xin, quá sớm không?“

Đây là thắc mắc lặp lại rất nhiều. Câu trả lời ngắn gọn là: không, hệ miễn dịch của trẻ nhỏ có thể xử lý tốt số lượng vắc xin trong lịch tiêm chủng hiện nay.

Một vài thông tin dễ gây bất ngờ:

• Ngay từ khi chào đời, bé đã tiếp xúc với hàng nghìn loại vi khuẩn, vi rút khác nhau mỗi ngày - trên da mẹ, trong không khí, trong sữa, trên quần áo, đồ vật quanh bé.
• Tổng số „kháng nguyên“ (thành phần kích thích miễn dịch) trong các vắc xin hiện đại thấp hơn nhiều so với thập niên 1980, dù ngày nay chúng ta phòng được nhiều bệnh hơn trước.
• Các nghiên cứu lớn tại châu Âu và nhiều nước châu Á cho thấy không có bằng chứng việc tiêm nhiều loại vắc xin cùng lúc làm suy yếu hệ miễn dịch, cũng không làm trẻ dễ mắc các bệnh nhiễm trùng khác.

Lịch tiêm chủng được xây dựng để mỗi loại vắc xin được tiêm vào thời điểm giúp bảo vệ trẻ tốt nhất. Trì hoãn tiêm nghĩa là kéo dài giai đoạn trẻ chưa có miễn dịch, đúng lúc trẻ dễ bị tổn thương nhất.

„Vắc xin có gây tự kỷ không?“

Tin đồn này bắt nguồn từ một bài báo cũ cho rằng vắc xin sởi - quai bị - rubella (MMR) liên quan đến tự kỷ. Bài báo đó sau này đã bị:

• Rút lại bởi chính tạp chí khoa học đã đăng
• Bác bỏ sau khi phát hiện nhiều sai phạm về đạo đức và phương pháp nghiên cứu
• Tác giả chính bị tước chứng chỉ hành nghề y tại Anh

Từ đó đến nay, rất nhiều nghiên cứu quy mô lớn ở châu Âu, Mỹ, Nhật Bản… đã theo dõi hàng trăm nghìn trẻ em và không tìm thấy mối liên quan giữa vắc xin và tự kỷ.

Tự kỷ được cho là liên quan đến sự phát triển não bộ rất sớm trong thai kỳ và yếu tố di truyền. Tự kỷ không phải do tiêm chủng, không phải do vắc xin 2 tháng hay bất kỳ mũi tiêm nào trong lịch tiêm chủng.

Nếu muốn đọc thêm, bạn có thể tham khảo các tài liệu phổ cập của Bộ Y tế, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, hoặc các bệnh viện Nhi lớn như Bệnh viện Nhi Trung ương, Nhi đồng 1, Nhi đồng 2.

Cân bằng giữa nguy cơ và lợi ích bảo vệ

Làm cha mẹ trong thời đại internet nghĩa là phải tiếp nhận vô số ý kiến trái chiều mỗi ngày. Có những chia sẻ rất thiện chí nhưng thiếu chính xác, dễ gây hoang mang.

Khi nhìn vào bản chất vấn đề, có vài điều rõ ràng:

• Những bệnh được phòng bằng vắc xin 2 tháng như ho gà, viêm màng não, bại liệt, rotavirus, bệnh do phế cầu… có thể gây hậu quả nặng nề, để lại di chứng suốt đời hoặc cướp đi tính mạng trẻ chỉ trong thời gian ngắn.
• Vắc xin trong chương trình tiêm chủng mở rộng và tiêm chủng dịch vụ ở Việt Nam đều được kiểm định chặt chẽ, liên tục được theo dõi an toàn và hiệu quả.
• Phản ứng sau tiêm vắc xin thường nhẹ, thoáng qua. Biến chứng nặng là rất hiếm.

Khi đưa con đi tiêm chủng theo lịch, bạn không chỉ „đi cho đúng quy định“ mà thực sự đang trao cho con một lớp bảo vệ mà thế hệ trước không phải lúc nào cũng có được.

Lời kết: bạn và bé là một đội

Trong ngày tiêm, hãy thử nghĩ về buổi tiêm vắc xin 2 tháng như một sự phối hợp:

• Vắc xin làm phần việc của mình, „dạy“ hệ miễn dịch của bé nhận diện và tấn công những mầm bệnh nguy hiểm.
• Bạn làm phần việc của mình, ôm ấp, vỗ về, theo dõi sát sao những phản ứng sau tiêm vắc xin của con.
• Nhân viên y tế làm phần việc của họ, tư vấn, giải đáp thắc mắc và đảm bảo bé được tiêm đúng, đủ theo lịch tiêm chủng.

Khi bạn hiểu rõ buổi tiêm vắc xin 2 tháng gồm những gì (DTaP 2 tháng, IPV 2 tháng, Hib, vắc xin phế cầu, vắc xin rotavirus, tiêm vắc xin viêm gan B mũi 2, vắc xin não mô cầu B 2 tháng) và các tác dụng phụ vắc xin 2 tháng thường gặp, cảm giác lo lắng vì „không biết chuyện gì sẽ xảy ra“ sẽ giảm đi rất nhiều.

Bạn là người hiểu con mình nhất. Nếu sau tiêm có điều gì khiến bạn thấy bất ổn, hãy tìm tới sự hỗ trợ y tế. Và nếu bạn vẫn thấy run run khi bế con vào phòng tiêm nhưng vẫn quyết định đi, đó không phải chuyện nhỏ. Đó là một trong những cách âm thầm nhưng rất ý nghĩa mà bạn đang bảo vệ sức khỏe tương lai cho con.