Vì sao trẻ sơ sinh hay đầy hơi và những cách an toàn giúp bé bớt khó chịu

Bạn dỗ mãi bé mới ngủ. Vừa đặt xuống giường, rón rén bước ra… 10 phút sau bé lại mặt đỏ, rên ư ử, co chân lên bụng, nhìn là biết đang khó chịu. Nếu bạn cứ tự hỏi: «Sao con mình lúc nào cũng đầy hơi vậy?» thì bạn hoàn toàn không cô đơn.

Đầy hơi ở trẻ sơ sinh rất thường gặp, ồn ào là chuyện bình thường và đa phần vô hại. Tin vui là có khá nhiều cách đơn giản, nhẹ nhàng bạn có thể làm ngay tại nhà.

Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu vì sao trẻ dễ bị đầy hơi, nhận biết dấu hiệu bé bị đầy hơi, phân biệt đầy hơi và colic (khóc dạ đề ở trẻ sơ sinh), và những cách chữa đầy hơi cho bé có thể áp dụng ngay hôm nay.

Vì sao trẻ sơ sinh lại hay đầy hơi?

Người lớn xì hơi cả ngày mà hầu như chẳng để ý. Còn em bé thì khác, hệ tiêu hóa vẫn còn đang học cách hoạt động cho trơn tru.

1. Hệ tiêu hóa còn non nớt

Trong vài tháng đầu, đường ruột của bé vẫn đang hoàn thiện. Các cơ nhu động đẩy sữa qua ruột chưa phối hợp nhịp nhàng, hệ vi khuẩn đường ruột cũng đang thay đổi liên tục.

Sự «non nớt» này dễ dẫn đến:

• tạo ra nhiều hơi hơn bình thường
• hơi bị «kẹt» lại, gây áp lực trong bụng
• bé quằn quại, rên rỉ, gồng người để cố đẩy hơi ra ngoài

Đầy hơi ở trẻ sơ sinh xuất hiện rất nhiều trong 3 tháng đầu đời, trùng với giai đoạn bé hay quấy khóc nhất.

2. Nuốt nhiều không khí khi bú hoặc khóc

Mỗi lần bé bú hoặc khóc to, luôn có một phần không khí đi xuống dạ dày. Càng nuốt nhiều không khí, bé càng dễ đầy hơi.

Bé có thể nuốt nhiều khí hơn nếu:

• ngậm bắt vú (bú mẹ) hoặc ngậm ti bình chưa đúng
• tia sữa từ núm bình chảy quá nhanh hoặc quá chậm
• bé nằm quá ngang khi bú
• bé khóc kéo dài, gào nhiều trước hoặc sau bú

Đây là lý do bé ợ hơi đúng cách trong và sau khi bú có thể giảm hẳn tình trạng đầy bụng. Bạn đang giúp khí thoát ra khỏi dạ dày trước khi đi sâu xuống ruột.

3. Mẹ ăn gì gây đầy hơi cho bé? (ít gặp hơn bạn nghĩ)

Nhiều mẹ cho con bú rất lo về mẹ ăn gì gây đầy hơi:
«Không biết có phải do mẹ ăn bắp cải, ăn đậu hay ăn đồ cay không?»

Với đa số bé, thức ăn của mẹ không phải là nguyên nhân chính gây đầy hơi. Những món làm người lớn dễ xì hơi như hành, bắp cải, đậu… không tự động làm bé bú mẹ bị đầy hơi giống y như vậy.

Tuy nhiên, một số trường hợp thức ăn của mẹ có thể làm triệu chứng nặng hơn, nhất là khi:

• gia đình có tiền sử dị ứng
• bé có kèm dấu hiệu khác như phân có nhầy hoặc lẫn máu, chàm/eczema, tăng cân kém

Nếu bạn thấy một mối liên hệ rất rõ ràng - ví dụ cứ mỗi lần mẹ uống nhiều sữa bò là bé lại quấy khóc dữ dội, bụng bé căng cứng đầy hơi - hãy trao đổi với bác sĩ nhi hoặc bác sĩ sản khoa trước khi tự ý kiêng cả nhóm thực phẩm lớn. Bác sĩ sẽ giúp loại trừ dị ứng và tránh cho mẹ phải kiêng khem quá mức cần thiết.

Trẻ bú sữa công thức cũng có thể đầy hơi. Khi đó nguyên nhân thường là:

• cách pha sữa hoặc cầm bình chưa phù hợp
• tốc độ chảy của núm bình
• đôi khi là do bé không dung nạp tốt với một loại sữa công thức nhất định

Cũng nên trao đổi với bác sĩ hoặc điều dưỡng nhi trước khi liên tục đổi sữa cho bé.

Dấu hiệu bé bị đầy hơi

Bé khóc vì rất nhiều lý do. Vậy làm sao biết trong đó có phần do đầy hơi?

Một số dấu hiệu đầy hơi ở trẻ sơ sinh thường gặp:

• Co chân lên sát bụng
  Kiểu kinh điển: bé cuộn người, kéo gối lên gần bụng rồi lại duỗi ra.

• Ưỡn cong lưng
  Nhiều bé gồng người, ưỡn ngửa như muốn «thoát» khỏi cảm giác khó chịu trong bụng.

• Bụng bé căng cứng, trướng to
  Sờ thấy bụng bé cứng hơn bình thường, nhìn hơi bị phình ra so với chiếc bụng mềm mọi khi.

• Quằn quại, xoay trở liên tục
  Bé liên tục ngọ nguậy, đạp chân, vặn mình, thường kèm tiếng rên ư ử.

• Rên, rặn, xì hơi to
  Bé đỏ mặt, rướn người, rặn rất vất vả rồi xì hơi khá ồn.

• Khóc đột ngột
  Đang yên đang lành bé bỗng khóc thét, sau khi ợ được, xì hơi hoặc đi ngoài xong thì dịu lại.

Nếu sau một tràng ợ hơi hoặc xì hơi «ra trò» mà bé thả lỏng người, thậm chí còn cười, đó là dấu hiệu khá chắc chắn cho thấy đầy hơi là một phần nguyên nhân khiến bé khó chịu.

Phân biệt đầy hơi và colic (khóc dạ đề)

Nhiều phụ huynh thường lẫn lộn giữa đầy hơi ở trẻ sơ sinh và colic ở trẻ sơ sinh (khóc dạ đề). Hai vấn đề này có thể đi kèm nhau, nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Colic là gì?

Các bác sĩ thường mô tả colic như sau:

• Bé khóc hơn 3 giờ mỗi ngày
• Ít nhất 3 ngày mỗi tuần
• Kéo dài liên tục 3 tuần trở lên
• Trong khi bé vẫn khỏe mạnh, bú tốt, tăng cân bình thường

Cơn khóc colic thường rất dữ dội, khó dỗ, hay xảy ra vào chiều tối. Cho đến nay chưa có một nguyên nhân duy nhất, rõ ràng.

Đầy hơi và colic khác nhau thế nào ngoài thực tế?

Với đầy hơi, bạn thường thấy:

• ngôn ngữ cơ thể báo hiệu đau bụng khá rõ (co gối lên, ưỡn lưng, rên rỉ)
• bụng căng, sờ hơi cứng
• cơn khóc đến và đi khá đột ngột
• bé nhẹ nhõm rõ rệt sau khi ợ hơi, xì hơi hoặc đi ngoài

Với colic (khóc dạ đề):

• bé khóc kéo dài, khó dỗ, không thấy một nguyên nhân cụ thể
• sau khi xì hơi hoặc đại tiện, bé chỉ dễ chịu hơn một chút hoặc gần như không khác
• dù bố mẹ đổi đủ mọi tư thế, cách dỗ, bé vẫn gần như không nín

Có bé vừa bị đầy hơi vừa có khóc dạ đề. Đầy hơi có thể là một «mảnh ghép» trong bức tranh colic, nhưng không phải là tất cả.

Nếu bạn phân vân không biết con mình chủ yếu là đầy hơi hay colic, hoặc đơn giản là thấy bé khóc quá nhiều khiến bạn lo lắng, hãy đưa bé đi khám bác sĩ nhi. Cảm giác của cha mẹ rất quan trọng, nên tin vào trực giác của mình.

Những cách an toàn, nhẹ nhàng giúp bé bớt đầy hơi

Dưới đây là các cách chữa đầy hơi cho bé đã được rất nhiều bố mẹ áp dụng. Bạn có thể phối hợp vài cách cùng lúc trong mỗi cơn quấy.

1. Đạp xe giúp bé xì hơi

Động tác rất đơn giản nhưng hiệu quả bất ngờ.

1. Cho bé nằm ngửa trên mặt phẳng chắc chắn, an toàn.
2. Nhẹ nhàng nắm cổ chân bé.
3. Di chuyển chân bé theo vòng như đang đạp xe đạp.
4. Thực hiện chậm rãi, nhìn phản ứng của bé, thấy bé khó chịu thì dừng lại.

Động tác này giúp đẩy hơi chạy dọc theo ruột dễ hơn. Bạn có thể làm vài phút, nhiều lần trong ngày, đặc biệt trước khi đi ngủ hoặc sau cữ bú.

2. Massage bụng cho bé đầy hơi

Massage bụng cho bé đầy hơi giúp giảm áp lực và hỗ trợ tống hơi ra ngoài.

Một vài lưu ý:

• Phòng cần đủ ấm, tay bạn sạch và ấm.
• Có thể dùng một ít dầu massage dành cho em bé để tay lướt nhẹ nhàng.
• Động tác phải cực kỳ mềm, không ấn mạnh.

Bạn có thể thử:

• Xoay vòng theo chiều kim đồng hồ
  Hình dung bụng bé như mặt đồng hồ. Dùng đầu ngón tay hoặc lòng bàn tay vẽ các vòng tròn nhỏ quanh rốn theo chiều kim đồng hồ. Đây là chiều di chuyển tự nhiên của ruột.

• Kiểu chữ “I Love U”

  1. Vẽ một đường dọc nhẹ nhàng xuống bên trái bụng bé (bên phải theo hướng bạn nhìn) - đó là chữ «I».
  2. Vẽ tiếp một chữ «L» ngược - từ bên phải bụng bé sang trái, rồi đi xuống bên trái.
  3. Cuối cùng vẽ chữ «U» ngược - bắt đầu từ bên phải, vòng lên qua rốn rồi xuống bên trái.

Massage vài phút, ngày có thể lặp lại vài lần. Nếu đang massage mà bé khóc to hơn, quẫy mạnh, hãy dừng lại.

3. Cho bé nằm sấp (tummy time)

Nằm sấp không chỉ tốt cho việc tập cổ và cơ toàn thân, mà còn hỗ trợ giảm đầy hơi ở trẻ sơ sinh.

Khi bé nằm sấp:

• phần bụng được tỳ nhẹ, giúp hơi di chuyển tốt hơn
• bé thường tự wriggle, đạp chân, cũng hỗ trợ tống hơi

Mới đầu nên cho bé nằm sấp thời gian rất ngắn, khoảng 1 - 2 phút, vài lần mỗi ngày và luôn luôn phải quan sát sát sao. Bạn có thể cho bé nằm sấp trên thảm chơi, hoặc nằm úp trên ngực bạn khi bạn hơi ngả người ra sau. Những lúc bé đang đầy hơi, khó chịu, cho bé nằm sấp một chút sau khi thay tã có thể giúp bé dễ chịu hơn.

4. Cách vỗ ợ cho bé thật hiệu quả

Bé ợ hơi đúng cách là một trong những biện pháp tốt nhất để ngăn đầy hơi ngay từ đầu.

Bạn có thể thử 3 tư thế sau, xem tư thế nào hợp với bé nhất:

1. Vác bé trên vai

   • Bế bé thẳng đứng, áp vào ngực bạn.
   • Một tay đỡ đầu và cổ bé.
   • Tay kia vỗ hoặc xoa nhẹ lưng bé theo nhịp.

2. Ngồi trên đùi

   • Đặt bé ngồi trên đùi, quay ngang hoặc quay mặt ra ngoài.
   • Một tay đỡ ngực và đầu, dùng lòng bàn tay ôm hàm dưới, tránh ép vào cổ họng.
   • Hơi cho bé chúi người về phía trước, tay kia vỗ hoặc xoa lưng.

3. Cho bé nằm sấp trên đùi

   • Đặt bé nằm sấp ngang qua đùi bạn.
   • Đỡ đầu bé cao hơn ngực một chút.
   • Nhẹ nhàng vỗ hoặc xoa lưng.

Có bé ợ rất nhanh, có bé cần vài phút. Với những em bé hay đầy hơi, nên cho bé ợ giữa cữ bú và sau khi kết thúc chứ đừng đợi đến cuối mới vỗ ợ.

5. Chườm ấm

Chườm ấm vùng bụng giúp cơ bụng bé thư giãn, dễ chịu hơn.

Cách làm an toàn:

• Dùng một khăn xô hoặc khăn mặt sạch, nhỏ.
• Ngâm khăn vào nước ấm, vắt khô bớt cho khăn chỉ còn hơi ẩm.
• Thử nhiệt độ khăn trên cổ tay bạn, thấy ấm dễ chịu, không nóng rát là được.
• Đặt nhẹ khăn lên vùng bụng bé, bên ngoài lớp áo, trong vài phút.

Luôn ở cạnh bé trong suốt thời gian chườm, thấy bé khó chịu hoặc khăn bị nguội thì bỏ ra.

6. Tư thế bế colic (colic hold)

Tư thế colic hold khá nổi tiếng vì vừa giúp bé khóc dạ đề, vừa hỗ trợ giảm đầy hơi.

• Đặt bé nằm úp dọc theo cẳng tay bạn, bụng bé áp lên cánh tay.
• Đầu bé gần khuỷu tay, hơi chếch cao, được đỡ chắc.
• Tay còn lại đỡ mông hoặc lưng bé.

Bạn có thể đung đưa nhẹ, đi lại quanh phòng. Trọng lượng cơ thể tỳ nhẹ lên bụng kèm theo chuyển động êm giúp hơi thoát ra dễ hơn và bé cũng cảm thấy được ôm ấp, an toàn.

Điều chỉnh cách cho bé ăn để giảm đầy hơi

Nhiều khi chỉ cần chỉnh cách cho bú chứ không nhất thiết phải đổi loại sữa là đã giảm rõ rệt tình trạng đầy hơi ở trẻ sơ sinh.

Với bé bú mẹ

• Xem lại cách ngậm bắt vú
  Ngậm sâu, đúng sẽ giảm việc nuốt không khí. Nếu bạn nghe tiếng «tách tách», thấy sữa trào ra mép nhiều, hãy nhờ nữ hộ sinh, điều dưỡng nhi hoặc chuyên gia tư vấn sữa mẹ xem trực tiếp một cữ bú.

• Đổi tư thế bú
  Một số bé bú ít nuốt khí hơn nếu được bú ở tư thế hơi thẳng người, hoặc tư thế «bú nằm ngả lưng» để bé chủ động, sữa chảy chậm hơn.

• Cho bé ợ giữa cữ bú
  Nếu bé rất hay đầy hơi, bạn có thể ngắt bú giữa chừng để vỗ ợ, sau đó cho bé bú tiếp.

Với bé bú bình

• Chọn tốc độ chảy núm bình phù hợp
  Chảy quá nhanh, bé phải nuốt vội, dễ nuốt thêm khí. Quá chậm, bé bú cố, mút mạnh, cũng nuốt nhiều không khí. Có thể bạn cần thử vài size khác nhau, theo lứa tuổi và cách bú của bé.

• Giữ bình sữa luôn nghiêng đủ
  Đầu núm bình nên đầy sữa, hạn chế chỗ trống chứa không khí.

• Áp dụng cách cho bú bình «paced feeding»
  Bế bé hơi dựng, cầm bình ngang hơn, cho bé nghỉ giữa cữ, giống nhịp bú mẹ. Cách này giúp bé không nuốt ừng ực và giảm nuốt khí.

• Cho bé ợ trong và sau cữ bú
  Dừng lại ở giữa cữ để vỗ ợ, sau đó cho bé bú tiếp và lại ợ khi kết thúc.

Trong cả hai trường hợp, cho bé bú ở tư thế hơi thẳng người (đầu cao hơn bụng) cũng giúp giảm trào ngược, từ đó giảm bớt đầy hơi.

Thuốc chống đầy hơi, men vi sinh và khi nào cần đưa bé đi khám

Trên thị trường có khá nhiều sản phẩm được quảng cáo là giúp chữa đầy hơi cho bé. Có loại hỗ trợ được phần nào, có loại tác dụng không rõ rệt, bằng chứng khoa học cũng không hoàn toàn đồng nhất.

Thuốc nhỏ simethicone cho bé đầy hơi

Simethicone là hoạt chất có trong nhiều loại thuốc nhỏ trị đầy hơi cho bé. Cơ chế là làm vỡ các bóng khí trong dạ dày, ruột để bé dễ ợ hơi hoặc xì hơi hơn.

Một vài điểm cần lưu ý:

• Thường được đánh giá là khá an toàn nếu dùng đúng liều hướng dẫn
• Nhiều bố mẹ ghi nhận bé có đỡ quấy do đầy hơi
• Kết quả nghiên cứu không thống nhất, không phải «thần dược» cho mọi bé

Luôn đọc kỹ hướng dẫn sử dụng, tuân thủ liều cho từng nhóm tuổi. Tốt nhất nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc dược sĩ trước khi dùng cho trẻ rất nhỏ hoặc sinh non.

Men vi sinh (probiotic) và đầy hơi

Nhiều phụ huynh cũng băn khoăn về men vi sinh trong đầy hơi và colic ở trẻ sơ sinh.

• Một số chủng, đặc biệt là Lactobacillus reuteri (thường ghi là L. reuteri), đã cho thấy có ích với một số bé bị khóc dạ đề, nhất là bé bú mẹ, trong một số nghiên cứu.
• Bằng chứng tốt hơn với colic so với đầy hơi đơn thuần, và cũng không phải bé nào dùng cũng cải thiện rõ.

Nếu bạn định dùng men vi sinh cho bé:

• Nên trao đổi với bác sĩ nhi trước.
• Chọn sản phẩm dành riêng cho trẻ nhỏ, có nguồn gốc rõ ràng.
• Cần dùng đều đặn vài tuần mới có thể đánh giá tương đối chính xác hiệu quả.

Khi nào cần đưa bé đi khám ngay?

Đa phần đầy hơi ở trẻ sơ sinh lành tính. Tuy vậy, bạn nên đưa bé đi khám sớm nếu thấy:

• bụng bé trướng rất to, căng cứng, sờ vào bé khóc thét
• bé nôn dịch xanh, vàng hoặc nôn vọt xa
• phân có máu, hoặc phân đen bất thường
• bé sốt, lừ đừ, ngủ li bì khó đánh thức, người mềm nhũn
• bé bú kém hẳn, ít tè, trông chung có vẻ rất mệt, không giống thường ngày

Nếu có điều gì khiến bạn thấy «có gì đó không ổn», hãy tin cảm giác của mình và đưa bé tới bệnh viện, gọi tới các số cấp cứu như 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra.

Lời kết: không phải do bạn làm sai

Đầy hơi khiến đêm dài lê thê. Tiếng rên, tiếng rặn, co gối, khóc bất chợt của bé thực sự có thể làm bố mẹ stress và mất tự tin.

Điều đó không có nghĩa là:

• sữa mẹ của bạn «không tốt»
• bạn đã chọn sai loại sữa công thức
• bạn đang cho bé bú «sai cách»

Phần lớn thời gian, nó chỉ có nghĩa là bạn đang nuôi một em bé với hệ tiêu hóa còn rất non, cần thêm một chút trợ giúp.

Bạn có thể kết hợp:

• động tác đạp xe, massage bụng
• cho bé nằm sấp, thử tư thế colic hold
• thay đổi các tư thế vỗ ợ khác nhau
• chỉnh tư thế và nhịp độ cho bú

Nếu sau tất cả mà bạn vẫn cảm thấy quá tải, hoặc chưa rõ đó là đầy hơi hay colic ở trẻ sơ sinh, bạn hoàn toàn không cần phải tự mình xoay xở. Hãy tìm đến bác sĩ nhi, nữ hộ sinh, điều dưỡng hoặc các phòng khám uy tín để được tư vấn cụ thể cho trường hợp của bé.

Giai đoạn này rồi cũng sẽ qua. Khi hệ tiêu hóa của con trưởng thành hơn, tình trạng đầy hơi sẽ giảm hẳn, và một ngày nào đó bạn chợt nhận ra đã lâu lắm rồi mình không phải tập «đạp xe» cho bé lúc 3 giờ sáng nữa.